Kom og sjå, sa Jesus

Notat til søndagens tekst: Joh 1,35-51

follow_jesus.jpg

«Vi elskar fordi han elska oss først». Dette var evangelisten Johannes si oppleving av livet som Jesu disippel, formulert i hans første brev (1 Joh 4,19).

Johannesevangeliet (Joh) sitt avsnitt om dei første disiplane er fascinerande. Dei mange korte spørsmåla og utsegnene lagd i Jesu munn, gir teksten eit særpreg: Kva leiter de etter? Kom og sjå. Følg meg! Du skal få sjå større ting enn det.

Teksten inneheld også mange viktige titlar på og omtalar av Jesus: Guds lam, rabbi, Messias, han som Moses og profetane har skrive om, Guds Son, Israels konge og Menneskesonen. Det er ein rik kristologi heilt frå starten hos evangelisten Johannes. Samtidig er Joh det evangeliet som tydelegast viser at disiplane først etter oppstoda fekk full forståing av kven Jesus var (2,22; 12,16; 13,7).

Joh gir oss ei forteljing om dei første disiplane formulert ut frå teologisk refleksjon. Evangelisten kombinerer dette med ei historie som ikkje har kome med i dei synoptiske evangelia, om at dei første disiplane hadde vore disiplar av døyparen og at dei blei kalla i Jordandalen rett etter Jesu dåp.

But John has placed on their lips at this moment a synopsis of the gradual increase of understanding that took place throughout the ministry of Jesus and after the resurrection. John has used the occasion of the call of the disciples to summarize discipleship in its whole development. (Raymond E. Brown)

Dette er eit utdrag frå ein tekstgjennomgang eg skreiv i 2018 til forkynninga på 3. søndag i treeiningstida, 2. rekke. Sjå heile tekstgjennomgangen på Prekenverkstedet.

Teikninga «Following Jesus» har eg funne via bloggen Dwelling in the Word.

Bibelske «paperbacks»

Interessant artikkel om aktuell forsking på bibelske manuskript:

Dead Sea Scrolls: 2,000 years ago Jews used biblical ‘paperbacks’

Some 2,000 years ago, Jews use formal beautifully written biblical manuscripts for public reading as well as informal and sloppy written biblical texts for personal use.

(…)

Over the past few years, “The Hands that Wrote the Bible,” an artificial-intelligence-based paleographic project carried out by scholars at the University of Groningen in the Netherlands and supported by the European Research Council, has been focusing on understanding more about the identity of the scribes who copied the scrolls.

Dr. Drew Longacre, one of the scholars involved in the project, has been concentrating on the manuscripts featuring the texts of the Davidic Psalms.

(…)

“What we find is that some of them are very big manuscripts, with large margins, very neat and clean, featuring beautiful handwriting and professional calligraphy,” he added. “On the other hand, when you look at smaller manuscripts, the handwriting tends to be very informal. It’s often sloppy and careless or, even if it’s nice, it’s not usually at the same level of the beautiful calligraphic handwriting.

”Longacre therefore believes that a clear distinction existed between artifacts created for public use and community reading and those manufactured for personal use, a distinction somewhat comparable to the modern difference between a Torah scroll used for public reading in synagogues and a Chumash, a book containing the Pentateuch, usually used for learning purposes, or between hardcover and paperback books.

Jerusalem Post 30.05.2021

Sjå og Dr. Drew Longacre sin blogg Old Testament Textual Criticism.

(via PaleoJudaica)

Myntfunn frå Herodes Antipas si tid i Zippori

Cardo i Zippori. Foto: Arne Berge 2013

Myntspesialisten David Hendin har nyleg skrive ein interessant artikkel om funn av mynt i dei arkeologiske utgravingane i Zippori, eller Sepphoris på gresk. Myntene er med og fortel historia til denne viktige byen i Galilea.

Sjølv om byen ikkje er nemnt i NT, har den nok vore tydeleg til stades i Jesu oppvekst i Nasaret, ca 5 km unna. Herodes Antipas bygde opp Zippori som hovudstad i Galilea frå år 3 f. Kr. og kongen budde her til han flytta til den nye hovudstaden Tiberias ved Gennesaretsjøen i 18 e. Kr.

David Hendin presenterer funn frå ulike tidsepokar i Zippori. Her er eit utdrag frå artikkelen Coins Tell the Story of Ancient Sepphoris der han fortel om ein mynt frå Herodes Antipas si tid i byen. Artikkelen inneheld også bilde av denne mynten:

Before this discovery, the first coins known to be struck by Antipas were dated “year 24” and minted at Tiberias in 20/21 CE. This coin, however, was manufactured in the style of a typical Herodian prutah of the period (Photo 1). The weight is consistent with the coins of Herod Archelaus, brother of Antipas, and it carried the Jewish-friendly motifs of grain and a date palm tree. This coin does not carry a mint name, but it does carry the name “Herod, Tetrarch, [year] 4” and since we know that Antipas did not move his capital to Tiberias until the years between 17 and 21 CE, we can conclude the coin was struck at Sepphoris. The fourth year of Antipas’ tetrarchy corresponds to the year 1 BCE/1 CE, the exact year we change our reckoning from BCE to CE.

David Hendin – Coins Tell the Story of Ancient Sepphoris

Meir om bildet frå Cardo i byen:

Cardo i Sepphoris

(via PaleoJudaica)

Bøn på 17. mai

Foto frå Wikimedia

Den norske kyrkja har formulert ei bøn for kvar søndag og heilagdag, og også for andre høgtidsdagar. Her er bøna for 17. mai:

Nådige Gud, takk for landet vi bur i, for grunnlova vår og fridomen. Vi bed deg: Lat namnet ditt vera heilagt blant oss. Vak over landet vårt, vern oss mot hovmod og lær oss å vera gjestfrie. Gje alle folk og nasjonar på jord eit verdig liv i fridom og fred, ved Son din, Jesus Kristus, vår Herre, som med deg og Den heilage ande lever og råder, éin sann Gud frå æve til æve.

Eg vil også henta fram den litt eldre «kyrkja si fredsbøn», som har tilsvarande innhald, men som ikkje er formulert til ein bestemt dag. Den er litt meir utbroderande i språket, men har med den viktige og stadig aktuelle bøna for «alle dei som i dag har det store ansvaret for fredssaka i verda».

Allmektige, evige Gud, du som kan leia og bøya menneskehjarte, vi bed deg: Hjelp og styrk alle dei som i dag har det store ansvaret for fredssaka i verda. Ta i di mektige hand leiarane i nasjonane, vend hjarta deira til deg og gjev dei kraft i striden mot alt som vil forføra oss til det som vondt er.

Gjev fred på jorda, og hjelp di kyrkje til å fremja freden mellom folka. Vern vårt folk og våre heimar mot krig og splid, og lat oss byggja og bu i fridom og fred i dette kjære fedrelandet vårt som du har gjeve oss. Hjelp oss å tena deg med truskap og saman med alle folk på jorda å stå faste i striden mot det vonde, ved Son din, Jesus Kristus, vår Herre, som med deg og Den Heilage Ande lever og råder, éin sann Gud frå æve og til æve.

Sennepsfrøet og surdeigen, noko lite kan bli noko stort

Notat til søndagens tekst: Luk 13,18-21

Bibelteksten består av to små likningar om Guds rike. Sjølv om likningane i seg sjølve er små, fortel dei om eit rike som veks seg veldig stort.

18 Jesus sa: «Kva er Guds rike likt? Kva skal eg samanlikna det med? 19 Det er likt eit sennepsfrø som ein mann tok og sådde i hagen sin. Det voks og vart til eit tre, og fuglane under himmelen bygde reir i greinene på det.»
    20 Og igjen sa han: «Kva skal eg samanlikna Guds rike med? 21 Det er likt ein surdeig som ei kvinne la inn i tre mål mjøl til alt var gjennomsyra.»

Luk 13,18-21

Teksten er henta frå evangeliet etter Lukas. Matteus har også med begge desse små likningane, og Markus har med den første. Dei har plassert dette stoffet i ei samling med andre likningar. Men Lukas plasserer dei to likningane som ei oppfølging av ein konfliktsituasjon der Jesus lækjer ei kvinne på sabbaten. På gresk blir vers 18 innleia med eit «derfor sa han». Greier me å sjå ein samanheng med underforteljinga i vers 10-17? Eg kjem tilbake til dette.

Vers 18

Kor planlagde og gjennomtenkte var Jesu likningar? Hadde han eit usynleg manus inni seg? Kom orda hans bare heilt av seg sjølv, sidan han var Guds son?

I denne teksten er det som om Jesus leiter etter ord! Han «kjenner Guds rikes krefter i seg selv, hvordan det presser seg på. Han vil dele det med disiplene og det folket han elsker. Men hvordan skal han få sagt det? Hva er Guds rike likt? Hva skal han sammenlikne det med?» (Sjur Isaksen: Ordet gjennom året, bd 2, side 107).

Vers 19

Kva plante er det Jesus her brukar som eksempel? Det kan neppe ha vore åkersennep eller ein annan ugrasplante i korsblomstfamilien. Nokre har foreslått at Jesus tenkte på treet Salvadora Persica, som blant anna veks i Jordandalen. Andre hevdar at Jesus overdriver når han kallar sennepsplanten for eit tre.

Lukas har ikkje, som Markus og Matteus, tatt med poenget om at sennepsfrøet er så lite. Bibelselskapet sine fotnotar oppgir likevel her til Luk 13,19 at sennepsfrøet er svært lite og at det kan vera opptil 760 frø på eitt gram, og at treet kan bli over 2 meter høgt. Mens Hans Kvalbein i sin Matteuskommentar til Matt 13,31 skriv at «det må være tenkt på sennepsbusken, som kan bli opptil fire meter høy og som vokser i Palestina».

Det botaniske spørsmålet om kva plante Jesus her har tenkt på, er ikkje det viktigaste. Likevel: eg har ved forkynning over denne teksten, møtt engasjement og fått motførestillingar frå folk som har god greie på botanikken. Men om det botaniske her er litt uklart, skulle poenget vera ganske så klart. Matt 17,20 viser oss også at sennepsfrøet var så lite at samanlikning med det blei brukt som eit ordtak.

Når treet blir omtalt, blir det og nemnt at fuglane under himmelen bygger reir i greinene på det. Dette er eit uttrykk me finn i fleire tekstar i GT der treet spelar ei rolle, som Sal 104,12; Esek 17,23; 31,6; Dan 4,12 og 21.

Nokre av desse tekstane kan forstås slik at fuglane er bilde på folkeslaga. Den messianske jøden Stern tolkar dette slik: «Yeshua (Jesus) uses the imagery of Ezekiel and Daniel, passages which identify the birds with the nations of the world. Thus the Kingdom of Heaven honors Yeshua, the rejected Messiah; and the nations of the world find protection in him.» (David H. Stern: Jewish New Testament Commentary). Kvalbein skriv derimot: «At trærne i disse tekstene til dels er bilder på folkeslagene, gir neppe grunnlag for å tolke fuglene som bilde på hedningene som søker til Guds rike. Omtalen av dem tjener heller til å understreke treets størrelse.»

Vers 21

Bruk av surdeig var vanleg i brødbakinga både i gamaltestamentleg tid og på Jesu tid, jfr det faktum at det ein gong i året var høgtid med usyra brød (2. Mos 12,15ff; Matt 26,17).

Ein fotnote i Bibel 2011 forklarar surdeigen slik: «Når ein baka, tok ein vare på ein liten klump av den gjæra deigen (surdeig). Neste gong ein skulle baka, knadde ein klumpen inn i den nye deigen for å få han til å heva seg.» For å gjera det enkelt, kan me seia at dette var den tida sin gjær. Samtidig skal me ikkje gløyma at surdeig også i dag blir brukt i brødbaking, av mange med stor entusiasme!

Jesus brukar surdeigen som eit positivt bilde på korleis noko lite kan gjennomsyra noko stort. «Tre mål mjøl» skal tilsvara 36 liter eller 20 kg mjøl, så han tar kraftig i når han omtaler denne kvinna si brødbaking.

Det er interessant at Jesus her brukar surdeigen som bilde på Guds rike, når surdeigen elles ofte blir brukt som eit negativt bilde: Sjå Matt 16,5-12 om læra til farisearane og saddukearane, 1 Kor 5,8 om vondskap og synd.

Lesetekstane

Teksten frå 1. Kongebok 17 handlar om Elia og enkja i Sarepta. Det er ei kjent historie om den trufaste profeten Elia på 800-talet f. Kr. og den namnlause enkja. Den handlar om at ho stolar på Elia sine ord i ei krisetid, og om Guds omsorg for denne kvinna, som ikkje var israelitt. Jesus brukte denne historia i si forkynning i synagogen i Nasaret, Luk 4,25f.

I teksten i Apostelgjerningane 2 skriv Lukas om fellesskapet mellom dei truande i den første kyrkjelyden av Jesus-truande jødar i Jerusalem. Frå denne teksten kjem uttrykket «dei fire b-ane» (Bibel, Broderfellesskap, Brødsbryting og Bøn), sjølv om eg ikkje kan sjå at vers 42 har vore omsett slik.

Teksten i Rom 12 handlar om etisk rettleiing for det kristne livet. Teologi og etikk er nært knytt saman hos Paulus. Formaningane hans har grunnlag i Guds miskunn og i den omskapinga som skjer ved dåpen og trua, og han formanar oss til å leva dette nye livet.

Lesetekstane er sett opp slik at dei og preiketeksten skal belysa kvarandre. Denne søndagen er ikkje dette eit opplagt slektskap mellom tekstane. Men slutten av påsketida handlar om livet i lyset av oppstoda. Dei tre lesetekstane kan kanskje lesast med tolkingsnøkkelen «noko lite kan bli noko stort», utan å strekkast for langt?

Tankar til forkynninga

Jesus brukar bilde frå hagearbeid og brødbaking. Evangelisten Lukas har ofte både manns- og kvinneperspektiv i tekstane sine. Her er det ein mann som sådde i hagen og ei kvinne som bakte brød.

