Getsemane og Oljeberget

Oljeberget. Foto: Arne Berge 2005

Fastetida er ei tid for å førebu påskehøgtida. Eg vel å ta fram dette bildet som eg tok for mange år sidan, som ein del av den førebuinga. Getsemane og Oljeberget er kjende stadnamn frå Bibelen, og dei er begge knytt til pasjonshistoria. Bli med på ei vandring i påskeforteljinga sin geografi!

Bildet viser Oljeberget i Aust-Jerusalem. Her kom Jesus ridande på eit esel under inntoget i Jerusalem, det me markerer på palmesøndag. Og her var Jesus og disiplene samla då han i dagane før påskehøgtida underviste dei om dei siste tidene.

Getsemane er namnet på området ved foten av denne høgda. Bildet er tatt frå den muslimske gravplassen som ligg langs austsida av tempelplassen. Du kan derfor sjå muslimske graver i forgrunnen. Kedronbekken renn (dersom det skulle vera vatn i den) i dalen framfor Getsemane.

Les me bibelforteljingane nøye, ser me at Jesus og disiplane truleg relativt ofte var samla i dette området. Dei budde ikkje fast i Jerusalem, men reiste nok som jødar flest tre gonger i året til byen i dei store høgtidene. Då var det fullt av folk i Jerusalem, og det er ikkje unaturleg at dei hadde ein eller fleire faste samlingsstadar. Getsemane var i følge bibeltekstane éin slik stad.

Då Jesus hadde sagt dette, gjekk han ut saman med læresveinane sine og over til andre sida av Kedron-bekken. Der var det ein hage, og den gjekk dei inn i. Men Judas, svikaren, kjende òg den staden, for Jesus og læresveinane hadde ofte kome saman der. 

Joh 18,1-2

Bibelhistoria om Getsemanehagen er spesielt knytt til forteljinga om Jesu bønekamp og om då han blei tatt til fange:

Så kom Jesus med læresveinane til ein stad som heiter Getsemane, og han sa til dei: «Sit her medan eg går dit bort og bed.» 37 Han tok med seg Peter og dei to Sebedeus-sønene, og han vart gripen av sorg og gru. 38 Då sa han til dei: « Mi sjel er sorgtyngd til døden. Ver her og vak med meg!» 39 Så gjekk han eit lite stykke fram, kasta seg ned med andletet mot jorda og bad: «Far, er det råd, så lat dette begeret gå meg forbi! Men ikkje som eg vil, berre som du vil.» 40 Då han kom tilbake til læresveinane, fann han dei sovande, og han sa til Peter: «Så makta de ikkje å vaka med meg ein einaste time? 41 Vak og be at de ikkje må koma i freisting! Ånda er villig, men kjøtet er veikt.» 42 Så gjekk han bort att andre gongen og bad: «Far, om ikkje dette begeret kan gå forbi meg, og eg må tømma det, så lat viljen din råda.» 43 Då han kom tilbake, såg han at dei hadde sovna til att, for auga deira var tunge av søvn. 44 Då lét han dei vera og gjekk bort att og bad tredje gongen med dei same orda. 45 Så kom han tilbake til læresveinane og sa: «Søv de framleis og kviler! Timen er komen då Menneskesonen skal gjevast over i syndarhender. 46 Stå opp, lat oss gå! Svikaren er nær.» 

47 Før han hadde tala ut, kom Judas, ein av dei tolv, og med han ein stor flokk som var væpna med sverd og stokkar. Dei kom frå overprestane og dei eldste i folket. 48 Svikaren hadde avtala eit teikn med dei: «Den eg kysser, han er det. Han skal de ta!» 49 Og med det same gjekk han bort til Jesus og sa: «Ver helsa, rabbi!» og kyste han. 50 Men Jesus sa til han: «Min ven, no har du gjort ditt!» Då kom dei andre til; dei la hand på Jesus og tok han til fange.

Matt 26,36-50

Me veit ikkje i dag kor stor Getsemanehagen var på Jesu tid. I vår tid blir namnet Getsemane brukt om eit område som omfattar fleire kyrkjer og eigedomar. Denne kartskissa (med italiensk tekst) viser det meste av dette området.

By Deror Avi (Own work) [GFDL (http://www.gnu.org/copyleft/fdl.html) or CC BY-SA 3.0 (http://creativecommons.org/licenses/by-sa/3.0)%5D, via Wikimedia Commons

Samanhengen mellom bildet øverst og denne teikninga er slik, frå høgre mot venstre (frå sør mot nord):

Den store kyrkja med mosaikk i gavlen, blir kalla Alle nasjonars kyrkje. På kartskissa er den omtalt som basilica moderna. Denne katolske kyrkja blei bygd i 1924 over restane av ei kyrkje frå 300-talet (basilica bizantina) og ei korsfararkyrkje frå 1100-talet (basilica crociata). Framfor altaret i Alle nasjonars kyrkje kjem det ei flat klippe opp av golvet, og tradisjonen fortel at det var her Jesus hadde si avgjerande bønekamp.

Utanfor Alle nasjonars kyrkje ligg ein liten hage med gamle og store oliventre, orto del Getsemani. Forskarar har funne ut at trea er frå 1100-talet, altså frå tida då korsfararane bygde si kyrkje på staden.

Over vegen ligg ein innegjerda og avlåst del av Getsemane. Dette er ein stille stad i forhold til resten av området. Her er det mogleg å bestilla tid for å koma inn og få ei stille stund, borte frå folkemengda som ofte fyller dette området. På bildet er dette hagen som ligg heilt til venstre, frå midten av bildet og nedover. Kartskissa viser at denne hagen ligg over Getsemanegrotta.

Inngangen til Getsemanegrotta (grotta del tradimento o degli apostoli) går gjennom ein smal gang som er nedfelt i terrenget, og som derfor ikkje viser på bildet. Eg syns dette er ein flott stad å besøka. I dag er dette eit fransiskansk kapell. Tradisjonen knyter grotta til Jesus og disiplane og fortel at dette var deira opphaldsstad, og kanskje òg overnattingsstad, når dei var i Jerusalem. NT fortel at disiplane sovna i Getsemane mens Jesus kjempa sin avgjerande kamp i bøn eit steinkast unna. Kanskje sov dei, fordi dei var vane med å sova på denne staden?

Frå den same staden er det også nedgang til den gresk-ortodokse kyrkja (tomba della Vergine) som ligg under jorda. Dette er etter ortodoks tradisjon Jomfru Maria si grav.

Kyrkja med gullkuplar oppe i bakken er ikkje med på teikninga. Dette er den russisk-ortodokse Maria Magdalena-kyrkja. Den ligg over vegen som går opp til toppen av Oljeberget: strada per la cima del monte degli Ulivi. Dette er den vegen dei fleste pilegrimane kjem ned, når ein går turen frå toppen av Oljeberget og ned til Getsemane. Då er ein gjerne også innom kyrkja Dominus flevit, som me ser langt oppe i bakkane heilt til høgre i bildet.