Hovudpoenget i begge likningane må vera kontrasten mellom ein beskjeden start og ei mektig fullending. Dette er eit spennande tema som kan brukast på fleire måtar i forkynninga.

Det dreier seg om bevegelsen frå det litle til det store, frå det ubetydelege til det mektige. Dette er også trua sitt mysterium. Det er ei kraft i Guds rike som me ikkje kan ha kontrollen over. Både frøet og deigen blei lagt «i noko anna» og verkar der i det skjulte, med uana krefter. «Troens øye ser det, han gir liv og fred» (frå påskesalmen Deg være ære).

Noko lite kan bli noko stort. Den enkelte forkynnar kan finna eigne eksempel på dette frå trua og livet. Her er nokre som kan setja tankane i gang:

  • Til foreldre som har fått eit barn; om håpet og forventningane som er knytt til barnet sitt liv
  • Eit ord eller ei tru som blir sådd i eit menneske. Eg tenker her på mors bibelforteljingar til meg då eg var barn
  • Jesu fødsel i Betlehem; eit barn som bar Guds rike i seg
  • Jesu oppstode; han blei lagt i ei grav, i «noko anna», men stod opp til nytt og evig liv

Ei lita historie henta frå Sjur Isaksen til denne teksten: «En gruppe turister er på besøk i en liten pittoresk landsby. Når de går forbi en gammel mann som sitter på en krakk ved et gjerde spør en av turistene. Er det noen stor mann som er født i denne landsbyen? Den gamle mannen svarer: Nei, bare babyer. Et lettvint spørsmål, fikk et dypt svar.» (Sjur Isaksen: Ordet gjennom året, bd 2, side 108)

Tilbake til dette med samanhengen som Lukas plasserer dei to likningane i. Kan dette vera ein kommentar frå evangelisten til den konflikten som oppstod i synagogen i vers 10-17? Her gjer Jesus eit frigjerande under for «ei Abrahams dotter som Satan har halde bunden i heile atten år». Eit enkeltståande under kan kanskje sjå lite ut i den store samanhengen. Men det er eit teikn på den store og endelege oppfyllinga av Messiasprofetiane, jfr programtalen hans i Luk 4,18f der det står at fangar skal få fridom og undertrykte skal bli sette fri. (Luke Timothy Johnson: The Gospel of Luke, Sacra Pagina Series Volume 3, Minnesota 1991, side 214).

Dette notatet er først skrive for Prekenverkstedet med tanke på forkynninga på 5. søndag i påsketida. Her er det gjengitt lett bearbeidd. Prekenverkstedet er Den Norske Israelsmisjon si ressursside for forkynnarar og andre interesserte.

Biblical Studies Carnival 181

Biblical Studies Carnival 181 for mars 2021 er publisert på bloggen The Amateur Exegete. Eg likar å sjå gjennom denne månadlege oversikta over bibliobloggar, denne gong med stoff om den hebraiske Bibelen, Septuaginta, Dødehavsrullane, Det nye testamentet og «diverse».

Denne månaden merka eg meg spesielt ein artikkel om dei nye funna av fragment frå Dødehavsrullane: William A. Ross har skrive om The New Dead Sea Scrolls Discoveries and the Septuagint.

Veit du forresten kven Tertius er? «Eg, Tertius, som har skrive ned brevet, helsar dykk i Herren.» Slik står det mot slutten av Paulus sitt brev til romarane (16,22)! Eg fekk denne månaden eit nytt og uventa møte med dei nytestamentlege skribentane gjennom lenka til Was the New Testament Written by Slaves? The Ethics of Writing Scripture på bloggen Scripture. Eg veit ikkje akkurat om eg kjøper tankegangen om slaveri i denne samanhengen, men interessant var det likevel!

God påske! Jesus er stått opp!

Notat til evangeliet for påskedag: Matt 28,1-10

Frå alteret i Fenstad kirke. Foto: kirken.no

I bokhylla mi står boka The Weekend that Changed the World. The Mystery of Jerusalem’s Empty Tomb av Peter Walker. Tittelen seier oss noko om påskehelga si tyding.

Her er engelen sine ord ved den tome grava, frå Matteusevangeliet:

«Ver ikkje redde! Eg veit at de leitar etter Jesus, den krossfeste. Han er ikkje her; han er stått opp, som han sa. Kom og sjå staden der han låg! Skund dykk av stad og sei til læresveinane hans: ‘Han er stått opp frå dei døde, og no går han føre dykk til Galilea; der skal de få sjå han.’ – No har eg sagt det til dykk.» 

Matt 28,5-7

Evangelieteksten frå Matt 28 er ein av hovudtekstane om Jesu oppstode. Alle dei fire evangelistane skriv om kvinna/kvinnene, engelen/englane og den tome grava. Og om møtet med den oppstadne. Hans Kvalbein skriv: «Avvikene mellom evangelistene viser både hvordan denne fortellingen er blitt bearbeidet og hvordan den er tatt vare på. Den var et viktig argument for kjernestykket i den kristne tro: at Jesus virkelig stod opp fra graven på den tredje dag.» (Kvalbein: Matteusevangeliet).

Teksten kan delast inn i to delar; første del (vers 1-7) handlar om det som skjedde ved grava. Her møter kvinnene «ein Herrens engel» som er bodberar om oppstoda. Andre del handlar om kvinnene sitt møte med den oppstadne Jesus (vers 8-10). Her gjentar Jesus engelen sitt løfte om at disiplane skal få sjå han igjen. Både engelen og Jesus innleier med å seia «Ver ikkje redde!»

Her er heile teksten, med kommentarar:

1 Då sabbaten var til ende og det tok til å lysna første dagen i veka, kom Maria Magdalena og den andre Maria for å sjå til grava. 2 Då kom det brått eit kraftig jordskjelv, for ein Herrens engel steig ned frå himmelen, gjekk fram til grava, rulla steinen ifrå og sette seg på han. 3 Han var som eit lyn å sjå til, og kleda hans var kvite som snø. 4 Vaktmennene skalv av redsle for han og vart liggjande som døde. 5 Men engelen tala til kvinnene og sa: «Ver ikkje redde! Eg veit at de leitar etter Jesus, den krossfeste. 6 Han er ikkje her; han er stått opp, som han sa. Kom og sjå staden der han låg! 7 Skund dykk av stad og sei til læresveinane hans: ‘Han er stått opp frå dei døde, og no går han føre dykk til Galilea; der skal de få sjå han.’ – No har eg sagt det til dykk.» 8 Då skunda dei seg bort frå grava, redde, men jublande glade; og dei sprang av stad for å fortelja det til  læresveinane. 9 Og sjå, Jesus kom imot dei og sa: «Ver helsa!» Då gjekk dei fram, tok om føtene hans og tilbad han. 10 Og Jesus sa til dei: «Ver ikkje redde! Gå og sei til brørne mine at dei skal fara til Galilea. Der skal dei få sjå meg.»

Matt 28,1-10

Vers 1

Dei jødiske dagane begynner ved solnedgang, så laurdag kveld er ein del av «den første dagen i veka». Her blir det presisert at det skjedde då det tok til å lysna, altså søndag morgon. Søndag heiter også i moderne hebraisk «den første dagen» (yom rishon). Dette var den tredje dagen etter Jesu død; jødisk teljemåte reknar med både den første og siste dagen. Nokre jødar trudde i følgje Talmud at sjela forlet kroppen etter tre dagar (The Jewish Annotated NT).

Alle evangelistane fortel at éi eller fleire kvinner var dei første vitna til den tome grava. Alle nemner Maria Magdalena først, og det er tydeleg at ho er hovudvitnet. Kvinnene gjekk «for å sjå til grava»; både kvinner og menn hadde lov til å oppsøka gravene til avdøde kvinner og menn (The Jewish Annotated NT).

Vers 2-4

Både jordskjelvet og skildringa av engelens aktivitet er særstoff hos Matteus. Her er det ganske dramatiske scener. Matteus fortel om jordskjelv både når Jesus døyr (27,51) og når han står opp. Engelen er som eit lyn å sjå til. Himmel og jord er i bevegelse. Engelen «rulla steinen ifrå og sette seg på han». Det er ikkje til å undrast at «vaktmennene skalv av redsle for han og vart liggjande som døde», men me kan jo merka oss at vaktmennene reagerte med større redsel enn kvinnene. Engelen velta elles ikkje steinen frå grava for at Jesus skulle få koma ut, men for at den tome grava skulle kunna visast fram.

Vers 5-7

Engelens ord i vers 5-7 er sentrum i teksten. Her handlar det om den tome grava og om den oppstadne Jesus. Engelen er ein bodberar som først og fremst skulle forkynna det som var skjedd. Me kan samanlikna med det som skjedde ved Jesu fødsel; ein engel frå Herren kom til Betlehemsmarkene og sette ord på det som var skjedd.

«Han er ikkje her; han er stått opp, som han sa.» Jesu oppstode er heilt sentral i vår kristne tru og dette må vera sentrum i forkynninga påskedag. Jesus er ikkje død, han lever og er her i dag. Han har gjennom sin siger over døden opna vegen inn til det evige livet for oss. Han er «Herre over dødens makt», for å sitera lovsongen Deg være ære.

Jesus hadde sjølv talt om oppstoda den tredje dag i si undervisning av disiplane på veg til påsken i Jerusalem (16,21; 17,23 og 20,19).

Dette var ikkje ukjent tankegods i jødedomen på Jesu tid. Fleire jødiske retningar trudde på oppstoda av lekamen i den messianske endetida. Eit viktig jødisk profetord om dette er Dan 12,2. Og Hos 6,2 taler om at Gud skal reisa oss opp «den tredje dagen». Josefus dokumenterer også trua på oppstoda på Jesu tid i sine omtalar av dei ulike jødiske grupperingane.

Trass i Jesu undervisning og den allmenne trua på oppstoda som skulle skje i den messianske tidsalderen, viser evangelia at Jesu oppstode kom totalt overraskande på kvinnene ved grava (og disiplane).

Engelen viser omsorg; han veit korfor kvinnene kjem og han viser dei den tome grava. Så gir han dei eit oppdrag om å fortelja om oppstoda og formidla løftet om at Jesus ville visa seg for disiplane. Kvinnene får altså oppdrag som evangelistar. Frå eitt perspektiv kan me seia at misjonen starta her ved den tome grava.

Vers 8-10

Kvinnene skundar seg frå grava, og dei er redde, men jublande glade. I spesielle situasjonar er det mogleg å kjenna på heilt ulike kjensler, jfr Rudolf Otto sin kjende omtale av det heilage som samtidig skremmande og tiltrekkande. Og då kvinnene i denne situasjonen var på veg for å fortelja disiplane om møtet med engelen, møtte dei Jesus sjølv. – Jesus gjentar og bekreftar mykje av det engelen hadde sagt. Også han begynner med ord om at dei ikkje skal vera redde, og han seier at han skal møta disiplane (her: brørne) i Galilea. Dei tilbad han, jfr disiplane sitt møte med Jesus i Galilea (28,17).

Lesetekstane for påskedagen i år:

  • Leseteksten frå Jes 52,7-10 handlar i utgangspunktet om Israelsfolket si heimferd frå Babylon til Jerusalem. Det handlar om ei stor glede. Vers 7 kan på påskedag seia noko om kvinnene som skunda seg frå grava med bodskapen om Jesu oppstode (Wirgenes: Fra søndag til søndag. Et møte med kirkeårets tekster 2. rekke).
  • Leseteksten frå Rom 14,7-9 handlar om samhaldet i den kristne kyrkja. Me kan vera ueinige om mykje, men blir minna om det som held oss saman: at me lever og døyr «for Herren», den krossfeste og oppstadne Messias.

Forslag til ein preikedisposisjon:

  • Innleiing: The Weekend that changed the World
  • Den tomme grava
  • Engelens ord, med vekt på «Han er stått opp»
  • Møtet med Jesus
  • Avslutning: I vår gravferdsliturgi nyttar me uttrykket «den siste kvilestad» om våre graver. Jesu grav blei ikkje hans siste kvilestad. Jesus lever og er her i dag! Midt i blant oss! Hans oppstode har gitt oss eit levande håp (1. Pet 1,3).

Dette notatet skreiv eg i 2018 for Prekenverkstedet med tanke på forkynninga på påskedagen. Dette er Den Norske Israelsmisjon si ressursside for forkynnarar og andre interesserte.

Søndagstankar, palmesøndag

Bibelhistoria om Jesu inntog i Jerusalem

Her er søndagstankar knytt til palmesøndag 2021 frå Hinna kirke sin YouTube-kanal. Filmen bygger i stor grad på notat eg tidlegare har skrive her på bloggen, så viss du heller vil ha det i skriftleg form, kan du f eks sjå her: Palmesøndag.

Marias lovsong

Notat til søndagens tekst: Luk 1,46-55

Foto: FreeBibleimages.com / www.LumoProject.com

Det er fint å kunna dykka ned i det store underet, at Gud blei menneske, også utanom julehøgtida. Førstkomande søndag (21.03.2021) er Maria bodskapsdag, ca ni månadar før jul. Dagen handlar ikkje bare om Maria og hennar teneste og lovsong. Den handlar om Jesus. Det handlar om inkarnasjonen. Maria bodskapsdag er ein viktig dag i kyrkjeåret.

På Maria bodskapsdag er det naturleg å gje plass både for undring og lovsong. Det er utan tvil ein interessant samanheng mellom adventstida og denne søndagen ni månadar før jul. Maria undra seg. Og faktisk: ho gleda seg! Ho såg seg tilbake og tenkte på bibeltekstane ho kjende frå Det gamle testamentet. Ho såg framover mot ei framtid med håp for henne sjølv og for folket ho tilhøyrde.

Ja, slik evangelisten Lukas har formulert lovsongen hennar, trur eg ho såg enda lenger. Eg trur ho gjennom Guds løfte til Abraham i eit glimt såg at barnet ho bar, skulle bli til velsigning for alle slekter på jorda.

Dagens preg gjer at det er mykje å henta i det som er skrive til adventstida og julehøgtida. Før jul i fjor las eg dette i ein artikkel om Maria:

For kirkefedrene var inkarnasjon og frelse to sider av samme sak. (…) Slik de ser det, forenes i Jesus Kristus det helt uforlikelige. Det ubegrensede med det begrensede, det evige med det forgjengelige, det opphøyde med det fornedrede, det allmektige med det svake. Og den paradoksale enheten blir mulig fordi Jesus er et helt virkelig menneske. Maria er garantisten for det. Han ble til i hennes livmor og vokste under hennes hud – slik som vi alle har blitt til inne i en kvinne.».

Erling Rimehaug i Vårt Land 15.12.2020

Den store lovsongen til Maria, som altså Lukas skriftleg gjengir før han fortel juleevangeliet, blir kalla Magnificat. Namnet kjem frå dei første orda i den latinske omsetjinga av teksten. Slik begynner Marias lovsong:

Mi sjel høglovar Herren,
og mi ånd frydar seg i Gud, min frelsar.
For han har sett til si tenestekvinne i hennar fattigdom.
Og sjå, frå no av skal alle slekter prisa meg sæl,
for store ting har han gjort mot meg,
han, den mektige; heilagt er hans namn.

Luk 1,46-49, utdrag frå Marias lovsong. Les heile teksten her.

Det følgjande er ein bearbeidd versjon av det eg har skrive til denne søndagen på Prekenverkstedet. Dette er Den Norske Israelsmisjon si ressursside for forkynnarar og andre interesserte, – og her er eg medarbeidar eit par gonger i året. I denne tekstgjennomgangen ser eg Marias lovsong i lys av Det gamle testamentet og Lukas sine skrifter i Det nye testamentet (Luk og Apg).

Finn fram Bibelen, eller gå inn på bibel.no, og bli med på ein gjennomgang av søndagens tekstar!

Litt om lesetekstane

Første lesetekst er henta frå Jer 33,14-17. Samanhengen er eit avsnitt om frelse for Jerusalem og Juda. Herren skal oppfylla den gode lovnaden; Messias skal koma som ein evig etterfølgjar av David. Han er «ei spire» som kjem med rett og rettferd. Herrens spire er eit av namna som blir brukt om Messias, sjå Jes 4,2 og Jer 23,5f. 

Andre lesetekst er frå Ef 1,3-6. Samanhengen er ei lovprising som tar oss med tilbake til skapinga, ja, til og med til æva før skapinga. Det dreier seg om Guds store plan om utveljing, ei verdshistorie med Kristus i sentrum. Utveljinga er kollektiv; det er snakk om me og oss. Efesarbrevet legg stor vekt på at frelsa i Jesus Kristus sameinar jødar og ikkje-jødar (Ef 2,11-22).

Meir om preiketeksten

Lukas gir oss Maria sin versjon av alt som skjedde før Jesu fødsel og i barndomen hans, ho som gøymde alt i hjartet sitt og grunda på det (Luk 2,1 og 2,51).

Marias lovsong blir til i møtet med den eldre slektningen og støttespelaren Elisabet, eit møte mellom to sterke kvinner som begge har ei viktig teneste i overgangen mellom den gamle og den nye pakt. Lovsongen er ein del av ei større forteljing som går frå vers 39 til vers 56.

Marias lovsong er ein hymne som er prega av gamle lovsongar i 2 Mos 15, Dom 5 og 1 Sam 2. Hymnen er forma som klassisk hebraisk poesi, for eksempel ser me allereie i v 46f den typiske hebraiske parallellismen med éi utsegn om mi sjel og éi om mi ånd. I innhaldet er hymnen fylt av ord og uttrykk frå ulike delar av den hebraiske bibelen. 

Hymnen opnar i vers 46-47 med ei stor glede. Maria «frydar seg», eit uttrykk som går igjen i forhistoria til Jesu fødsel hos Lukas, jfr Luk 1,14 og 1,44.

Gud blir kalla Herre og frelsar. Dette er ord som sidan blir brukt om barnet som Maria ber. Frelsarperspektivet viktig for Lukas; Jesus er frelsar (Luk 2,11), han kjem med frelse (Luk 19,9) og bodskapet om Jesus er til frelse (Apg 13,26 og 28,28).

I vers 48 gjentar Maria at ho er ei tenestekvinne, jfr. Luk 1,38. Uttrykket «frå no av skal alle slekter prisa meg sæl» seier at verda ikkje lenger er den same. Gud skapar noko nytt. I ettertid ser me at det dreier seg om den nye pakt knytt til frelsa i Jesus Kristus.

I overgangen frå vers 49 til 50 endrar perspektivet i lovsongen seg. Guds miskunn med Maria viser seg å vera ein miskunn mot alle som ottast han.

Når det står at Gud gjorde storverk med sin sterke arm er dette ein såkalla antropomorfisme, det vil seia eit uttrykk der teksten brukar menneskelege eigenskapar for å skildra Gud. Det er mange slike i GT, me møter for eksempel Guds arm i 2 Mos 6,6 og Sal 89,11.

Når det står at Gud spreidde dei som bar hovmodstankar i hjartet dreier det seg om menneske si haldning og tankegang. Lukas viser oss mange situasjonar der hovmodet blokkerer for å sjå Guds nærvere: sjå Luk 5,21-22; 5,30; 7,39; 13,14; 16,14-15 og 18,9.

I vers 52-53 får me sterke utsegn om Gud som snur alt om i verda; han sender dei store nedover samtidig som han løfter dei låge opp. Det same forkynner Jesus i Slettepreika, som hos Lukas svarar til Bergpreika hos Matteus, gjennom sterke ord om dei sæle og usæle i Luk 6,20-26.

Lovsongen kulminerer med orda i vers 54-55 om at Gud oppfyller sine løfter til Abraham og hans ætt gjennom det som skjer ved Jesu fødsel. Dette fører oss tilbake til 1 Mos 12,2-3 der Herren lovar at alle slekter på jorda skal velsignast gjennom Abraham og hans ætt. Den ikkje-jødiske Lukas la stor vekt på Guds løfte til Abraham (og hans ætt) i mange samanhengar i forfattarskapet sitt, sjå Luk 1,73; 3,8; 19,9; Apg 3,25; 7,2-17. 

Guds miskunn (hebraisk: chesed) er eit sterkt uttrykk for Guds trufaste kjærleik. Sjå for eksempel 2 Mos 34,6. Det at Gud skal koma i hug si miskunn, finn me både som bønetema (Sal 25,6-7) og som stadfesting (Sal 98,3). Og med tanke på at dette blir knytt til Jesu fødsel, kan me seia at ingen har vist oss Guds trufaste kjærleik, hans miskunn, som Jesus har gjort det!

Marias lovsong tolkar det som skal skje ved Jesu fødsel. Ho lovprisar Gud for hans store og trufaste kjærleik. Det han har gjort mot henne personleg, blir utvida til å gjelda alle som ottast han (vers 50). Gud løftar dei fattige, låge og svoltne som henne (vers 48, 52-53), og akkurat det veit me at Jesus heldt fram med. Gud tok seg av Israel, sin tenar, ved å oppfylla sine løfte til Abraham og hans ætt (vers 54-55). Han som skulle bli født, er frelsaren for alle slekter på jorda (1 Mos 12,3).

Til preika

Eg foreslår å bruka heile eller delar av den gamle adventssalmen Folkefrelsar, til oss kom:

Folkefrelsar, til oss kom, / fødd av møy i armodsdom! / Heile verdi undrast på / kvi du såleis koma må.

Herrens under her me ser, / ved Guds Ande dette skjer. / Livsens ord frå himmerik / vert i kjøt og blod oss lik.

Utan synd han boren er / som all synd for verdi ber. / Han er både Gud og mann, / alle folk han frelsa kan.

Frå Gud Fader kom han her, / heim til Gud hans vegar ber, / ned han fór til helheims land, / oppfór til Guds høgre hand.

Du som er Gud Fader lik, / ver i vanmakt sigerrik! / Med din guddomsvelde kom, / styrk oss i vår armodsdom!

Klårt di krubba skina kan, / ljoset nytt i natti rann, / naud og natt til ende er, / trui alltid ljoset ser.

Lov og takk, du Herre kjær, / som til verdi komen er! / Fader god og Ande blid, / lov og takk til evig tid!

Tekst av Ambrosius før år 397. Omsett til norsk av Bernt Støylen 1905. Norsk salmebok nr 2.

Denne adventssalmen, som går heilt tilbake til kyrkjefedrane si tid, tar oss på ein flott måte inn i undringa og lovsongen i møte med Jesu fødsel. Det same gjer bibelhistoria. Forteljinga om Maria begynner med det undrande spørsmålet Korleis skal dette gå til? (Luk 1,34). Og forteljinga går over i Marias lovsong, som er dagens tekst. Salmen kan også vera ein hjelp til å halda fokus på Jesus, han som er folkefrelsaren.

Eg vil også visa til eit par andre homiletiske tilnærmingar.

Olav Skjevesland skriv om å ta teksten ut i livet gjennom stikkorda tiltale, tro og takk. «Tiltalen blir en påminnelse om å gi Gud det som rett er: takk og tilbedelse. Troen hører en trefoldig lovprisning til Gud som (1) frelseren i Marias liv, (2) som den suverene Herre i folkenes historie og (3) som den som er trofast mot sin tjener Israel. Takken går til Gud som – i sin høyhet – samtidig er nær de små på jorden.» (Olav Skjevesland: Ord til tro. Verbum 2011. Side 140)

Carl Henrik Martling skisserer ei preike med denne disposisjonen:

Hela Guds kyrka sjunger med Maria

  1. – med helig förundran över Herrens mäktiga verk
  2. – med himmelsk fröjd över frälsningens närhet
  3. – med saligt jubel över Herrens storhet

(Carl Henrik Martling: Mitt i verkligheten, bd 1, Göteborg 1983, side 119)

Elles har eg i dette tekstarbeidet hatt stor nytte av Luke Timothy Johnson: The Gospel of Luke, Sacra Pagina, Minnesota 1991.

Relatert stoff: Maria bodskapsdag (notat om Luk 1,39-45)

Det eldste klosteret?

Klosteret i Bahariya-oasen i Egypt. Foto: Victor Ghica/MF. Gjengitt med tillating.

In English: Unveiling the World’s Oldest Known Monastery

For eit par dagar sidan kom den interessante nyheita om at forskarar frå MF har funne eit klosteranlegg frå ca år 350 i ørkenen i Egypt. NRK publiserte ein artikkel om saka og hadde same dag eit innslag i Kveldsnytt. I dag har Vårt Land eit stort oppslag om saka.

Det er flott å få så god og kvalifisert medieomtale av ei slik sak. Men så er det jo også eit veldig spesielt arkeologisk funn som verkeleg har tyding i kultur- og kyrkjehistorisk samanheng.

Her er MF sin omtale av funnet med lenker til forskingsprosjektet si hovudside og til ulike medier sine reportasjoner: Verdens eldste kloster funnet i Egypt av MF-forskere.

Det er neppe grunnlag for å seia at det er det eldste klosteret som nå er funne. Me kan jo ikkje vita kva som ennå ikkje er funne. Men det skal vera det eldste klosteret som til nå er funne, på verdsplan. Og det er ikkje lite! Dette poenget blir også framheva av professor Victor Ghica, som har leia prosjektet.

NRK skriv (og har mange bilde):

– Det er utrolig gøy og spennende. Dette ser ut til å være det tidligst daterte kristne klosteret i verden, sier Victor Ghica, som er arkeolog og professor i antikken og den tidlige kristendom.

(…)

– Funnene endrer vår forståelse av den tidlige kristendom. Allerede rundt år 350 e.kr fantes det veletablerte klostersamfunn helt i ytterkanten av Romerriket, noe som er ekstremt tidlig.

NRK.no

Vårt Land skriv:

– Dette viser at det allerede rundt år 350 e. Kr. fantes veletablerte klostersamfunn helt i ytterkanten av Romerriket. Dette er noe vi ikke har vært klar over før, sier Victor Ghica, som er arkeolog og professor ved MF vitenskapelig høyskole.

Han har ledet utgravningsarbeidet i Bahariya-oasen i den vestlige ørkenen i Egypt, rundt 370 kilometer sørvest for Kairo. Arbeidet har pågått i tre omganger, sist i desember 2020. Utgravningene har vært et samarbeid mellom Institut Français d’Archéologie Orientale og MF Vitenskapelig Høyskole. (…)

Veggene i klosterets kirke er dekket av religiøse tekster skrevet på gresk. Noen av tekstene er sitater av munken Evagrius Ponticus (345-399). Andre er hentet fra den assyriske teologen og dikteren Efrem Syreren (306-373). (…)

– Det går ikke an å overdrive klosterbevegelsens betydning for kirken. Og alt startet her i Egypts ørken på 300-tallet, sier Haanes som også er professor i kirkehistorie.

vl.no

Staden heiter Tall Ğanūb Qaṣr al-‘Ağūz og den ligg i Bahariya-oasen. Som me ser i artikkelen frå Vårt Land, skal dette vera i den vestlege ørkenen i Egypt.

Det som er spesielt oppsiktsvekkande ved utgravinga, er den sikre dateringa forskarane har gjort gjennom det som er funne. Vårt Land skriv om dette:

Ghica mener funnet endrer fortellingen om tidlig kristendom. Til nå har det ikke vært gjort funn av klostre som kan dateres til så tidlig som til 300-tallet. Karbondateringer og funn av mynter, keramikk og glassobjekter bekrefter at klosteret stammer fra rundt år 350, eller kanskje enda tidligere. (…)

Ghica ser funnene av klosteret som del av et stort puslespill og understreker at det unike er at klosteret er så vel bevart og mulig å datere.