Til slutt eit bilde av dei eldgamle oliventrea i Getsemane. Sjølv om trea ikkje er frå Jesu tid, er dei likevel for meg med og dannar nokre sterke indre bilde som eg knyter til bibeltekstane om Jesu bønekamp og hans lidingshistorie.

Sjå det tidlegare notatet Gamle oliventre i Getsemane.

Gamle oliventre utanfor Alle nasjonars kyrkje, Getsemane. Foto: Arne Berge

Oppdatert 28.02.2021

Sponsored Post Learn from the experts: Create a successful blog with our brand new courseThe WordPress.com Blog

Are you new to blogging, and do you want step-by-step guidance on how to publish and grow your blog? Learn more about our new Blogging for Beginners course and get 50% off through December 10th.

WordPress.com is excited to announce our newest offering: a course just for beginning bloggers where you’ll learn everything you need to know about blogging from the most trusted experts in the industry. We have helped millions of blogs get up and running, we know what works, and we want you to to know everything we know. This course provides all the fundamental skills and inspiration you need to get your blog started, an interactive community forum, and content updated annually.

På sporet av dei første kristne i Tyatira

Bilde frå dei sju byane i Johannes openberring

Porten inn til den arkeologiske parken i Akhisar (Tyatira). Foto: Arne Berge 2005

Dei kristne i Tyatira var blant dei første mottakarane av Johannes openberring. Dette skjedde på 90-talet etter Kristus. Kan me i dag finna spor av denne byen, som er nemnt i to ulike samanhengar i Det nye testamentet?

Sjå oppdatert oversikt over heile serien her: Dei sju byane i Johannes openberring.

Den moderne byen på staden heiter Akhisar. Den ligg vest i Tyrkia. Her er det dessverre (hittil) ikkje gjort arkeologiske funn frå det første hundreåret. Men det er ein arkeologisk park i eit kvartal i sentrum av byen, og guiden fører oss hit når me ønsker å oppleva det gamle Tyatira. I denne parken er det restar etter den antikke byen.

Det er først og fremst to viktige strukturar som er funne her. For det første ein stor basilika frå ca 500. Bygningen blir omtalt som ein sivil basilika, for det er ikkje noko som tyder på at dette har vore ei kyrkje.

Ikkje langt frå basilikaen er det restar etter ein stoa, det vil seia ein søylehall, som truleg har stått langs ein romersk hovudveg. Denne er eldre, – det blir antatt at søylehallen er frå det andre hundreåret.

Her er eit par bilde av basilikaen i den arkeologiske parken:

Frå den arkeologiske parken i Akhisar. Foto: Arne Berge 2019
Frå den arkeologiske parken i Akhisar. Foto: Arne Berge 2019

Desse bilda er frå hausten 2019. Då trur eg ikkje det hadde skjedd noko merkbart i den arkeologiske parken sidan eg var der første gong i 2005. Men det må likevel ha vore arbeid under planlegging, for det viser seg at arkeologar, etter at eg var der i 2019, har rekonstruert søylerekka frå den gamle stoaen! Du kan sjå eit fint bilde av dette, tatt av Mark Wilson hausten 2020, på Ferrell´s Travel Blog i eit notat om Tyatira.

Med rekonstruksjonen av desse søylene frå den romerske byen er me eit langt skritt nærare tida då Johannes openberring kom til byen.

Mens eg går rundt og ser i den arkeologiske parken med restar etter handelsbyen Tyatira, tenker eg på kva Det nye testamentet fortel om byen og dei første kristne her.

Tyatira er nemnt i Bibelen som heimstad for handelskvinna Lydia, som blei døypt av Paulus i Filippi ca år 50 og som inntok ei leiarrolle i den kristne forsamlinga der (Apg 16,14-15). Men kva tid kan evangeliet ha kome hit til Tyatira? Kan det ha skjedd indirekte gjennom Paulus si verksemd i Tyrannosskulen i Efesos litt seinare på 50-talet (Apg 19,9-10)?

Det er forresten heller ikkje umogleg at Paulus har reist i området nær Tyatira då han måtte endra reiserute fleire gonger og til slutt kom til Troas, litt forvirra over kva som kunne vera Guds plan (Apg 16,6-10).

Openberringsboka sitt bodskap til Tyatira (Op 2,18-29) er todelt i omtalen av dei kristne. Det er sterk kritikk av ei gruppering som tilpassar seg den heidenske kulturen. Dette blir knytt til ein person som med eit symbolsk namn blir kalla Jesabel (jfr 1 Kong 16,28), og assimilasjonen dei praktiserer i forsamlinga blir omtalt som horeri. 

Resten av forsamlinga blir positivt omtalt og det blir også lagt vekt på åndeleg modning blant dei:

Eg veit om gjerningane dine, kjærleiken din og trua di, tenesta di og tolmodet ditt. Ja, dei siste gjerningane dine overgår dei første! (…) Eg legg inga ny bør på dykk. Hald berre fast på det de har, heilt til eg kjem.

Op 2,19 og 24b-25

Til slutt vil eg også nemna at Tyatira/Akhisar faktisk har hatt ei kristen befolkning heilt fram til 1922. Då blei byen dessverre tømt for kristne i samband med folkeutvekslinga mellom Tyrkia og Hellas.

Biblical Studies Carnival 179

Biblical Studies Carnival 179 for januar 2021 er publisert på bloggen Zwinglius Redivivus, skriven av Jim West. Det har tittelen 2021: The ‘Let’s Hope It’s Not Another 2020, but it Started Off Pretty Horribly And Ended Better’ Edition of the Biblical Studies Carnival.

Eg likar å sjå gjennom denne månadlege oversikta med lenker til ulike bibliobloggar, denne månaden med stoff om GT, NT, arkeologi, bøker og diverse.

Denne gong merka eg meg spesielt ein artikkel om Hulda, ei av dei fem kvinnene som blir kalla profet i GT: Huldah, A Prophet in Israel på bloggen til Claude Mariottini. Hulda er den einaste av desse kvinnene som har fått skriftleggjort ein profeti i Bibelen, sjå 2 Kong 22,14-20.

Ivanov: Kristi forklaring

Kristi forklaring. Alexandr Ivanov 1824

Den russiske Alexandr Andreyevich Ivanov (1806-1858) måla dette bildet av Kristi forklaring i 1824. Han var då 18 år! Ivanov levde mest heile livet som kunstnar i Roma. Kjelde: Wikimedia Commons.

Sjå tidlegare notat om søndagens tekst på Kristi forklaringsdag:

Makerus, staden der Døyparen Johannes blei henretta

Makerus med Dødehavet i bakgrunnen. Foto: Erik Wold 2019

Det har den siste månaden vore nokre medieoppslag om Makerusborga som ligg i ørkenen i Jordan, like aust for Dødehavet. Live Science hadde ein artikkel som blei fanga opp blant anna av Vårt Land (12.01.2021). Poenget som har blitt framheva, er at arkeologar har funne dansegolvet der Døyparen Johannes blei dømd til døden.