– Vi kan ikke si at dette verdens første kloster, men det er det eldste vi kjenner til som har overlevd og som dateres med sikkerhet, sier Ghica.

vl.no

Her er eit par andre flotte bilde frå staden, tatt av professor Victor Ghica:

Skrifta på veggen. Klosteret i Bahariya-oasen i Egypt. Foto: Victor Ghica/MF. Gjengitt med tillating.
Frå utgravinga av klosteret i Bahariya-oasen i Egypt. Foto: Victor Ghica/MF. Gjengitt med tillating.

Andre omtalar:

Ahram Online: In Photos: Oldest archaeologically attested monastic site discovered in Egypt’s Bahariya Oasis

Biblical Studies Carnival 180

Biblical Studies Carnival 180 for februar 2021 er publisert på bloggen Dust. Eg likar å sjå gjennom denne månadlege oversikta over bibliobloggar, denne gong med stoff om TNK (den hebraiske Bibelen), språk, NT og minneord.

Denne gong merka eg meg spesielt ei lenke til videoar om dei bibelske språka: Biblingual: Biblical Languages and Linguistics på bloggen AWOL.

Travis (i Cambridge) skriv om videoane sine:

My mission is to revitalise passion and interest in the languages of the Bible by helping you learn them more naturally and effectively. 

Getsemane og Oljeberget

Oljeberget. Foto: Arne Berge 2005

Fastetida er ei tid for å førebu påskehøgtida. Eg vel å ta fram dette bildet som eg tok for mange år sidan, som ein del av den førebuinga. Getsemane og Oljeberget er kjende stadnamn frå Bibelen, og dei er begge knytt til pasjonshistoria. Bli med på ei vandring i påskeforteljinga sin geografi!

Bildet viser Oljeberget i Aust-Jerusalem. Her kom Jesus ridande på eit esel under inntoget i Jerusalem, det me markerer på palmesøndag. Og her var Jesus og disiplene samla då han i dagane før påskehøgtida underviste dei om dei siste tidene.

Getsemane er namnet på området ved foten av denne høgda. Bildet er tatt frå den muslimske gravplassen som ligg langs austsida av tempelplassen. Du kan derfor sjå muslimske graver i forgrunnen. Kedronbekken renn (dersom det skulle vera vatn i den) i dalen framfor Getsemane.

Les me bibelforteljingane nøye, ser me at Jesus og disiplane truleg relativt ofte var samla i dette området. Dei budde ikkje fast i Jerusalem, men reiste nok som jødar flest tre gonger i året til byen i dei store høgtidene. Då var det fullt av folk i Jerusalem, og det er ikkje unaturleg at dei hadde ein eller fleire faste samlingsstadar. Getsemane var i følge bibeltekstane éin slik stad.

Då Jesus hadde sagt dette, gjekk han ut saman med læresveinane sine og over til andre sida av Kedron-bekken. Der var det ein hage, og den gjekk dei inn i. Men Judas, svikaren, kjende òg den staden, for Jesus og læresveinane hadde ofte kome saman der. 

Joh 18,1-2

Bibelhistoria om Getsemanehagen er spesielt knytt til forteljinga om Jesu bønekamp og om då han blei tatt til fange:

Så kom Jesus med læresveinane til ein stad som heiter Getsemane, og han sa til dei: «Sit her medan eg går dit bort og bed.» 37 Han tok med seg Peter og dei to Sebedeus-sønene, og han vart gripen av sorg og gru. 38 Då sa han til dei: « Mi sjel er sorgtyngd til døden. Ver her og vak med meg!» 39 Så gjekk han eit lite stykke fram, kasta seg ned med andletet mot jorda og bad: «Far, er det råd, så lat dette begeret gå meg forbi! Men ikkje som eg vil, berre som du vil.» 40 Då han kom tilbake til læresveinane, fann han dei sovande, og han sa til Peter: «Så makta de ikkje å vaka med meg ein einaste time? 41 Vak og be at de ikkje må koma i freisting! Ånda er villig, men kjøtet er veikt.» 42 Så gjekk han bort att andre gongen og bad: «Far, om ikkje dette begeret kan gå forbi meg, og eg må tømma det, så lat viljen din råda.» 43 Då han kom tilbake, såg han at dei hadde sovna til att, for auga deira var tunge av søvn. 44 Då lét han dei vera og gjekk bort att og bad tredje gongen med dei same orda. 45 Så kom han tilbake til læresveinane og sa: «Søv de framleis og kviler! Timen er komen då Menneskesonen skal gjevast over i syndarhender. 46 Stå opp, lat oss gå! Svikaren er nær.» 

47 Før han hadde tala ut, kom Judas, ein av dei tolv, og med han ein stor flokk som var væpna med sverd og stokkar. Dei kom frå overprestane og dei eldste i folket. 48 Svikaren hadde avtala eit teikn med dei: «Den eg kysser, han er det. Han skal de ta!» 49 Og med det same gjekk han bort til Jesus og sa: «Ver helsa, rabbi!» og kyste han. 50 Men Jesus sa til han: «Min ven, no har du gjort ditt!» Då kom dei andre til; dei la hand på Jesus og tok han til fange.

Matt 26,36-50

Me veit ikkje i dag kor stor Getsemanehagen var på Jesu tid. I vår tid blir namnet Getsemane brukt om eit område som omfattar fleire kyrkjer og eigedomar. Denne kartskissa (med italiensk tekst) viser det meste av dette området.

By Deror Avi (Own work) [GFDL (http://www.gnu.org/copyleft/fdl.html) or CC BY-SA 3.0 (http://creativecommons.org/licenses/by-sa/3.0)%5D, via Wikimedia Commons

Samanhengen mellom bildet øverst og denne teikninga er slik, frå høgre mot venstre (frå sør mot nord):

Den store kyrkja med mosaikk i gavlen, blir kalla Alle nasjonars kyrkje. På kartskissa er den omtalt som basilica moderna. Denne katolske kyrkja blei bygd i 1924 over restane av ei kyrkje frå 300-talet (basilica bizantina) og ei korsfararkyrkje frå 1100-talet (basilica crociata). Framfor altaret i Alle nasjonars kyrkje kjem det ei flat klippe opp av golvet, og tradisjonen fortel at det var her Jesus hadde si avgjerande bønekamp.

Utanfor Alle nasjonars kyrkje ligg ein liten hage med gamle og store oliventre, orto del Getsemani. Forskarar har funne ut at trea er frå 1100-talet, altså frå tida då korsfararane bygde si kyrkje på staden.

Over vegen ligg ein innegjerda og avlåst del av Getsemane. Dette er ein stille stad i forhold til resten av området. Her er det mogleg å bestilla tid for å koma inn og få ei stille stund, borte frå folkemengda som ofte fyller dette området. På bildet er dette hagen som ligg heilt til venstre, frå midten av bildet og nedover. Kartskissa viser at denne hagen ligg over Getsemanegrotta.

Inngangen til Getsemanegrotta (grotta del tradimento o degli apostoli) går gjennom ein smal gang som er nedfelt i terrenget, og som derfor ikkje viser på bildet. Eg syns dette er ein flott stad å besøka. I dag er dette eit fransiskansk kapell. Tradisjonen knyter grotta til Jesus og disiplane og fortel at dette var deira opphaldsstad, og kanskje òg overnattingsstad, når dei var i Jerusalem. NT fortel at disiplane sovna i Getsemane mens Jesus kjempa sin avgjerande kamp i bøn eit steinkast unna. Kanskje sov dei, fordi dei var vane med å sova på denne staden?

Frå den same staden er det også nedgang til den gresk-ortodokse kyrkja (tomba della Vergine) som ligg under jorda. Dette er etter ortodoks tradisjon Jomfru Maria si grav.

Kyrkja med gullkuplar oppe i bakken er ikkje med på teikninga. Dette er den russisk-ortodokse Maria Magdalena-kyrkja. Den ligg over vegen som går opp til toppen av Oljeberget: strada per la cima del monte degli Ulivi. Dette er den vegen dei fleste pilegrimane kjem ned, når ein går turen frå toppen av Oljeberget og ned til Getsemane. Då er ein gjerne også innom kyrkja Dominus flevit, som me ser langt oppe i bakkane heilt til høgre i bildet.

Til slutt eit bilde av dei eldgamle oliventrea i Getsemane. Sjølv om trea ikkje er frå Jesu tid, er dei likevel for meg med og dannar nokre sterke indre bilde som eg knyter til bibeltekstane om Jesu bønekamp og hans lidingshistorie.

Sjå det tidlegare notatet Gamle oliventre i Getsemane.

Gamle oliventre utanfor Alle nasjonars kyrkje, Getsemane. Foto: Arne Berge

Oppdatert 28.02.2021

På sporet av dei første kristne i Tyatira

Bilde frå dei sju byane i Johannes openberring

Porten inn til den arkeologiske parken i Akhisar (Tyatira). Foto: Arne Berge 2005

Dei kristne i Tyatira var blant dei første mottakarane av Johannes openberring. Dette skjedde på 90-talet etter Kristus. Kan me i dag finna spor av denne byen, som er nemnt i to ulike samanhengar i Det nye testamentet?

Sjå oppdatert oversikt over heile serien her: Dei sju byane i Johannes openberring.

Den moderne byen på staden heiter Akhisar. Den ligg vest i Tyrkia. Her er det dessverre (hittil) ikkje gjort arkeologiske funn frå det første hundreåret. Men det er ein arkeologisk park i eit kvartal i sentrum av byen, og guiden fører oss hit når me ønsker å oppleva det gamle Tyatira. I denne parken er det restar etter den antikke byen.

Det er først og fremst to viktige strukturar som er funne her. For det første ein stor basilika frå ca 500. Bygningen blir omtalt som ein sivil basilika, for det er ikkje noko som tyder på at dette har vore ei kyrkje.

Ikkje langt frå basilikaen er det restar etter ein stoa, det vil seia ein søylehall, som truleg har stått langs ein romersk hovudveg. Denne er eldre, – det blir antatt at søylehallen er frå det andre hundreåret.

Her er eit par bilde av basilikaen i den arkeologiske parken:

Frå den arkeologiske parken i Akhisar. Foto: Arne Berge 2019
Frå den arkeologiske parken i Akhisar. Foto: Arne Berge 2019

Desse bilda er frå hausten 2019. Då trur eg ikkje det hadde skjedd noko merkbart i den arkeologiske parken sidan eg var der første gong i 2005. Men det må likevel ha vore arbeid under planlegging, for det viser seg at arkeologar, etter at eg var der i 2019, har rekonstruert søylerekka frå den gamle stoaen! Du kan sjå eit fint bilde av dette, tatt av Mark Wilson hausten 2020, på Ferrell´s Travel Blog i eit notat om Tyatira.

Med rekonstruksjonen av desse søylene frå den romerske byen er me eit langt skritt nærare tida då Johannes openberring kom til byen.

Mens eg går rundt og ser i den arkeologiske parken med restar etter handelsbyen Tyatira, tenker eg på kva Det nye testamentet fortel om byen og dei første kristne her.

Tyatira er nemnt i Bibelen som heimstad for handelskvinna Lydia, som blei døypt av Paulus i Filippi ca år 50 og som inntok ei leiarrolle i den kristne forsamlinga der (Apg 16,14-15). Men kva tid kan evangeliet ha kome hit til Tyatira? Kan det ha skjedd indirekte gjennom Paulus si verksemd i Tyrannosskulen i Efesos litt seinare på 50-talet (Apg 19,9-10)?

Det er forresten heller ikkje umogleg at Paulus har reist i området nær Tyatira då han måtte endra reiserute fleire gonger og til slutt kom til Troas, litt forvirra over kva som kunne vera Guds plan (Apg 16,6-10).

Openberringsboka sitt bodskap til Tyatira (Op 2,18-29) er todelt i omtalen av dei kristne. Det er sterk kritikk av ei gruppering som tilpassar seg den heidenske kulturen. Dette blir knytt til ein person som med eit symbolsk namn blir kalla Jesabel (jfr 1 Kong 16,28), og assimilasjonen dei praktiserer i forsamlinga blir omtalt som horeri. 

Resten av forsamlinga blir positivt omtalt og det blir også lagt vekt på åndeleg modning blant dei:

Eg veit om gjerningane dine, kjærleiken din og trua di, tenesta di og tolmodet ditt. Ja, dei siste gjerningane dine overgår dei første! (…) Eg legg inga ny bør på dykk. Hald berre fast på det de har, heilt til eg kjem.

Op 2,19 og 24b-25

Til slutt vil eg også nemna at Tyatira/Akhisar faktisk har hatt ei kristen befolkning heilt fram til 1922. Då blei byen dessverre tømt for kristne i samband med folkeutvekslinga mellom Tyrkia og Hellas.

Biblical Studies Carnival 179

Biblical Studies Carnival 179 for januar 2021 er publisert på bloggen Zwinglius Redivivus, skriven av Jim West. Det har tittelen 2021: The ‘Let’s Hope It’s Not Another 2020, but it Started Off Pretty Horribly And Ended Better’ Edition of the Biblical Studies Carnival.

Eg likar å sjå gjennom denne månadlege oversikta med lenker til ulike bibliobloggar, denne månaden med stoff om GT, NT, arkeologi, bøker og diverse.

Denne gong merka eg meg spesielt ein artikkel om Hulda, ei av dei fem kvinnene som blir kalla profet i GT: Huldah, A Prophet in Israel på bloggen til Claude Mariottini. Hulda er den einaste av desse kvinnene som har fått skriftleggjort ein profeti i Bibelen, sjå 2 Kong 22,14-20.

Ivanov: Kristi forklaring

Kristi forklaring. Alexandr Ivanov 1824

Den russiske Alexandr Andreyevich Ivanov (1806-1858) måla dette bildet av Kristi forklaring i 1824. Han var då 18 år! Ivanov levde mest heile livet som kunstnar i Roma. Kjelde: Wikimedia Commons.