Sjå tidlegare notat her på bloggen om Døyparen Johannes sin martyrdød.

Historia om dødsdommen er ikkje ny. Den finst både i Det nye testamentet, som ikkje lokaliserer den, og hos Josefus, som skriv at det skjedde på Makerus. Mens evangelia legg vekt på Herodes Antipas sine personlege motiv for at Johannes blei drepen, legg Josefus vekt på dei politiske motiva som gjorde at døyparen hamna i fengselet. Det treng ikkje vera nokon motsetnad. Eg tar med dei aktuelle tekstane til slutt i dette notatet.

Det som gjer at saka nå blir omtalt i ulike medier, er at det dei siste åra har vore nye arkeologiske utgravingar på Makerus. Og at fagfolka som har arbeidd der, blant anna har laga ein modell av koss borga truleg har sett ut. Slikt kan gje liv og farge til bibelhistoria. Artikkelen i Live Science er illustrert med fine foto av arkeologane sitt arbeid.

Kongetrona?

Dei ungarske arkeologane framhever blant anna at dei kan ha funne kongetrona som Herodes Antipas sat på då han dømte Døyparen Johannes til døden. Og altså at golvet framfor trona var dansegolvet der Salome dansa og trollbatt kongen. Andre fagfolk meiner nok dette er ei forhasta slutning.

Eg tenker at heile det arkeologiske arbeidet på staden er interessant. Den potensielle kongetrona er sjølvsagt ein del av dette. Avisoppslaga viser likevel at det er den dramatiske historia som førte til at hovudet til Johannes blei vist fram på eit fat, som får merksemd.

I Bible History Daily (november 2020) har arkeologen Győző Vörös, som har leia arbeidet på Makerus, ein fin kunstartikkel om Artistic Representations of Herod’s Royal Throne.

Men tilbake til Live Science og deira artikkel. Her er eit utdrag:

Dance floor where John the Baptist was condemned to death discovered, archaeologist says

(…)

A courtyard uncovered at Machaerus is likely the place where Salome’s dance was performed and where Herod Antipas decided to have John the Baptist beheaded, wrote Győző Vörös, director of a project called Machaerus Excavations and Surveys at the Dead Sea, in the book «Holy Land Archaeology on Either Side: Archaeological Essays in Honour of Eugenio Alliata» (Fondazione Terra Santa, 2020). The courtyard, Vörös said, has an apsidal-shaped niche that is probably the remains of the throne where Herod Antipas sat. 

(…)

Some scholars were not convinced, expressing doubts about whether the newly identified niche represents the remains of the throne of Herod Antipas. Jodi Magness, a professor of religious studies at the University of North Carolina at Chapel Hill, praised the work by Vörös and his team; and while Magness said that it is possible that Vörös found the throne of Herod Antipas, she has doubts. 

For instance, the niche found at Machaerus seems small compared with the throne of his father King Herod found at the winter palace of Jericho, Magness told Live Science, referring to a throne in the palace that is covered with a semi-circular overhead apse. She added that the niche at Machaerus looks similar to two niches found at the Upper Herodium, a palace-fortress built by King Herod, but those two niches have never been identified as the remains of thrones. 

Eric Meyers, a professor emeritus of Jewish studies at Duke University, said that it is quite possible that the throne of Herod Antipas has been found and is eager to read the final reports on the site. Whether «a perfect match between literary and archaeological sources that places the execution of John the Baptist in that very spot remains to be seen. In any event, a strong case has been made and I look forward to the final reports,» Meyers said.

https://www.livescience.com/dance-floor-john-the-baptist-execution.html

Josefus om Makerusborga

Makerusborga var bygd av den hasmoneiske kongen Alexander Janneus (103-76 f.Kr.). Kong Herodes den store (37-4 f.Kr) bygde borga opp på nytt eit par generasjonar seinare og utstyrte den med «et palass med store praktfulle rom». Denne Herodes den store er den harde kongen me kjenner frå forteljingane om Jesu fødsel. Han var far til Herodes Antipas, som var landsfyrste i Galilea og Perea på Jesu tid og som altså var den som tok livet av døyparen Johannes.

Historikaren Josefus skreiv på 70-talet e.Kr. om Makerusborga i boka Den jødiske krig. Her er naturen og borga med Herodes sitt palass skildra slik:

Beliggenheten var nemlig vel egnet til å inngi forsvarerne de beste håp om å overleve og fylle angriperne med motløshet og frykt. Det befestede området består av en klippetopp som rager så høyt i været at det allerede av den grunn er praktisk talt uinntagelig. Dessuten er terrenget rundt om av en slik beskaffenhet at det ikke finnes adkomstveier. For klippen er omgitt på alle kanter av svimlende dype kløfter som ikke er lette å komme over og helt umulige å fylle igjen.

(…)

Da Herodes ble konge, syntes han at dette stedet mer enn noe annet burde vies oppmerksomhet og få en sterkest mulig befestning, hovedsakelig på grunn av den strategiske beliggenheten i forhold til nabolandet med vidt utsyn over arabisk territorium. Han omgav følgelig et stort område med murer og tårn og bygget en by der hvorfra det gikk en sti opp til fjelltoppen. I tillegg befestet han også selve toppen med en mur, og ved hvert hjørne oppførte han tårn som var 160 alen høye. Midt inne på denne befestede plassen lot han så bygge et palass med store praktfulle rom.

Josefus: Den jødiske krig 7.6.1-2. Oversatt av Bente Lassen. Oslo 2002.

Josefus om døyparen sin død

I dette avsnittet i The Antiquities of the Jews lokaliserer Josefus historia om Døyparen Johannes sin død til Makerusborga:

Now some of the Jews thought that the destruction of Herod’s army came from God, and that very justly, as a punishment of what he did against John, that was called the Baptist: for Herod slew him, who was a good man, and commanded the Jews to exercise virtue, both as to righteousness towards one another, and piety towards God, and so to come to baptism; for that the washing [with water] would be acceptable to him, if they made use of it, not in order to the putting away [or the remission] of some sins [only], but for the purification of the body; supposing still that the soul was thoroughly purified beforehand by righteousness. Now when [many] others came in crowds about him, for they were very greatly moved [or pleased] by hearing his words, Herod, who feared lest the great influence John had over the people might put it into his power and inclination to raise a rebellion, [for they seemed ready to do any thing he should advise,] thought it best, by putting him to death, to prevent any mischief he might cause, and not bring himself into difficulties, by sparing a man who might make him repent of it when it would be too late. Accordingly he was sent a prisoner, out of Herod’s suspicious temper, to Macherus, the castle I before mentioned, and was there put to death. Now the Jews had an opinion that the destruction of this army was sent as a punishment upon Herod, and a mark of God’s displeasure to him.

Ant. 18.5.2

Er Josefus si lokalisering rett?