Sjå tidlegare notat om søndagens tekst på Kristi forklaringsdag:

Makerus, staden der Døyparen Johannes blei henretta

Makerus med Dødehavet i bakgrunnen. Foto: Erik Wold 2019

Det har den siste månaden vore nokre medieoppslag om Makerusborga som ligg i ørkenen i Jordan, like aust for Dødehavet. Live Science hadde ein artikkel som blei fanga opp blant anna av Vårt Land (12.01.2021). Poenget som har blitt framheva, er at arkeologar har funne dansegolvet der Døyparen Johannes blei dømd til døden.

Sjå tidlegare notat her på bloggen om Døyparen Johannes sin martyrdød.

Historia om dødsdommen er ikkje ny. Den finst både i Det nye testamentet, som ikkje lokaliserer den, og hos Josefus, som skriv at det skjedde på Makerus. Mens evangelia legg vekt på Herodes Antipas sine personlege motiv for at Johannes blei drepen, legg Josefus vekt på dei politiske motiva som gjorde at døyparen hamna i fengselet. Det treng ikkje vera nokon motsetnad. Eg tar med dei aktuelle tekstane til slutt i dette notatet.

Det som gjer at saka nå blir omtalt i ulike medier, er at det dei siste åra har vore nye arkeologiske utgravingar på Makerus. Og at fagfolka som har arbeidd der, blant anna har laga ein modell av koss borga truleg har sett ut. Slikt kan gje liv og farge til bibelhistoria. Artikkelen i Live Science er illustrert med fine foto av arkeologane sitt arbeid.

Kongetrona?

Dei ungarske arkeologane framhever blant anna at dei kan ha funne kongetrona som Herodes Antipas sat på då han dømte Døyparen Johannes til døden. Og altså at golvet framfor trona var dansegolvet der Salome dansa og trollbatt kongen. Andre fagfolk meiner nok dette er ei forhasta slutning.

Eg tenker at heile det arkeologiske arbeidet på staden er interessant. Den potensielle kongetrona er sjølvsagt ein del av dette. Avisoppslaga viser likevel at det er den dramatiske historia som førte til at hovudet til Johannes blei vist fram på eit fat, som får merksemd.

I Bible History Daily (november 2020) har arkeologen Győző Vörös, som har leia arbeidet på Makerus, ein fin kunstartikkel om Artistic Representations of Herod’s Royal Throne.

Oppdatering 19.05.2021: Denne arkeologen har nå fått ei utmerking av Vatikanet for arbeidet på Makerus! Sjå her.

Tilbake til Live Science og deira artikkel. Her er eit utdrag:

Dance floor where John the Baptist was condemned to death discovered, archaeologist says

(…)

A courtyard uncovered at Machaerus is likely the place where Salome’s dance was performed and where Herod Antipas decided to have John the Baptist beheaded, wrote Győző Vörös, director of a project called Machaerus Excavations and Surveys at the Dead Sea, in the book «Holy Land Archaeology on Either Side: Archaeological Essays in Honour of Eugenio Alliata» (Fondazione Terra Santa, 2020). The courtyard, Vörös said, has an apsidal-shaped niche that is probably the remains of the throne where Herod Antipas sat. 

(…)

Some scholars were not convinced, expressing doubts about whether the newly identified niche represents the remains of the throne of Herod Antipas. Jodi Magness, a professor of religious studies at the University of North Carolina at Chapel Hill, praised the work by Vörös and his team; and while Magness said that it is possible that Vörös found the throne of Herod Antipas, she has doubts. 

For instance, the niche found at Machaerus seems small compared with the throne of his father King Herod found at the winter palace of Jericho, Magness told Live Science, referring to a throne in the palace that is covered with a semi-circular overhead apse. She added that the niche at Machaerus looks similar to two niches found at the Upper Herodium, a palace-fortress built by King Herod, but those two niches have never been identified as the remains of thrones. 

Eric Meyers, a professor emeritus of Jewish studies at Duke University, said that it is quite possible that the throne of Herod Antipas has been found and is eager to read the final reports on the site. Whether «a perfect match between literary and archaeological sources that places the execution of John the Baptist in that very spot remains to be seen. In any event, a strong case has been made and I look forward to the final reports,» Meyers said.

https://www.livescience.com/dance-floor-john-the-baptist-execution.html

Josefus om Makerusborga

Makerusborga var bygd av den hasmoneiske kongen Alexander Janneus (103-76 f.Kr.). Kong Herodes den store (37-4 f.Kr) bygde borga opp på nytt eit par generasjonar seinare og utstyrte den med «et palass med store praktfulle rom». Denne Herodes den store er den harde kongen me kjenner frå forteljingane om Jesu fødsel. Han var far til Herodes Antipas, som var landsfyrste i Galilea og Perea på Jesu tid og som altså var den som tok livet av døyparen Johannes.

Historikaren Josefus skreiv på 70-talet e.Kr. om Makerusborga i boka Den jødiske krig. Her er naturen og borga med Herodes sitt palass skildra slik:

Beliggenheten var nemlig vel egnet til å inngi forsvarerne de beste håp om å overleve og fylle angriperne med motløshet og frykt. Det befestede området består av en klippetopp som rager så høyt i været at det allerede av den grunn er praktisk talt uinntagelig. Dessuten er terrenget rundt om av en slik beskaffenhet at det ikke finnes adkomstveier. For klippen er omgitt på alle kanter av svimlende dype kløfter som ikke er lette å komme over og helt umulige å fylle igjen.

(…)

Da Herodes ble konge, syntes han at dette stedet mer enn noe annet burde vies oppmerksomhet og få en sterkest mulig befestning, hovedsakelig på grunn av den strategiske beliggenheten i forhold til nabolandet med vidt utsyn over arabisk territorium. Han omgav følgelig et stort område med murer og tårn og bygget en by der hvorfra det gikk en sti opp til fjelltoppen. I tillegg befestet han også selve toppen med en mur, og ved hvert hjørne oppførte han tårn som var 160 alen høye. Midt inne på denne befestede plassen lot han så bygge et palass med store praktfulle rom.

Josefus: Den jødiske krig 7.6.1-2. Oversatt av Bente Lassen. Oslo 2002.

Josefus om døyparen sin død

I dette avsnittet i The Antiquities of the Jews lokaliserer Josefus historia om Døyparen Johannes sin død til Makerusborga:

Now some of the Jews thought that the destruction of Herod’s army came from God, and that very justly, as a punishment of what he did against John, that was called the Baptist: for Herod slew him, who was a good man, and commanded the Jews to exercise virtue, both as to righteousness towards one another, and piety towards God, and so to come to baptism; for that the washing [with water] would be acceptable to him, if they made use of it, not in order to the putting away [or the remission] of some sins [only], but for the purification of the body; supposing still that the soul was thoroughly purified beforehand by righteousness. Now when [many] others came in crowds about him, for they were very greatly moved [or pleased] by hearing his words, Herod, who feared lest the great influence John had over the people might put it into his power and inclination to raise a rebellion, [for they seemed ready to do any thing he should advise,] thought it best, by putting him to death, to prevent any mischief he might cause, and not bring himself into difficulties, by sparing a man who might make him repent of it when it would be too late. Accordingly he was sent a prisoner, out of Herod’s suspicious temper, to Macherus, the castle I before mentioned, and was there put to death. Now the Jews had an opinion that the destruction of this army was sent as a punishment upon Herod, and a mark of God’s displeasure to him.

Ant. 18.5.2

Er Josefus si lokalisering rett?

Eg har lese at David Flusser i si bok Jesus frå 2001 argumenterer for at Josefus var unøyaktig då han lokaliserte dette til Makerus. Flusser meiner visstnok det heller kan ha skjedd i Antipas sitt palass i Tiberias (Aubrey L. Taylor: Ministry in the Wilderness, i Lexham Geographical Commentary on the Gospels, ed. Barry J. Beitzel, side 50, note 4). Kanskje finst det også andre teoriar om saka?

Eg har likevel inntrykk av at det vanlege, også blant fagfolk, er å rekna med at Josefus har rett når han skriv at Herodes Antipas si feiring og døyparen sin fengselsstraff og dødsdom, skjedde i Makerusborga.

Bibeltekstane om hendinga

Eg har til slutt med dei aktuelle bibeltekstane frå evangelistane Markus, Matteus og Lukas.

Evangeliet etter Markus:

14 Kong Herodes fekk òg høyra om Jesus, for no var namnet hans vide kjent. Somme sa: «Døyparen Johannes er reist opp frå dei døde. Difor er desse kreftene verksame i han.»15 Andre sa: «Han er Elia», og endå andre: «Han er ein profet, som ein av dei gamle profetane.» 16 Men då Herodes høyrde det, sa han: «Det er Johannes, han som eg lét halshogga. Han er vekt opp att.»
    17 For Herodes hadde sendt ut folk for å gripa Johannes, kasta han i fengsel og binda han. Dette gjorde han for Herodias» skuld. Henne hadde Herodes gift seg med, endå ho var kona til Filip, bror hans. 18 Og Johannes hadde sagt til han: «Du har ikkje lov til å ha kona til bror din.» 19 Difor var Herodias ute etter han og ville få han drepen, men ho greidde det ikkje. 20 For Herodes hadde respekt for Johannes; han visste at han var ein rettferdig og heilag mann, og han heldt si hand over han. Når han høyrde Johannes, vart han uroleg og rådvill. Likevel høyrde han gjerne på han.
    21 Men så baud det seg eit høve: På åremålsdagen sin heldt Herodes eit festmåltid for stormennene sine og for offiserane og dei fremste i Galilea. 22 Då kom dotter til Herodias inn og dansa. Herodes og gjestene vart så oppglødde over dette at kongen sa til jenta: «Be meg om kva du vil, så skal eg gje deg det.» 23 Han svor på det og sa: «Kva du enn bed meg om, skal du få, om det så er halve kongeriket mitt.» 24 Ho gjekk ut og spurde mor si: «Kva skal eg be om?» «Hovudet til døyparen Johannes», svara ho. 25 Straks skunda ho seg inn til kongen og bar fram ønsket sitt: «Eg vil at du no med det same skal gje meg hovudet til døyparen Johannes på eit fat.» 26 Kongen vart svært sorgfull, men fordi han hadde svore, og av omsyn til gjestene, ville han ikkje seia nei til henne. 27 Han sende straks ein bøddel i veg med bod om å henta hovudet til Johannes. Bøddelen gjekk og hogg hovudet av Johannes i fengselet. 28 Så kom han med hovudet på eit fat og lét jenta få det, og ho gav det til mor si.
    29 Då læresveinane hans fekk høyra dette, kom dei og henta liket og la det i ei grav.

Mark 6,14-29

Evangeliet etter Matteus:

På den tid fekk landsfyrsten Herodes høyra gjetordet om Jesus.  2 Då sa han til tenarane sine: «Det er døyparen Johannes. Han er reist opp frå dei døde, difor er desse kreftene verksame i han.»  3 Herodes hadde gripe Johannes og bunde han og kasta han i fengsel. Dette gjorde han for Herodias» skuld, ho som hadde vore gift med Filip, bror hans.  4 For Johannes hadde sagt til Herodes: «Du har ikkje lov å ha henne.» 5 Herodes ville helst ha drepe han, men han var redd folket; dei heldt Johannes for å vera ein profet.  6 Men då Herodes feira fødselsdagen sin, dansa dotter til Herodias for gjestene. Herodes vart så oppglødd over dette  7 at han med eid lova å gje henne kva ho så bad om.  8 Då fekk mora henne til å seia: «Gjev meg hovudet til døyparen Johannes på eit fat.»  9 Kongen vart sorgfull; men fordi han hadde svore, og av omsyn til gjestene, baud han at ho skulle få det, 10 og han sende folk som skulle hogga hovudet av Johannes i fengselet. 11 Så vart hovudet hans bore inn på eit fat og gjeve til jenta, og ho gjekk til mor si med det. 12 Men læresveinane hans kom og henta liket og gravla det. Sidan gjekk dei til Jesus og fortalde det som hadde hendt. 

Matt 14,1-12

Evangeliet etter Lukas:

   18 Dette og mykje anna la han folket på hjartet når han forkynte bodskapen for dei.19 Men då han refsa landsfyrsten Herodes fordi han levde med Herodias, brorkona si, og gjorde mykje anna vondt, 20 la Herodes ei ny ugjerning til alle dei andre: Han kasta Johannes i fengsel. 

Luk 3,18-20

Evangeliet etter Lukas:

 7 Landsfyrsten Herodes fekk høyra om alt det som hende, og han visste ikkje kva han skulle tru. For somme sa at Johannes var reist opp frå dei døde,  8 andre at det var Elia som hadde synt seg, og endå andre at det var ein av dei gamle profetane som hadde stått opp att.  9 Men Herodes sjølv sa: «Johannes lét eg halshogga. Kven er så denne som eg høyrer slikt om?» Og han ville gjerne møta han. 

Luk 9,7-9

Forfølging i Pergamon

Bilde frå dei sju byane i Johannes openberring

Frå Akropolis i Pergamon. Foto: Arne Berge 2019

Dei kristne som var mottakarar av Johannes openberring i Pergamon, får ein udelt positiv omtale i openberringsboka (Op 2,13). Dette er spesielt tydeleg om me samanliknar med omtalen av forsamlingane i fleire av dei andre mottakarbyane.

Sjå oppdatert oversikt over heile serien her: Dei sju byane i Johannes openberring.

Bodskapet er at Jesus veit om dei kristne i Pergamon, ikkje først og fremst gjerningane deira, men situasjonen deira. Dei har, midt i alt det vonde, halde fast på Jesu namn og ikkje fornekta trua på han.

Dette er i følge teksten spesielt prisverdig nettopp fordi dei bur i Pergamon, som blir omtalt som byen «der Satan bur»!

Eg veit kvar du bur, der Satan har trona si. Likevel held du fast på mitt namn. Og du har ikkje fornekta trua på meg, ikkje eingong i dei dagane då Antipas, mitt trufaste vitne, vart drepen i byen dykkar, der Satan bur.

Op 2,13

Når eg går mellom dei arkeologiske utgravingane på Akropolis i Pergamon, tenker eg på korfor denne byen blei omtalt på ein så spesiell og krass måte. Kva kan Johannes ha tenkt då han skreiv orda om at Satan hadde trona si i denne byen? Og kva slags motstand var det dei kristne i byen møtte på slutten av det første hundreåret?

Pergamonaltaret

Det viser seg at det er fleire teoriar om korfor Pergamon blir omtalt slik. Det blir ofte peika på at det kan ha samanheng med eit spesielt stort og ruvande altar som stod godt synleg på byfjellet Akropolis, på staden der me ser trea midt i bildet over. Fundamentet står der framleis. Altaret blir kalla Zevsaltaret, Pergamonaltaret eller rett og slett Det store altaret.

Og altaret var verkeleg stort, det var på heile 36 x 34 meter! Det var bygd i perioden mellom 180 og 159 f. Kr, altså ca 250 år før Johannes openberring blei skriven. Det var mest sannsynleg bygd til ære for Zevs, eventuelt for Athene, begge frå den gamle greske mytologien.

I dag står altaret rekonstruert i Pergamonmuseet i Berlin. Tyske arkeologar som arbeidde i Pergamon i 1870- og 1880-åra, tok med seg mykje av skattane dei fann, tilbake til Tyskland. Her er eit bilde frå museet i Berlin.

Pergamonaltaret på Pergamonmuseet i Berlin.
Foto: © Raimond Spekking / CC BY-SA 4.0 (via Wikimedia Commons)

Keisarkult i Pergamon

Fleire bibelforskarar er likevel skeptiske til den direkte koplinga mellom teksten i openberringsboka og det store altaret. Den greske mytologien var neppe den største trusselen mot dei kristne på slutten av det første hundreåret. Då var nok kulten knytt til dei romerske keisarane, imperialkulten, ein atskilleg større trussel.

Pergamon var ein av byane som var stolte av å bli rekna som tempelvaktar for denne kulten i den romerske provinsen Asia. I år 19 f. Kr. blei det ferdigstilla eit viktig tempel til ære for keisar Augustus og gudinna Roma. Og utover i det første hundreåret e. Kr. var det faktisk konkurranse om å ha tittelen tempelvaktar mellom byane Efesos, Smyrna og Pergamon, alle tre blant dei sju byane i Johannes openberring.

Bare få år etter at openberringsboka blei skriven, satsa folket i Pergamon på eit nytt og imponerande byggeprosjekt; eit stort tempel til ære for keisar Trajan. Han var keisar frå 98 til 117. Tempelet blei bygd på det høgaste punktet på Akropolis.

Trajantempelet, Pergamon. Foto: Arne Berge 2019

Det er også andre teoriar om uttrykket Satans trone, for eksempel knytt til Asklepiostempelet i den nedre delen av byen eller meir generelt til den mangfaldige religiøsiteten på Akropolis.

Kva kan bibelteksten då seia oss?

Eg har her skrive om kva Op 2,13 kan seia oss om det som er å sjå av altar og tempel og om kva dette kan seia om dei kristne sin situasjon i Pergamon.

Sjølv om me ikkje kan vita sikkert akkurat kva som var bakgrunnen for dei krasse orda om byen, seier likevel den korte teksten oss mykje. Me får inntrykk av koss Johannes oppfatta denne viktige gresk-romerske byen og me får inntrykk av det miljøet dei første kristne i byen levde i.

Professor David A. deSilva skriv:

Whether John had in mind the great altar of Zeus, the centers of the imperial cult, which he would describe as worship of the beast and its image, or the acropolis as a whole as a cluster of sacred sites that would be abhorrent to John, Pergamum would indeed have seemed to him a stronghold of Satan, perhaps the location of his very seat of power as he deceived humanity to take what was due God and give it instead to sticks and stones and pretentious human rulers. The investment of the city in these cults, however, also explains why their inhabitants would not be disposed to tolerate a movement of people in their midst who claimed that all their temples, their sacrifices, and their piety was a sham – or worse.

David A. deSilva: The Social and Geographical World of Pergamum, i Lexham Geographical Commentary on Acts through Revelation, Lexham Press 2019, side 653.

Martyren Antipas i Pergamon

Martyren Antipas blir nemnt med namn i bibelteksten. Han blir, med ord lagt i Jesu munn, omtalt som mitt trufaste vitne. Dette viser at det før openberringsboka blei skriven på 90-talet allereie har vore alvorlege forfølgingar av kristne i Pergamon, og at dette var forfølgingar som førte til drap.

Antipas er ikkje kjend frå andre samanhengar. Men det finst faktisk ein lokal kyrkjeleg tradisjon som seier at han var den første biskopen i byen, og at han var innsett av apostelen Johannes (Andrew Jackson: The Christian Saints of Turkey, 2016, side 74). Slike tradisjonar er neppe historiske. Eg tenker dei først og fremst viser at lokale kristne opp gjennom historia har vore stolte av å leva i det bibelske landskapet, og at dei har ønska å sjå ei direkte tilknyting mellom bibelteksten og den lokale kristne kulturen.

Biblical Studies Carnival 178

Biblical Studies Carnival 178 for desember 2020 er publisert på bloggen til Peter Goeman.  Eg likar å sjå gjennom denne månadlege oversikta med lenker til ulike bibliobloggar, denne månaden med stoff om topp-lister for 2020, julerelatert innhald, GT, NT, arkeologi, «diverse» og bokmeldingar.

Denne gong merka eg meg spesielt ei lenke som ikkje gjekk til ein blogg, men til The Times of Israel. Avisa hadde rett før jul ein artikkel om eit interessant arkeologisk funn i Kedrondalen, like ved Getsemane: Ancient ritual bath may mark first New Testament-era find at Jesus´ Gethsemane.

Godt nytt år 2021, med håp!

Jul i Hobøl Kirke 12.01.2019 Foto: Bo Mathisen Bilder til fri bruk. Fotokreditering: Kirken.no

Eg helsar med nokre gode ord om å leva med håp frå kongens nyttårstale i går kveld:

En dag skal vi se oss tilbake og spørre hverandre: Hvordan i all verden klarte vi dette?

Da skal vi vite med oss selv at vi klarte det fordi vi tok i bruk alt det beste – i hver enkelt av oss, i samfunnet vårt, i demokratiet vårt. Vi skal vite med oss selv at vi kom oss gjennom fordi vi aldri ga opp håpet.

For det å håpe er en måte å leve på.
Håp er vilje, håp er handling.
Håp er å feste blikket på noe som gir oss mening – og følge det.
Håpet skal bære oss alle inn i 2021.

Jeg ønsker hver og en av dere et godt nytt år!

Kong Harald i Kongens nyttårstale 2020

Juleevangeliet: Han var ikkje eit vanleg barn!

Preike på julaften, Hinna kirke 2020

Et barn er født i Betlehem. Det har me sunge nå. Det er derfor me feirer jul. Jesus er så viktig at me framleis feirar at han blei født for meir enn 2000 år siden.

Juleevangeliet fortel oss om det som skjedde. Sjølve fødselen er omtalt sånn:

Og mens de var der (i Betlehem), kom tiden da Maria skulle føde, og hun fødte sin sønn, den førstefødte. Hun svøpte ham og la ham i en krybbe, for det var ikke husrom for dem.

Det som står i evangeliet om fødselen, er altså lite og enkelt: Ein gutt blei født mens familien var på reise, han var det første barnet til Maria. Ho pakka han inn i eit tøystykke og la han i ei krybbe. Det skjedde i løpet av den tida dei var i Betlehem.

Det meste av dette var sikkert ganske normalt. Det unormale var at ho la han i ei krybbe, altså den plassen dyra til vanleg spiste maten sin. Men sjølv om krybba var ein unormal plass å legga ein nyfødt, var det nok ein god og varm plass, – og det var kanskje det viktigaste akkurat då. 

Men sjølv om det meste såg normalt ut, var det likevel ikkje ein vanleg fødsel. Jesus var ikkje eit vanleg barn. Han var Guds Son. Fødselen viser oss kor langt Gud var villig til å gå, då han sendte sonen sin til oss. Han var villig til å bli eit lite og sårbart menneskebarn. Han var villig til å bli ein av oss.

Det var heldigvis nokre som samtidig fekk vita om det som var skjedd i Betlehem. Gjetarane på markene utanfor byen fekk vita at det ikkje var ein vanleg fødsel og at barnet ikkje var ein vanleg gut. 

Ein engel frå Gud viste seg for dei og sa:

Frykt ikke! Se, jeg forkynner dere en stor glede, en glede for hele folket: I dag er det født dere en frelser i Davids by; han er Messias, Herren. Og dette skal dere ha til tegn: Dere skal finne et barn som er svøpt og ligger i en krybbe. 

Gjetarane fekk vita at barnet som var født, var frelsaren dei hadde venta på! Han er Messias, Herren, sa engelen. Foreløpig var det bare i himmelen det var kjent, det som hadde skjedd. Derfor måtte det ein engel til for å forkynna kem Jesus var.

Me skal nå synga det første verset av julesangen En krybbe var vuggen.

En krybbe var vuggen som ventet ham her, / det lille barn Jesus, vår Frelser så kjær. / Men stjernene lyste helt inn der han lå, / det lille barn Jesus, på leiet av strå. 

Det var eit under, det som skjedde i Betlehem. Då Jesus blei født, kom Gud sjølv inn i vår verd. Ingen av oss kan forstå eller forklara det. Men det er heller ikkje poenget. Det som er viktig når me møter eit under, er ikkje å forstå, men å ta imot. Det me kan ta imot utan å forstå, er at den store Gud blei eit lite menneskebarn. Han kom til oss som vår bror. 

Frykt ikkje! Det var det første engelen sa til gjetarane, som sikkert var ganske redde. Det er ord til oss òg. Eg syns det er fint at orda om at me ikkje skal vera redde, er så sentrale i Bibelen. Engelen sa det då Jesus blei født. Og Jesus gjentok det sjølv mange ganger seinare då han sjølv forkynte Guds ord.

Engelen sa at Jesus kom med ei glede for heile folket. Derfor passar det godt at mange opplever ei stor glede ved å feira jul. 

Men eg veit og at mange opplever at jula kan vera ei ganske vanskeleg tid. Sånn har det vore før òg. Men i år er det ekstra vanskeleg for mange.

  • Kanskje kjenner du på ein uro på grunn av korona-situasjonen og feiringa av jula?
  • Kanskje savner du nokon du gjerne ville vore saman med? 
  • Eller kanskje er redd du for at det som er vanskeleg i familien, skal bli ekstra vanskeleg i år?

Det er mange som strevar med sånne tankar nå på julaften, og dette er sjølvsagt ikkje lett. Men så kom heller ikkje Jesus inn i ei glansbilde-verd der alt er pent og pynteleg. Han kom til oss vanlege menneske som alle i større eller mindre grad strevar med liva våre.

Han kom til vår verden. Han kom til oss. Seinare, då han var blitt vaksen, sa han at han spesielt hadde kome til dei som syntes livet var vanskeleg.

Me syng nå det andre verset av julesangen:

Så enkelt og stille kom Gud til vår jord. / Så høyt er jeg elsket av Jesus, min bror. / Han kom fra Guds himmel, Gud selv var han lik, / men Jesus ble fattig, og jeg er blitt rik. 

Han kom inn i vår verd, og han blei født inn i ein enkel familie. Kanskje òg i fattige kår, men det veit me eigentleg ikkje sikkert. Julesangen sine ord om at ”Jesus ble fattig og jeg er blitt rik”, handlar meir om at Jesus frivillig forlet ein plass som Guds son i himmelen, for å leva eit liv som menneske her på jorda.

Men når det gjeld fattigdom, veit me i hvert fall at det er mange fattige menneske i verda i dag, òg denne jula. Og me veit at me her i Norge har mykje og på mange måtar er veldig rike. Denne urettferda utfordrar oss, både nå i jula og resten av året.

Derfor er det naturleg at me delar av vår overflod. Det kan du blant anna gjera her i kyrkja i dag, når me samlar inn pengar til Kirkens Nødhjelp og til det misjons- og forsoningsarbeidet som Hinna menighet er engasjert i. Pengane me samlar inn, kan vera med og skapa lys i mørket for menneske som verkeleg treng dette.

Men tilbake til Betlehem: Mens barnet skreik i krybba, sang faktisk englane ein lovsong frå himmelen. Dei gav Gud ære for det som var skjedd: 

Ære være Gud i det høyeste, og fred på jorden blant mennesker Gud har glede i! 

Eg syns det er flott at verdas mest brukte lovsong, kjem frå juleevangeliet. Kvar søndag syng kristne over heile jorda desse orda: Ære vere Gud i det høgste! Fred på jorda! Me syng dette her på Hinna òg! Og me har lært det av englane på Betlehemsmarkene.

Orda om fred dreier seg ikkje først og fremst om ein politisk fred eller om ein indre balanse. Det dreier seg om noko mykje større: om Guds fred. Dette er den fred som Gud gir, den freden som dreier seg om forholdet mellom Gud og oss menneske. Juleevangeliet fortel at Gud har glede i oss menneske, og at han vil gje oss av sin fred.

Men koss kan me finna fram til den freden? – Gjetarane fekk eit tegn for å finna barnet som var født: 

dette skal dere ha til tegn: Dere skal finne et barn som er svøpt og ligger i en krybbe.

Dei fekk eit tegn så dei skulle finna det rette barnet. Så vanleg var barnet, at dei ikkje kunne sjå på det at det var Guds eigen son. Han låg der, inntulla i eit tøystykke, som alle andre barn. Men engelen visste at dei hadde lagt han i ei krybbe. Dette var så spesielt at det var eit godt tegn. Tegnet gjorde at gjetarane fann fram til Jesus. 

I ein julesang står det at gjetarane tenkte sånn då dei fant Jesus:

Vi står rundt krybben og smiler, for vi er fremme nå.

Har me noko tegn frå Gud? Kan me finna fram til underet denne jula?

Ja, i dag forkynner eg dette tegnet for deg: Barnet Jesus er eit tegn på Guds kjærleik til oss. 