Eg har lese at David Flusser i si bok Jesus frå 2001 argumenterer for at Josefus var unøyaktig då han lokaliserte dette til Makerus. Flusser meiner visstnok det heller kan ha skjedd i Antipas sitt palass i Tiberias (Aubrey L. Taylor: Ministry in the Wilderness, i Lexham Geographical Commentary on the Gospels, ed. Barry J. Beitzel, side 50, note 4). Kanskje finst det også andre teoriar om saka?

Eg har likevel inntrykk av at det vanlege, også blant fagfolk, er å rekna med at Josefus har rett når han skriv at Herodes Antipas si feiring og døyparen sin fengselsstraff og dødsdom, skjedde i Makerusborga.

Bibeltekstane om hendinga

Eg har til slutt med dei aktuelle bibeltekstane frå evangelistane Markus, Matteus og Lukas.

Evangeliet etter Markus:

14 Kong Herodes fekk òg høyra om Jesus, for no var namnet hans vide kjent. Somme sa: «Døyparen Johannes er reist opp frå dei døde. Difor er desse kreftene verksame i han.»15 Andre sa: «Han er Elia», og endå andre: «Han er ein profet, som ein av dei gamle profetane.» 16 Men då Herodes høyrde det, sa han: «Det er Johannes, han som eg lét halshogga. Han er vekt opp att.»
    17 For Herodes hadde sendt ut folk for å gripa Johannes, kasta han i fengsel og binda han. Dette gjorde han for Herodias» skuld. Henne hadde Herodes gift seg med, endå ho var kona til Filip, bror hans. 18 Og Johannes hadde sagt til han: «Du har ikkje lov til å ha kona til bror din.» 19 Difor var Herodias ute etter han og ville få han drepen, men ho greidde det ikkje. 20 For Herodes hadde respekt for Johannes; han visste at han var ein rettferdig og heilag mann, og han heldt si hand over han. Når han høyrde Johannes, vart han uroleg og rådvill. Likevel høyrde han gjerne på han.
    21 Men så baud det seg eit høve: På åremålsdagen sin heldt Herodes eit festmåltid for stormennene sine og for offiserane og dei fremste i Galilea. 22 Då kom dotter til Herodias inn og dansa. Herodes og gjestene vart så oppglødde over dette at kongen sa til jenta: «Be meg om kva du vil, så skal eg gje deg det.» 23 Han svor på det og sa: «Kva du enn bed meg om, skal du få, om det så er halve kongeriket mitt.» 24 Ho gjekk ut og spurde mor si: «Kva skal eg be om?» «Hovudet til døyparen Johannes», svara ho. 25 Straks skunda ho seg inn til kongen og bar fram ønsket sitt: «Eg vil at du no med det same skal gje meg hovudet til døyparen Johannes på eit fat.» 26 Kongen vart svært sorgfull, men fordi han hadde svore, og av omsyn til gjestene, ville han ikkje seia nei til henne. 27 Han sende straks ein bøddel i veg med bod om å henta hovudet til Johannes. Bøddelen gjekk og hogg hovudet av Johannes i fengselet. 28 Så kom han med hovudet på eit fat og lét jenta få det, og ho gav det til mor si.
    29 Då læresveinane hans fekk høyra dette, kom dei og henta liket og la det i ei grav.

Mark 6,14-29

Evangeliet etter Matteus:

På den tid fekk landsfyrsten Herodes høyra gjetordet om Jesus.  2 Då sa han til tenarane sine: «Det er døyparen Johannes. Han er reist opp frå dei døde, difor er desse kreftene verksame i han.»  3 Herodes hadde gripe Johannes og bunde han og kasta han i fengsel. Dette gjorde han for Herodias» skuld, ho som hadde vore gift med Filip, bror hans.  4 For Johannes hadde sagt til Herodes: «Du har ikkje lov å ha henne.» 5 Herodes ville helst ha drepe han, men han var redd folket; dei heldt Johannes for å vera ein profet.  6 Men då Herodes feira fødselsdagen sin, dansa dotter til Herodias for gjestene. Herodes vart så oppglødd over dette  7 at han med eid lova å gje henne kva ho så bad om.  8 Då fekk mora henne til å seia: «Gjev meg hovudet til døyparen Johannes på eit fat.»  9 Kongen vart sorgfull; men fordi han hadde svore, og av omsyn til gjestene, baud han at ho skulle få det, 10 og han sende folk som skulle hogga hovudet av Johannes i fengselet. 11 Så vart hovudet hans bore inn på eit fat og gjeve til jenta, og ho gjekk til mor si med det. 12 Men læresveinane hans kom og henta liket og gravla det. Sidan gjekk dei til Jesus og fortalde det som hadde hendt. 

Matt 14,1-12

Evangeliet etter Lukas:

   18 Dette og mykje anna la han folket på hjartet når han forkynte bodskapen for dei.19 Men då han refsa landsfyrsten Herodes fordi han levde med Herodias, brorkona si, og gjorde mykje anna vondt, 20 la Herodes ei ny ugjerning til alle dei andre: Han kasta Johannes i fengsel. 

Luk 3,18-20

Evangeliet etter Lukas:

 7 Landsfyrsten Herodes fekk høyra om alt det som hende, og han visste ikkje kva han skulle tru. For somme sa at Johannes var reist opp frå dei døde,  8 andre at det var Elia som hadde synt seg, og endå andre at det var ein av dei gamle profetane som hadde stått opp att.  9 Men Herodes sjølv sa: «Johannes lét eg halshogga. Kven er så denne som eg høyrer slikt om?» Og han ville gjerne møta han. 

Luk 9,7-9

Oppdatert 30.01.2021

Forfølging i Pergamon

Bilde frå dei sju byane i Johannes openberring

Frå Akropolis i Pergamon. Foto: Arne Berge 2019

Dei kristne som var mottakarar av Johannes openberring i Pergamon, får ein udelt positiv omtale i openberringsboka (Op 2,13). Dette er spesielt tydeleg om me samanliknar med omtalen av forsamlingane i fleire av dei andre mottakarbyane.

Sjå oppdatert oversikt over heile serien her: Dei sju byane i Johannes openberring.

Bodskapet er at Jesus veit om dei kristne i Pergamon, ikkje først og fremst gjerningane deira, men situasjonen deira. Dei har, midt i alt det vonde, halde fast på Jesu namn og ikkje fornekta trua på han.

Dette er i følge teksten spesielt prisverdig nettopp fordi dei bur i Pergamon, som blir omtalt som byen «der Satan bur»!

Eg veit kvar du bur, der Satan har trona si. Likevel held du fast på mitt namn. Og du har ikkje fornekta trua på meg, ikkje eingong i dei dagane då Antipas, mitt trufaste vitne, vart drepen i byen dykkar, der Satan bur.

Op 2,13

Når eg går mellom dei arkeologiske utgravingane på Akropolis i Pergamon, tenker eg på korfor denne byen blei omtalt på ein så spesiell og krass måte. Kva kan Johannes ha tenkt då han skreiv orda om at Satan hadde trona si i denne byen? Og kva slags motstand var det dei kristne i byen møtte på slutten av det første hundreåret?