For så høyt har Gud elsket verden at han ga sin Sønn, den enbårne, for at hver den som tror på ham, ikke skal gå fortapt, men ha evig liv.

Joh 3,16

Barnet Jesus er det tegnet du treng for å ta imot Guds kjærleik og hans fred. Denne jula kan bli eit vendepunkt for deg. Lyset skinner i mørkret. Du kan få eit fornya forhold til Gud gjennom ei fornya tru på Jesus Messias, Guds Son.

Me syng nå det siste verset på salmen.

Fra krybben til korset gikk veien for deg, / slik åpnet du porten til himlen for meg. / Velsign oss, vær med oss, gi lys på vår vei, / så alle kan samles i himlen hos deg! 

Eventyret om kongen og blomsterjenta

Det passar godt å lesa dette eventyret i jula. Historia kjem frå ein tekst av Søren Kierkegaard.

Det var ein gong ein ung konge, som regjerte i eit lite land. Han budde i eit slott saman med tenarane sine, men han hadde ikkje nokon hustru.

Kvar veke pleidde han køyra ut i riket sitt for å sjå til at alt var som det skulle vera. Ein dag, då han var på veg heim til slottet, kom han forbi torget. Der såg han ei vakker jente, som selde blomar ved eit bord. Ho var så vakker at han ikkje kunne få henne ut av tankane sine. 

Neste dag syntest han det ville vera fint å dra ut igjen på inspeksjon, i staden for å venta ei veke slik han pleidde å gjera. Han begynte nå å køyra ut kvar dag, og sjølvsagt drog han kvar dag til torget for å sjå jenta som selde blomar.

Etter ein månad forstod han at han elska jenta og at han ville gifta seg med henne. Han kalla saman rådgjevarane sine og fortalde den gode nyheita til dei. Det skulle bli kongebryllaup. Alle var glade og syntest det skulle bli flott med eit stort bryllaup. Den unge kongen var også glad sjølv. Men då han kom opp på rommet sitt, blei han plutseleg svært bekymra. Han tenkte på kva som ville skje viss han befalte den unge jenta å gifta seg med han, men ho ikkje elska han. 

Det var ein foruroligande tanke for kongen. Han ønska seg ikkje bare ei dronning, men først og fremst ei hustru som elska han. Kunne ho nokon gong gløyma at han var konge og ho bare ei enkel blomsterjente?

Kongen prøvde å finna ei løysing på problemet. Han verken spiste eller sov, så uroleg var han. Men då det var gått eit par dagar, fann han på råd.

Han ville koma til henne på torget i ei gyllen vogn, trukken av dei seks finaste hestane hans. Framfor han skulle eit orkester spela, og bak han skulle det flottaste regimentet i hæren hans koma, i flotte uniformar og med god disiplin. Vogna skulle stansa ved blomsterjenta sitt bord. Då skulle den røde løparen rullast ut. Han ville gå fram til henne kledd i dei aller finaste kleda sine. Han skulle ha krone og alle dei kongelege smykka på seg. Ho ville garantert bli imponert!

Men litt etter ombestemte kongen seg. Dette ville bli feil! Ho ville heilt sikkert bli imponert. Men å vera imponert og å elska, å ha kjær, det er ikkje det same.

Så fekk kongen ein annan idé. Han ville gje henne den gylne vogna med dei seks hestane. Han ville gje henne eit regiment med soldatar, eit marsjorkester, smykke, pengar og dei vakraste kleda ho kunne tenka seg. Ho ville garantert bli takknemleg.

Men dagen etter gav kongen også opp den idéen. Dette var faktisk også feil! Å vera takknemleg, evig takknemleg, og å elska, å ha kjær, er ikkje det same.

Til siste innsåg kongen at det eigentleg bare var éi løysing. Han skulle ikkje koma til jenta som konge, men kledd som tiggar eller bonde, og forsøka å vinna henne som ein av hennar eigne.

Tidleg om morgonen den neste dagen, mens det ennå var mørkt, gjekk den unge kongen ut av bakdøra på slottet og vandra til torget. Å, så nervøs og usikker han var! Han, som hadde all makt over heile riket, makt over alle pengane og soldatane i landet, var nå ganske makteslaus. For det var noko han ikkje hadde makt over, jenta sitt hjarte.

Her måtte fridomen råda. Fridom til å elska eller å la vera å elska. Fridom til å seia ja eller nei.

Lyktest kongen med planen sin? Det veit me ikkje. Det er heilt avhengig av jenta ….

Om eventyret

Sæt, der var en Konge som elskede en ringe Pige. Slik begynner eit avsnitt i boka Philosophiske Smuler frå 1844 (her). Kapittel 2 i boka inneheld ein tekst som er utgangspunkt for eventyret om kongen og blomsterjenta.

Eg kjenner ikkje den vidare historia til teksten frå Kierkegaard si bok til eventyret i den forma eg har gjengitt det her.

Sjølv møtte eg eventyret på 1970-talet i det svenske heftet Något, skrive av David F. Olson og gitt ut på Håkan Ohlssons Forlag i 1973. Eg har sidan omsett og bearbeidd teksten forsiktig og brukt den i forkynning i jula i den versjonen eg har gjengitt her.

Adventsblogg

Stjerna som markerer Jesu fødestad i grotta under Fødselskyrkja. Foto: Arne Berge 2005

Her er adventsbloggen eg skreiv i fjor. Dette er jo relativt tidlaust stoff, så eg tar sjansen på å henta fram oversikta og festa den øvst på bloggen ein periode nå i adventstida 2020.

Frå Pergamons Akropolis

Bilde frå dei sju byane i Johannes openberring

Teateret i Pergamon. Foto: Arne Berge 2019

Det er mykje flott å sjå etter arkeologiske utgravingar i den gamle byen Pergamon, ein av dei sju byane i Johannes openberring. Byen er nemnt i Bibelen fordi den kristne forsamlinga i byen på slutten av det første hundreåret, var blant mottakarane av openberringsboka.

Sjå oppdatert oversikt over heile serien her: Dei sju byane i Johannes openberring.

Mykje av den gresk-romerske byen Pergamon, og ikkje minst fleire av dei viktigaste bygningane, låg oppe på det imponerande byfjellet Akropolis, som heva seg ca 300 meter over slettelandet nedanfor.

Bildet over viser det store teateret som var bygd langt oppe i fjellsida på byfjellet. Det har heile 78 rader og er visstnok det brattaste teateret som er bevart frå antikken. På sletta i bakgrunnen ser me den moderne byen Bergama.

Der me ser dei to trea til høgre for eit tårn, stod det store Pergamonaltaret som eg vil koma tilbake til i eit seinare notat.

Pergamons historie går tilbake til hellenistisk tid i perioden etter Aleksander den store. Seinare blei byen ein del av det romerske imperiet. Pergamon var blant dei største byane i Romarriket og ein periode var byen også hovudstad i den romerske provinsen Asia.

Byen hadde i antikken eit stort og viktig bibliotek med 200.000 bokrullar. Det var bare det konkurrerande biblioteket i Aleksandria som var større. Skrivematerialet pergament, som blir laga av dyreskinn, har namn frå byen. Det er ei gamal historie hos Plinius den eldre om koss dette heng saman; folket i Pergamon fann opp pergamentet då egyptarane stoppa eksporten av papyrus til biblioteket deira (les om pergament i snl).

Det neste bildet viser ei informasjonstavle frå staden. Biblioteket er nr 9, teateret nr 12 og Pergamonaltaret nr 13.

Informasjonstavle i Pergamon. Foto: Arne Berge 2019

Pergamon ligg ved den moderne byen Bergama, ca 110 km nord for Izmir, ca 25 km frå kysten. Akropolis er lett tilgjengeleg, det er taubane opp til dei arkeologiske utgravingane på toppen.

Banen opp til Akropolis. Foto: Arne Berge 2019

Biblical Studies Carnival 176

Biblical Studies Carnival 176 for oktober 2020 er publisert på bloggen Zwinglius Redivivus. Eg likar å sjå gjennom denne månadlege oversikta med lenker til ulike bibliobloggar, denne gong med stoff om GT, NT, bøker, sosiale medier og diverse relaterte tema.

Denne gong merka eg meg spesielt ein nederlandsk blogg som skriv om det store altaret frå Pergamon, nå plassert i Pergamon-museet i Berlin. Dette var jo spesielt aktuelt for meg i og med at eg skriv på ein serie med bilde frå dei sju byane i Johannes openberring.

Biskop Polykarp i Smyrna

I serien med bilde frå dei sju byane i Johannes openberring er eg nå i Smyrna, det vil seia dagens Izmir i Tyrkia.

Då openberringsboka kom frå Efesos til Smyrna, blei den nok grundig studert ved høgtlesing i den kristne forsamlinga. Me veit ikkje kven som kom med boka. Kanskje var det Johannes sjølv? Kanskje ein bodberar eller eit følge av kristne søsken frå Efesos? Uansett kan me rekna med at den snart tretti år gamle Polykarp var blant dei som lytta ivrig, viss han då ikkje sjølv var den som stod for høgtlesinga. Polykarp hadde vakse opp som lokal kristen ungdom og han blei på denne tida (eller få år etterpå) biskop i byen.

Polykarp er eit viktig bindeledd mellom apostlane og teologane i oldkyrkja, og på grunn av han har Smyrna ein framtredande posisjon i den eldste kyrkja si historie.

For meg har interessa for dei sju byane i Johannes openberring ført til at eg på ny har funne fram historia om Polykarp. Her vil eg dela litt av dei skattane som finst i boka De apostoliske fedre. Boka inneheld kristne skrift frå den første tida etter at Det nye testamentet blei skrive. Her finn me interessant stoff om og av Polykarp.

Polykarp

Polykarp var født ca 69 og døydde som martyr ca 155. Eusebios omtaler han i kyrkjehistoria si som «aposteldisippel» og skriv at han fekk bispeembetet av dei som hadde sett og tent Herren (III,36,1).

Denne tilknytinga til apostlane kjem tydeleg fram hos Ireneus av Lyon. Han var født ca 125-130 i Smyrna og vaks opp med Polykarp som sin kristne leiar. Ireneus blei seinare biskop i Lyon og ein viktig teolog i oldkyrkja.

Ireneus skreiv om Polykarp i eit brev som er gjengitt i Eusebios si kyrkjehistorie (som eg har i svensk omsetjing):

Jag minns bättre vad som hände då än det som nyss skett ty det vi upplever i barndomen växer samman med själen och blir ett med den. Jag kan till och med nämna stället där den helige Polykarpos satt och språkade, hur han gick ut och in. Jag minns hans levnadssätt, hans utseende, hans tal till folket, hur han berättade om sitt umgänge med Johannes och med andra som hade sett Herren, hur han kom ihåg vad de sagt och vad han hört om Herren av dem, om hans kraftgärningar och undervisning. Såsom en som mottagit det av ögonvittnen till livets Ord berättade Polykarpos allt i överensstämmelse med Skriften.

Eusebios: Kyrkohistoria, bok V,20,5-6

Det finst også andre kjelder til kunnskap om Polykarp enn Ireneus sitt brev. Polykarp er kjent frå Ignatius sitt brev til han, frå hans eige brev til forsamlinga i Filippi og frå skriftet Polykarps martyrium.

Det er martyrforteljinga som er mest kjend. Den kjem eg tilbake til. Men først litt stoff om livet hans før han blei martyr, og om dei kjeldene me har til kunnskap om han.

Ignatius sine brev

Biskop Ignatius frå Antiokia blei ca 110 ført som fange frå Antokia til Roma, der han blei martyr. Undervegs var han ein periode i Smyrna der han møtte Polykarp. Ignatius skreiv sju brev i løpet av denne reisa; fire av dei blei skrivne mens han var i Smyrna og dei tre siste i Troas. Seks av breva var skrivne til ulike kristne forsamlingar (som delvis overlappar med openberringsboka sine «sju byar») og eitt var skrive til biskop Polykarp (forkorta Ign Pol), etter at han hadde møtt han i Smyrna. Ignatius sine brev er gjengitt i boka De apostoliske fedre. Dei er på mange måtar inspirert av Paulus og utgjer den eldste kristne brevsamling utanom Det nye testamentet.

Ignatius sine brev er prega av at han som dødsdømd var på veg mot martyriet i Roma. Det er som om han lengtar etter å bli martyr. Dette er ein underleg tankegang i vår tid. For Polykarp var det kanskje ein meir nærliggande tanke?

Ignatius roser Polykarp slik i brevet til han:

Jeg verdsetter ditt gudfryktige sinnelag. Det står fast som på en urokkelig klippe, og jeg er full av lovprisning etter at jeg ble aktet verdig til å se ditt rene ansikt, som jeg gjerne ville gledes ved hos Gud.

Ign Pol 1,1, frå De apostoliske fedre, side 69

Polykarps brev til filipparane

Det finst også eit brev frå Polykarps eiga hand; brevet til filipparane (forkorta Pol Fil). Dette blei truleg skrive i perioden 110-120. Brevet viser at Polykarp er godt kjent med dei nytestamentlege skrifta, som han dels siterer og dels hentar ord og uttrykk frå.

Han skriv også eit interessant avsnitt om Paulus og filipparane:

Dette brødre, skriver jeg til dere om rettferdigheten, ikke fordi jeg har gitt meg selv denne myndighet, men fordi dere har oppfordret meg. For hverken jeg eller noen annen i samme stilling som jeg, kan nå opp til den salige og lovpriste Paulus´ visdom, han som kom til dere i egen person og lærte grundig og pålitelig sannhetens ord blant dem som levde den gang. Og når han var borte, skrev han brev til dere. Om dere fordyper dere i dem, kan dere bli bygget opp i den tro som er gitt dere. Det er den tro som er mor til oss alle, men håpet følger etter, og kjærligheten til Gud, Kristus og vår neste går foran.

Pol Fil 3,1-3a, frå De apostoliske fedre, side 88

Polykarps martyrium

Dette skriftet (forkorta Pol Mart) er ei lita perle i den tidlege kristne litteraturen. Det er ei augevitne-forteljing frå forsamlinga i Smyrna til ei anna forsamling som hadde bede om å få høyra kva som skjedde då biskop Polykarp blei martyr. Den vanlegaste dateringa av martyriet er år 155, og skriftet er skrive kort tid etter dette.

Skriftet handlar om det som førte til arrestasjonen av han, om forhøyr og førebuing til henrettinga, om Polykarp si siste bøn, om sjølve henrettelsen på bålet og om dei jordiske levningane etter han.

Under forhøyret prøvde prokonsulen å få den gamle biskopen til å fornekta Kristus. Polykarp svarte med det som har blitt det mest kjende sitatet frå martyrhistoria hans:

I åttiseks år har jeg tjent ham, og han har aldri gjort meg noe ondt; hvordan skulle jeg da kunne spotte min konge som har frelst meg?

Pol Mart 9,3, frå De apostoliske fedre, side 105

Det er vanleg å forstå dette slik at Polykarp var 86 år gamal og at han hadde vakse opp med trua på Jesus heilt frå han var liten.

Hans Johan Sagrusten skriv i Boka om boka om koss Polykarps martyrium også er ei kjelde for den som vil sjå koss dei handskrivne bøkene spreidde seg i antikken. For Pol Mart har eit etterskrift som seier kven som førte det i pennen og kva tid det blei skrive, og som også gjengir den vidare avskriftshistoria. Det er den store namnlause skaren av avskrivarar som er heltane i bokhistoria, skriv Sagrusten. For meg blei dette kapitlet (side 147 ff) eitt av fleire høgdepunkt då eg las Sagrusten si bok. Les min omtale av denne boka her.

Eit par eldre utgåver av Polykarps martyrium

Skrifta om Polykarp er i dag lett tilgjengelege på norsk i boka De apostoliske fedre. Men Polykarps martyrium finst også i andre og tidlegare bokutgjevingar. Eg har nokre ulike utgåver i bokhylla, og det finst heilt sikkert fleire andre.

Eg syns det er interessant at serien Vidnesbyrd af Kirkefædrene blei gitt ut på norsk i 19 band så tidleg som i perioden 1880-1897. Band 11 frå 1885 inneheld skrift av Ignatius og Polykarp, omsett av Søren Bruun Bugge.

Boka Kristne martyrer i det gamle Rom har eit kapittel om Polykarps martyrium. Den er omsett frå svensk og gitt ut på Filadelfiaforlaget i 1948. Denne boka betyr noko spesielt for meg, for det er éi av nokre få bøker eg har etter morfar Abraham Salthe (1885-1962). Han var på sine eldre dagar forkynnar i trussamfunnet Den apostoliske tro.

Samanhengen med Johannes openberring

Ver tru til døden, så skal eg gje deg livsens sigerskrans!

Op 2,10

Slik står det i Johannes openberring, i bodskapet som var spesielt retta til den kristne forsamlinga i Smyrna.

Folket i Smyrna var stolte av byen sin og dei kalla den Asias krone (sjå notatet Frå den gresk-romerske byen Smyrna). Det greske ordet som er brukt i bibelteksten (ho stefanos), kan omsetjast både krone og sigerskrans. Bodskapet til forsamlinga i Smyrna kan gjennom ordbruken her ha gitt dei stolte smyrnarane ei viktig påminning: det er viktigare å søka det evige livet enn å søka ære i denne verda.

Eg vil også, som ein kuriositet nå «i desse koronatider», nemna at ho stefanos på latin blir omsett med corona, og at Jesus i dette bibelverset på latin gir løfte om coronam vitae!

Eg tenker meg at Polykarp gjennom heile livet hadde med seg bodskapet om å vera tru til døden. Heile openberringsboka har sjølvsagt vore viktig for han. Men kanskje denne setninga med Jesu løfte om livsens sigerskrans likevel blei spesielt viktig? Eg tenker meg at orda om sigerskransen har gitt Polykarp mot og håp då han sjølv møtte martyriet.

Oppdatert 06.11.2020

Frå den gresk-romerske byen Smyrna

Bilde frå dei sju byane i Johannes openberring

Izmir, sett frå Kadifekale / Pagosfjellet. Foto: Arne Berge 2019

Dette er den tyrkiske storbyen Izmir, som tidlegare hadde det greske namnet Smyrna. Allereie i nytestamentleg tid vaks det her fram ei Jesustruande forsamling med utgangspunkt i den jødiske befolkninga i byen. På 90-talet var desse kristne blant mottakarane av Johannes openberring (Op 1,11 og 2,8-11).

Ein viktig storby i antikken

Smyrna var sjølvsagt mykje meir enn ein bibelsk by. Historisk sett var Smyrna først og fremst ein viktig gresk-romersk by. Det er også tydeleg at folket der var stolte av byen sin:

As one of the principal cities of the Roman province of Asia, it vied with Ephesus and Pergamum for the title of «First City», and because of its beauty called itself «the crown of Asia» and included crowns on its coinage.

Ian Paul: Revelation, An Introduction and Commentary, Tyndale New Testament Commentaries vol 20, Inter-Varsity Press 2018, side 83

Dei første kristne i Smyrna har elles ein viktig plass i den eldste kyrkjehistoria. Her blei biskop Polykarp martyr ca år 155. Han var truleg ein av dei lokale unge kristne då openberringsboka kom til byen og blei lesen i forsamlinga. Og tidlege kyrkjefedre som biskop Ignatius av Antiokia og Ireneus av Lyon, kan også knytast til byen. Dette kjem eg tilbake til i seinare notat, sjå her: Biskop Polykarp i Smyrna.

Finst det arkeologiske funn frå Smyrna i nytestamentleg tid?

Midt på utsiktsbildet over byen ser me ein open plass framfor ein stor bygning. Der er det arkeologiske utgravingar etter torget (agora) i den gresk-romerske byen og dette er i dag eit friluftsmuseum. Det neste bildet viser inngangen til museet.

Inngangen til agora, Izmir. Foto: Arne Berge 2019

Smyrna blei ramma av eit jordskjelv i år 178, og mykje blei nok øydelagt då. Men romarane bygde byen raskt opp igjen under keisarane Marcus Aurelius og Commodus. Mykje av det som er å sjå her på agora, er såleis frå slutten av det andre hundreåret og dermed rundt hundre år yngre enn openberringsboka.

Då eg var der og såg utgravingane frå den gresk-romerske perioden, syns eg likevel eg fekk eit inntrykk av å vera i byen der dei første kristne budde.

Det første eg la merke til då eg kom inn porten, var likevel dei store grasslettene, som neppe var her i antikken! Men så fanga ei søylerekke blikket. Og etter kvart fann eg meir og meir som fanga interessen inne på området.

Agora, Izmir. Foto: Arne Berge 2019

Bak søylene til venstre og under det lange provisoriske taket i bakgrunnen og ut mot høgre kant av bildet, er det gravd ut cryptoporticus, det eg med eit enkelt språk kanskje kan kalla «handlegater» under bakkenivå med butikklokale og flotte bogegangar. Dei to neste bilda viser noko av dette.

Agora, Izmir. Foto: Arne Berge 2019
Agora, Izmir. Foto: Arne Berge 2019

Vatn er viktig i ein kvar by. Her på agora er det kjelder med friskt og rennande vatn, den dag i dag.

Agora, Izmir. Foto: Arne Berge 2019

Store delar av det gamle torget er som nemnt i dag dekka av grasplen. Det neste bildet viser koss ein har samla bygningsrestar som er funne på området, i ulike felt. For meg ser det ut for at dette (foreløpig?) er gjort ut frå form og funksjon. Så vidt eg forstår er det framleis arkeologisk arbeid på staden.

Agora, Izmir. Foto: Arne Berge 2019

Finst det då framleis noko av det nytestamentlege Smyrna her på agora? Eg er litt usikker på kva det er rett å svara, fordi eg ikkje veit kor øydelagt byen blei i år 178. Agora ligg nok på same staden, og mykje av det som er å sjå, er nok dels eldre enn jordskjelvet og dels fornya og endra etter jordskjelvet.

Men ein annan stad i byen, ikkje så langt unna, er det for få år sidan funne restar etter det romerske teateret der biskop Polykarp blei martyr ca år 155 (les om dette her). Funnet er gjort i bakkane opp mot byfjellet. Det var oppe på dette fjellet eg tok utsiktsbildet over byen. Gruppa vår som var på studietur, fekk dessverre ikkje sjå restane av dette teateret. Kanskje det ennå ikkje er ope for publikum?

Oppdatert 05.11.2020

Sjå oppdatert oversikt over heile serien her: Dei sju byane i Johannes openberring.

Andre relaterte notat:

Matteusevangeliet er ein jødisk tekst. Kva skal kyrkja gjera med det?

Forskning.no om evangelisten Matteus

Matteus var jøde. Då han skreiv evangeliet sitt, skreiv han ein jødisk tekst. Professor Anders Runesson ved Universitetet i Oslo presenterer dette synet i ein artikkel på forskning.no, skriven av journalist Silje Pileberg:

Apostelen Matteus var ikke kristen, men jødisk

– Du kan kanskje kalle det begynnelsen på et paradigmeskifte. Jo mer vi leser disse tekstene – ikke fra et kirkelig perspektiv, men fra et vitenskapelig – jo mer ser vi at de er jødiske, sier Runesson. Jesus-troende, riktignok, men like fullt jødiske, poengterer han.

Les meir

Var dette ei nyheit? Det var i alle fall ein artikkel som blei lagt merke til, blant anna gjennom omtale i Vårt Land. Og det går nok på tvers av vanleg tenking omkring Det nye testamentet blant mange aktive bibellesarar og andre allment interesserte menneske. Men bibelfagleg står dette synet ganske sterkt.

Det er interessant å lesa artikkelen, som blant anna handlar om den mangfaldige jødedomen på Jesu tid. Dei Jesustruande jødane var éi retning blant mange. Seinare utvikla denne retninga seg vidare og tok opp i seg menneske som ikkje var jødar, – og blei etter kvart til «kristendomen». Matteus var absolutt med og la grunnlaget for denne utviklinga gjennom den berømte avslutninga av evangeliet sitt.

Artikkelen er skriven i samband med at Runesson har gitt ut boka Matthew within Judaism, med artiklar av internasjonale bibelforskarar:

Alle bidragsyterne til den nye boken er eksperter på Matteusevangeliet. De er ikke enige om alt, men de deler oppfatningen av at Matteus var jøde og skrev en jødisk tekst, forklarer han. 

Her er baksida av boka, med ulike omtalar:

Artikkelen sluttar slik:

Hvis det nå stemmer at Matteusevangeliet og andre nytestamentlige tekster er skrevet av jøder, er dette noe Kirken bør ta på alvor, ifølge Runesson.

For da har kristendommen ikke bare fått Det gamle testamentet, men også Det nye testamentet, fra jødene. Dette utgjør hele kristendommens fundament.

– Som historiker kan jeg ikke si hva dette betyr for Kirken og kristne, sier Runesson.

Men kanskje kunne man tenke i følgende baner, antyder han:

– Historisk har mange kristne ment at jødedommen har utspilt sin rolle, at den ikke lenger har noen verdi. Kanskje burde kristne heller ha en dypere respekt for det jødiske folket og jødedommen.

Det er ikke slik at alle kristne må bli jøder, legger han til.

– Nei, det er ikke slik teologi og kirke fungerer. Det nye testamentet inneholder et mangfold av perspektiver. Paulus har for eksempel et annet syn på ikke-jøder enn Matteus. Men mange kristne kan bli mer bevisste på at tekster tolkes og mer ydmyke for at sannheten kan tolkes på ulike måter. Det gjelder også de tekstene som er hellige for kirken.

Les meir

Kva betyr dette for kyrkja?

Professoren i bibelfag vil som historikar naturleg nok ikkje seia kva dette betyr for kyrkja og for kristne. Men eg, som er teolog og prest i Den norske kyrkja, har mine tankar om dette. Sjølv om eg foreløpig ikkje har lese boka.

Eg er opptatt av å framheva den kristne trua sine jødiske røter og er derfor glad for å lesa om denne boka. Slik eg oppfattar det, står den for ei lesing av evangeliet som utvidar bibelforståinga vår i den retninga.

Eg tenker også at me i forkynninga bør legga større vekt på kontinuitet enn på brot i forholdet mellom Det gamle testamentet og Det nye testamentet. Det gjeld for eksempel eit uttrykk som «Guds folk». Eg trur det er rett å seia at me som trur på Jesus og som ikkje er jødar, ved dåpen og trua er tatt inn i eit utvida (men ikkje nytt) Guds folk. 

Vidare tenker eg det er viktig at me som er kristne, bør ha «en dypere respekt for det jødiske folket og jødedommen». I ei tid med aukande antisemittisme, er det eit svært viktig signal frå Runesson.

Eg meiner også det er mogleg å ha denne djupe respekten samtidig som eg ønsker å gi evangeliet om Jesus Messias tilbake til det jødiske folket. Det bør då skje slik at jødar som begynner å tru på han, ikkje treng skifta religion og bli «kristne». Dei kan også i vår tid, som i det første hundreåret, vera Jesustruande jødar.

Det er bra at Den norske kyrkja samarbeider med Den Norske Israelsmisjon gjennom Samarbeid menighet og misjon (SMM). Organisasjonen støttar dei jødane som i dag trur at Jesus er Messias, slik det blir forkynt i evangeliet etter Matteus og i resten av Det nye testamentet. Gjennom samarbeidet med dei messianske jødane hentar misjonsorganisasjonen verdifull kunnskap og erfaring heim til norske kyrkjelydar. Kanskje fleire kyrkjelydar burde gjera ein samarbeidsavtale med Israelsmisjonen?

Relevant stoff her på bloggen

Evangelisten Matteus er eit innlegg eg hadde på ei temagudsteneste i Bryne kyrkje i 2011. Her omtalte eg evangelisten som Matteus – den skriftlærde jøden med sans for kyrkja.