Pergamonaltaret

Det viser seg at det er fleire teoriar om korfor Pergamon blir omtalt slik. Det blir ofte peika på at det kan ha samanheng med eit spesielt stort og ruvande altar som stod godt synleg på byfjellet Akropolis, på staden der me ser trea midt i bildet over. Fundamentet står der framleis. Altaret blir kalla Zevsaltaret, Pergamonaltaret eller rett og slett Det store altaret.

Og altaret var verkeleg stort, det var på heile 36 x 34 meter! Det var bygd i perioden mellom 180 og 159 f. Kr, altså ca 250 år før Johannes openberring blei skriven. Det var mest sannsynleg bygd til ære for Zevs, eventuelt for Athene, begge frå den gamle greske mytologien.

I dag står altaret rekonstruert i Pergamonmuseet i Berlin. Tyske arkeologar som arbeidde i Pergamon i 1870- og 1880-åra, tok med seg mykje av skattane dei fann, tilbake til Tyskland. Her er eit bilde frå museet i Berlin.

Pergamonaltaret på Pergamonmuseet i Berlin.
Foto: © Raimond Spekking / CC BY-SA 4.0 (via Wikimedia Commons)

Keisarkult i Pergamon

Fleire bibelforskarar er likevel skeptiske til den direkte koplinga mellom teksten i openberringsboka og det store altaret. Den greske mytologien var neppe den største trusselen mot dei kristne på slutten av det første hundreåret. Då var nok kulten knytt til dei romerske keisarane, imperialkulten, ein atskilleg større trussel.

Pergamon var ein av byane som var stolte av å bli rekna som tempelvaktar for denne kulten i den romerske provinsen Asia. I år 19 f. Kr. blei det ferdigstilla eit viktig tempel til ære for keisar Augustus og gudinna Roma. Og utover i det første hundreåret e. Kr. var det faktisk konkurranse om å ha tittelen tempelvaktar mellom byane Efesos, Smyrna og Pergamon, alle tre blant dei sju byane i Johannes openberring.

Bare få år etter at openberringsboka blei skriven, satsa folket i Pergamon på eit nytt og imponerande byggeprosjekt; eit stort tempel til ære for keisar Trajan. Han var keisar frå 98 til 117. Tempelet blei bygd på det høgaste punktet på Akropolis.

Trajantempelet, Pergamon. Foto: Arne Berge 2019

Det er også andre teoriar om uttrykket Satans trone, for eksempel knytt til Asklepiostempelet i den nedre delen av byen eller meir generelt til den mangfaldige religiøsiteten på Akropolis.

Kva kan bibelteksten då seia oss?

Eg har her skrive om kva Op 2,13 kan seia oss om det som er å sjå av altar og tempel og om kva dette kan seia om dei kristne sin situasjon i Pergamon.

Sjølv om me ikkje kan vita sikkert akkurat kva som var bakgrunnen for dei krasse orda om byen, seier likevel den korte teksten oss mykje. Me får inntrykk av koss Johannes oppfatta denne viktige gresk-romerske byen og me får inntrykk av det miljøet dei første kristne i byen levde i.

Professor David A. deSilva skriv:

Whether John had in mind the great altar of Zeus, the centers of the imperial cult, which he would describe as worship of the beast and its image, or the acropolis as a whole as a cluster of sacred sites that would be abhorrent to John, Pergamum would indeed have seemed to him a stronghold of Satan, perhaps the location of his very seat of power as he deceived humanity to take what was due God and give it instead to sticks and stones and pretentious human rulers. The investment of the city in these cults, however, also explains why their inhabitants would not be disposed to tolerate a movement of people in their midst who claimed that all their temples, their sacrifices, and their piety was a sham – or worse.

David A. deSilva: The Social and Geographical World of Pergamum, i Lexham Geographical Commentary on Acts through Revelation, Lexham Press 2019, side 653.

Martyren Antipas i Pergamon

Martyren Antipas blir nemnt med namn i bibelteksten. Han blir, med ord lagt i Jesu munn, omtalt som mitt trufaste vitne. Dette viser at det før openberringsboka blei skriven på 90-talet allereie har vore alvorlege forfølgingar av kristne i Pergamon, og at dette var forfølgingar som førte til drap.

Antipas er ikkje kjend frå andre samanhengar. Men det finst faktisk ein lokal kyrkjeleg tradisjon som seier at han var den første biskopen i byen, og at han var innsett av apostelen Johannes (Andrew Jackson: The Christian Saints of Turkey, 2016, side 74). Slike tradisjonar er neppe historiske. Eg tenker dei først og fremst viser at lokale kristne opp gjennom historia har vore stolte av å leva i det bibelske landskapet, og at dei har ønska å sjå ei direkte tilknyting mellom bibelteksten og den lokale kristne kulturen.

Biblical Studies Carnival 178

Biblical Studies Carnival 178 for desember 2020 er publisert på bloggen til Peter Goeman.  Eg likar å sjå gjennom denne månadlege oversikta med lenker til ulike bibliobloggar, denne månaden med stoff om topp-lister for 2020, julerelatert innhald, GT, NT, arkeologi, «diverse» og bokmeldingar.

Denne gong merka eg meg spesielt ei lenke som ikkje gjekk til ein blogg, men til The Times of Israel. Avisa hadde rett før jul ein artikkel om eit interessant arkeologisk funn i Kedrondalen, like ved Getsemane: Ancient ritual bath may mark first New Testament-era find at Jesus´ Gethsemane.

Godt nytt år 2021, med håp!

Jul i Hobøl Kirke 12.01.2019 Foto: Bo Mathisen Bilder til fri bruk. Fotokreditering: Kirken.no

Eg helsar med nokre gode ord om å leva med håp frå kongens nyttårstale i går kveld:

En dag skal vi se oss tilbake og spørre hverandre: Hvordan i all verden klarte vi dette?

Da skal vi vite med oss selv at vi klarte det fordi vi tok i bruk alt det beste – i hver enkelt av oss, i samfunnet vårt, i demokratiet vårt. Vi skal vite med oss selv at vi kom oss gjennom fordi vi aldri ga opp håpet.

For det å håpe er en måte å leve på.
Håp er vilje, håp er handling.
Håp er å feste blikket på noe som gir oss mening – og følge det.
Håpet skal bære oss alle inn i 2021.

Jeg ønsker hver og en av dere et godt nytt år!

Kong Harald i Kongens nyttårstale 2020

Juleevangeliet: Han var ikkje eit vanleg barn!

Preike på julaften, Hinna kirke 2020

Et barn er født i Betlehem. Det har me sunge nå. Det er derfor me feirer jul. Jesus er så viktig at me framleis feirar at han blei født for meir enn 2000 år siden.

Juleevangeliet fortel oss om det som skjedde. Sjølve fødselen er omtalt sånn:

Og mens de var der (i Betlehem), kom tiden da Maria skulle føde, og hun fødte sin sønn, den førstefødte. Hun svøpte ham og la ham i en krybbe, for det var ikke husrom for dem.

Det som står i evangeliet om fødselen, er altså lite og enkelt: Ein gutt blei født mens familien var på reise, han var det første barnet til Maria. Ho pakka han inn i eit tøystykke og la han i ei krybbe. Det skjedde i løpet av den tida dei var i Betlehem.

Det meste av dette var sikkert ganske normalt. Det unormale var at ho la han i ei krybbe, altså den plassen dyra til vanleg spiste maten sin. Men sjølv om krybba var ein unormal plass å legga ein nyfødt, var det nok ein god og varm plass, – og det var kanskje det viktigaste akkurat då. 

Men sjølv om det meste såg normalt ut, var det likevel ikkje ein vanleg fødsel. Jesus var ikkje eit vanleg barn. Han var Guds Son. Fødselen viser oss kor langt Gud var villig til å gå, då han sendte sonen sin til oss. Han var villig til å bli eit lite og sårbart menneskebarn. Han var villig til å bli ein av oss.

Det var heldigvis nokre som samtidig fekk vita om det som var skjedd i Betlehem. Gjetarane på markene utanfor byen fekk vita at det ikkje var ein vanleg fødsel og at barnet ikkje var ein vanleg gut. 

Ein engel frå Gud viste seg for dei og sa:

Frykt ikke! Se, jeg forkynner dere en stor glede, en glede for hele folket: I dag er det født dere en frelser i Davids by; han er Messias, Herren. Og dette skal dere ha til tegn: Dere skal finne et barn som er svøpt og ligger i en krybbe. 

Gjetarane fekk vita at barnet som var født, var frelsaren dei hadde venta på! Han er Messias, Herren, sa engelen. Foreløpig var det bare i himmelen det var kjent, det som hadde skjedd. Derfor måtte det ein engel til for å forkynna kem Jesus var.

Me skal nå synga det første verset av julesangen En krybbe var vuggen.

En krybbe var vuggen som ventet ham her, / det lille barn Jesus, vår Frelser så kjær. / Men stjernene lyste helt inn der han lå, / det lille barn Jesus, på leiet av strå. 

Det var eit under, det som skjedde i Betlehem. Då Jesus blei født, kom Gud sjølv inn i vår verd. Ingen av oss kan forstå eller forklara det. Men det er heller ikkje poenget. Det som er viktig når me møter eit under, er ikkje å forstå, men å ta imot. Det me kan ta imot utan å forstå, er at den store Gud blei eit lite menneskebarn. Han kom til oss som vår bror. 

Frykt ikkje! Det var det første engelen sa til gjetarane, som sikkert var ganske redde. Det er ord til oss òg. Eg syns det er fint at orda om at me ikkje skal vera redde, er så sentrale i Bibelen. Engelen sa det då Jesus blei født. Og Jesus gjentok det sjølv mange ganger seinare då han sjølv forkynte Guds ord.

Engelen sa at Jesus kom med ei glede for heile folket. Derfor passar det godt at mange opplever ei stor glede ved å feira jul. 

Men eg veit og at mange opplever at jula kan vera ei ganske vanskeleg tid. Sånn har det vore før òg. Men i år er det ekstra vanskeleg for mange.

  • Kanskje kjenner du på ein uro på grunn av korona-situasjonen og feiringa av jula?
  • Kanskje savner du nokon du gjerne ville vore saman med? 
  • Eller kanskje er redd du for at det som er vanskeleg i familien, skal bli ekstra vanskeleg i år?

Det er mange som strevar med sånne tankar nå på julaften, og dette er sjølvsagt ikkje lett. Men så kom heller ikkje Jesus inn i ei glansbilde-verd der alt er pent og pynteleg. Han kom til oss vanlege menneske som alle i større eller mindre grad strevar med liva våre.

Han kom til vår verden. Han kom til oss. Seinare, då han var blitt vaksen, sa han at han spesielt hadde kome til dei som syntes livet var vanskeleg.

Me syng nå det andre verset av julesangen:

Så enkelt og stille kom Gud til vår jord. / Så høyt er jeg elsket av Jesus, min bror. / Han kom fra Guds himmel, Gud selv var han lik, / men Jesus ble fattig, og jeg er blitt rik. 

Han kom inn i vår verd, og han blei født inn i ein enkel familie. Kanskje òg i fattige kår, men det veit me eigentleg ikkje sikkert. Julesangen sine ord om at ”Jesus ble fattig og jeg er blitt rik”, handlar meir om at Jesus frivillig forlet ein plass som Guds son i himmelen, for å leva eit liv som menneske her på jorda.

Men når det gjeld fattigdom, veit me i hvert fall at det er mange fattige menneske i verda i dag, òg denne jula. Og me veit at me her i Norge har mykje og på mange måtar er veldig rike. Denne urettferda utfordrar oss, både nå i jula og resten av året.

Derfor er det naturleg at me delar av vår overflod. Det kan du blant anna gjera her i kyrkja i dag, når me samlar inn pengar til Kirkens Nødhjelp og til det misjons- og forsoningsarbeidet som Hinna menighet er engasjert i. Pengane me samlar inn, kan vera med og skapa lys i mørket for menneske som verkeleg treng dette.

Men tilbake til Betlehem: Mens barnet skreik i krybba, sang faktisk englane ein lovsong frå himmelen. Dei gav Gud ære for det som var skjedd: 

Ære være Gud i det høyeste, og fred på jorden blant mennesker Gud har glede i! 

Eg syns det er flott at verdas mest brukte lovsong, kjem frå juleevangeliet. Kvar søndag syng kristne over heile jorda desse orda: Ære vere Gud i det høgste! Fred på jorda! Me syng dette her på Hinna òg! Og me har lært det av englane på Betlehemsmarkene.

Orda om fred dreier seg ikkje først og fremst om ein politisk fred eller om ein indre balanse. Det dreier seg om noko mykje større: om Guds fred. Dette er den fred som Gud gir, den freden som dreier seg om forholdet mellom Gud og oss menneske. Juleevangeliet fortel at Gud har glede i oss menneske, og at han vil gje oss av sin fred.

Men koss kan me finna fram til den freden? – Gjetarane fekk eit tegn for å finna barnet som var født: 

dette skal dere ha til tegn: Dere skal finne et barn som er svøpt og ligger i en krybbe.

Dei fekk eit tegn så dei skulle finna det rette barnet. Så vanleg var barnet, at dei ikkje kunne sjå på det at det var Guds eigen son. Han låg der, inntulla i eit tøystykke, som alle andre barn. Men engelen visste at dei hadde lagt han i ei krybbe. Dette var så spesielt at det var eit godt tegn. Tegnet gjorde at gjetarane fann fram til Jesus. 

I ein julesang står det at gjetarane tenkte sånn då dei fant Jesus:

Vi står rundt krybben og smiler, for vi er fremme nå.

Har me noko tegn frå Gud? Kan me finna fram til underet denne jula?

Ja, i dag forkynner eg dette tegnet for deg: Barnet Jesus er eit tegn på Guds kjærleik til oss. 

For så høyt har Gud elsket verden at han ga sin Sønn, den enbårne, for at hver den som tror på ham, ikke skal gå fortapt, men ha evig liv.

Joh 3,16

Barnet Jesus er det tegnet du treng for å ta imot Guds kjærleik og hans fred. Denne jula kan bli eit vendepunkt for deg. Lyset skinner i mørkret. Du kan få eit fornya forhold til Gud gjennom ei fornya tru på Jesus Messias, Guds Son.

Me syng nå det siste verset på salmen.

Fra krybben til korset gikk veien for deg, / slik åpnet du porten til himlen for meg. / Velsign oss, vær med oss, gi lys på vår vei, / så alle kan samles i himlen hos deg! 

Eventyret om kongen og blomsterjenta

Det passar godt å lesa dette eventyret i jula. Historia kjem frå ein tekst av Søren Kierkegaard.

Det var ein gong ein ung konge, som regjerte i eit lite land. Han budde i eit slott saman med tenarane sine, men han hadde ikkje nokon hustru.

Kvar veke pleidde han køyra ut i riket sitt for å sjå til at alt var som det skulle vera. Ein dag, då han var på veg heim til slottet, kom han forbi torget. Der såg han ei vakker jente, som selde blomar ved eit bord. Ho var så vakker at han ikkje kunne få henne ut av tankane sine. 

Neste dag syntest han det ville vera fint å dra ut igjen på inspeksjon, i staden for å venta ei veke slik han pleidde å gjera. Han begynte nå å køyra ut kvar dag, og sjølvsagt drog han kvar dag til torget for å sjå jenta som selde blomar.

Etter ein månad forstod han at han elska jenta og at han ville gifta seg med henne. Han kalla saman rådgjevarane sine og fortalde den gode nyheita til dei. Det skulle bli kongebryllaup. Alle var glade og syntest det skulle bli flott med eit stort bryllaup. Den unge kongen var også glad sjølv. Men då han kom opp på rommet sitt, blei han plutseleg svært bekymra. Han tenkte på kva som ville skje viss han befalte den unge jenta å gifta seg med han, men ho ikkje elska han. 

Det var ein foruroligande tanke for kongen. Han ønska seg ikkje bare ei dronning, men først og fremst ei hustru som elska han. Kunne ho nokon gong gløyma at han var konge og ho bare ei enkel blomsterjente?

Kongen prøvde å finna ei løysing på problemet. Han verken spiste eller sov, så uroleg var han. Men då det var gått eit par dagar, fann han på råd.

Han ville koma til henne på torget i ei gyllen vogn, trukken av dei seks finaste hestane hans. Framfor han skulle eit orkester spela, og bak han skulle det flottaste regimentet i hæren hans koma, i flotte uniformar og med god disiplin. Vogna skulle stansa ved blomsterjenta sitt bord. Då skulle den røde løparen rullast ut. Han ville gå fram til henne kledd i dei aller finaste kleda sine. Han skulle ha krone og alle dei kongelege smykka på seg. Ho ville garantert bli imponert!

Men litt etter ombestemte kongen seg. Dette ville bli feil! Ho ville heilt sikkert bli imponert. Men å vera imponert og å elska, å ha kjær, det er ikkje det same.

Så fekk kongen ein annan idé. Han ville gje henne den gylne vogna med dei seks hestane. Han ville gje henne eit regiment med soldatar, eit marsjorkester, smykke, pengar og dei vakraste kleda ho kunne tenka seg. Ho ville garantert bli takknemleg.

Men dagen etter gav kongen også opp den idéen. Dette var faktisk også feil! Å vera takknemleg, evig takknemleg, og å elska, å ha kjær, er ikkje det same.

Til siste innsåg kongen at det eigentleg bare var éi løysing. Han skulle ikkje koma til jenta som konge, men kledd som tiggar eller bonde, og forsøka å vinna henne som ein av hennar eigne.

Tidleg om morgonen den neste dagen, mens det ennå var mørkt, gjekk den unge kongen ut av bakdøra på slottet og vandra til torget. Å, så nervøs og usikker han var! Han, som hadde all makt over heile riket, makt over alle pengane og soldatane i landet, var nå ganske makteslaus. For det var noko han ikkje hadde makt over, jenta sitt hjarte.

Her måtte fridomen råda. Fridom til å elska eller å la vera å elska. Fridom til å seia ja eller nei.

Lyktest kongen med planen sin? Det veit me ikkje. Det er heilt avhengig av jenta ….

Om eventyret

Sæt, der var en Konge som elskede en ringe Pige. Slik begynner eit avsnitt i boka Philosophiske Smuler frå 1844 (her). Kapittel 2 i boka inneheld ein tekst som er utgangspunkt for eventyret om kongen og blomsterjenta.

Eg kjenner ikkje den vidare historia til teksten frå Kierkegaard si bok til eventyret i den forma eg har gjengitt det her.

Sjølv møtte eg eventyret på 1970-talet i det svenske heftet Något, skrive av David F. Olson og gitt ut på Håkan Ohlssons Forlag i 1973. Eg har sidan omsett og bearbeidd teksten forsiktig og brukt den i forkynning i jula i den versjonen eg har gjengitt her.

Adventsblogg

Stjerna som markerer Jesu fødestad i grotta under Fødselskyrkja. Foto: Arne Berge 2005

Her er adventsbloggen eg skreiv i fjor. Dette er jo relativt tidlaust stoff, så eg tar sjansen på å henta fram oversikta og festa den øvst på bloggen ein periode nå i adventstida 2020.

Frå Pergamons Akropolis

Bilde frå dei sju byane i Johannes openberring

Teateret i Pergamon. Foto: Arne Berge 2019

Det er mykje flott å sjå etter arkeologiske utgravingar i den gamle byen Pergamon, ein av dei sju byane i Johannes openberring. Byen er nemnt i Bibelen fordi den kristne forsamlinga i byen på slutten av det første hundreåret, var blant mottakarane av openberringsboka.

Sjå oppdatert oversikt over heile serien her: Dei sju byane i Johannes openberring.

Mykje av den gresk-romerske byen Pergamon, og ikkje minst fleire av dei viktigaste bygningane, låg oppe på det imponerande byfjellet Akropolis, som heva seg ca 300 meter over slettelandet nedanfor.

Bildet over viser det store teateret som var bygd langt oppe i fjellsida på byfjellet. Det har heile 78 rader og er visstnok det brattaste teateret som er bevart frå antikken. På sletta i bakgrunnen ser me den moderne byen Bergama.

Der me ser dei to trea til høgre for eit tårn, stod det store Pergamonaltaret som eg vil koma tilbake til i eit seinare notat.

Pergamons historie går tilbake til hellenistisk tid i perioden etter Aleksander den store. Seinare blei byen ein del av det romerske imperiet. Pergamon var blant dei største byane i Romarriket og ein periode var byen også hovudstad i den romerske provinsen Asia.

Byen hadde i antikken eit stort og viktig bibliotek med 200.000 bokrullar. Det var bare det konkurrerande biblioteket i Aleksandria som var større. Skrivematerialet pergament, som blir laga av dyreskinn, har namn frå byen. Det er ei gamal historie hos Plinius den eldre om koss dette heng saman; folket i Pergamon fann opp pergamentet då egyptarane stoppa eksporten av papyrus til biblioteket deira (les om pergament i snl).

Det neste bildet viser ei informasjonstavle frå staden. Biblioteket er nr 9, teateret nr 12 og Pergamonaltaret nr 13.

Informasjonstavle i Pergamon. Foto: Arne Berge 2019

Pergamon ligg ved den moderne byen Bergama, ca 110 km nord for Izmir, ca 25 km frå kysten. Akropolis er lett tilgjengeleg, det er taubane opp til dei arkeologiske utgravingane på toppen.

Banen opp til Akropolis. Foto: Arne Berge 2019

Biblical Studies Carnival 176

Biblical Studies Carnival 176 for oktober 2020 er publisert på bloggen Zwinglius Redivivus. Eg likar å sjå gjennom denne månadlege oversikta med lenker til ulike bibliobloggar, denne gong med stoff om GT, NT, bøker, sosiale medier og diverse relaterte tema.

Denne gong merka eg meg spesielt ein nederlandsk blogg som skriv om det store altaret frå Pergamon, nå plassert i Pergamon-museet i Berlin. Dette var jo spesielt aktuelt for meg i og med at eg skriv på ein serie med bilde frå dei sju byane i Johannes openberring.

Biskop Polykarp i Smyrna

I serien med bilde frå dei sju byane i Johannes openberring er eg nå i Smyrna, det vil seia dagens Izmir i Tyrkia.

Då openberringsboka kom frå Efesos til Smyrna, blei den nok grundig studert ved høgtlesing i den kristne forsamlinga. Me veit ikkje kven som kom med boka. Kanskje var det Johannes sjølv? Kanskje ein bodberar eller eit følge av kristne søsken frå Efesos? Uansett kan me rekna med at den snart tretti år gamle Polykarp var blant dei som lytta ivrig, viss han då ikkje sjølv var den som stod for høgtlesinga. Polykarp hadde vakse opp som lokal kristen ungdom og han blei på denne tida (eller få år etterpå) biskop i byen.

Polykarp er eit viktig bindeledd mellom apostlane og teologane i oldkyrkja, og på grunn av han har Smyrna ein framtredande posisjon i den eldste kyrkja si historie.

For meg har interessa for dei sju byane i Johannes openberring ført til at eg på ny har funne fram historia om Polykarp. Her vil eg dela litt av dei skattane som finst i boka De apostoliske fedre. Boka inneheld kristne skrift frå den første tida etter at Det nye testamentet blei skrive. Her finn me interessant stoff om og av Polykarp.

Polykarp

Polykarp var født ca 69 og døydde som martyr ca 155. Eusebios omtaler han i kyrkjehistoria si som «aposteldisippel» og skriv at han fekk bispeembetet av dei som hadde sett og tent Herren (III,36,1).

Denne tilknytinga til apostlane kjem tydeleg fram hos Ireneus av Lyon. Han var født ca 125-130 i Smyrna og vaks opp med Polykarp som sin kristne leiar. Ireneus blei seinare biskop i Lyon og ein viktig teolog i oldkyrkja.

Ireneus skreiv om Polykarp i eit brev som er gjengitt i Eusebios si kyrkjehistorie (som eg har i svensk omsetjing):

Jag minns bättre vad som hände då än det som nyss skett ty det vi upplever i barndomen växer samman med själen och blir ett med den. Jag kan till och med nämna stället där den helige Polykarpos satt och språkade, hur han gick ut och in. Jag minns hans levnadssätt, hans utseende, hans tal till folket, hur han berättade om sitt umgänge med Johannes och med andra som hade sett Herren, hur han kom ihåg vad de sagt och vad han hört om Herren av dem, om hans kraftgärningar och undervisning. Såsom en som mottagit det av ögonvittnen till livets Ord berättade Polykarpos allt i överensstämmelse med Skriften.

Eusebios: Kyrkohistoria, bok V,20,5-6

Det finst også andre kjelder til kunnskap om Polykarp enn Ireneus sitt brev. Polykarp er kjent frå Ignatius sitt brev til han, frå hans eige brev til forsamlinga i Filippi og frå skriftet Polykarps martyrium.

Det er martyrforteljinga som er mest kjend. Den kjem eg tilbake til. Men først litt stoff om livet hans før han blei martyr, og om dei kjeldene me har til kunnskap om han.

Ignatius sine brev

Biskop Ignatius frå Antiokia blei ca 110 ført som fange frå Antokia til Roma, der han blei martyr. Undervegs var han ein periode i Smyrna der han møtte Polykarp. Ignatius skreiv sju brev i løpet av denne reisa; fire av dei blei skrivne mens han var i Smyrna og dei tre siste i Troas. Seks av breva var skrivne til ulike kristne forsamlingar (som delvis overlappar med openberringsboka sine «sju byar») og eitt var skrive til biskop Polykarp (forkorta Ign Pol), etter at han hadde møtt han i Smyrna. Ignatius sine brev er gjengitt i boka De apostoliske fedre. Dei er på mange måtar inspirert av Paulus og utgjer den eldste kristne brevsamling utanom Det nye testamentet.

Ignatius sine brev er prega av at han som dødsdømd var på veg mot martyriet i Roma. Det er som om han lengtar etter å bli martyr. Dette er ein underleg tankegang i vår tid. For Polykarp var det kanskje ein meir nærliggande tanke?

Ignatius roser Polykarp slik i brevet til han:

Jeg verdsetter ditt gudfryktige sinnelag. Det står fast som på en urokkelig klippe, og jeg er full av lovprisning etter at jeg ble aktet verdig til å se ditt rene ansikt, som jeg gjerne ville gledes ved hos Gud.

Ign Pol 1,1, frå De apostoliske fedre, side 69

Polykarps brev til filipparane

Det finst også eit brev frå Polykarps eiga hand; brevet til filipparane (forkorta Pol Fil). Dette blei truleg skrive i perioden 110-120. Brevet viser at Polykarp er godt kjent med dei nytestamentlege skrifta, som han dels siterer og dels hentar ord og uttrykk frå.

Han skriv også eit interessant avsnitt om Paulus og filipparane:

Dette brødre, skriver jeg til dere om rettferdigheten, ikke fordi jeg har gitt meg selv denne myndighet, men fordi dere har oppfordret meg. For hverken jeg eller noen annen i samme stilling som jeg, kan nå opp til den salige og lovpriste Paulus´ visdom, han som kom til dere i egen person og lærte grundig og pålitelig sannhetens ord blant dem som levde den gang. Og når han var borte, skrev han brev til dere. Om dere fordyper dere i dem, kan dere bli bygget opp i den tro som er gitt dere. Det er den tro som er mor til oss alle, men håpet følger etter, og kjærligheten til Gud, Kristus og vår neste går foran.

Pol Fil 3,1-3a, frå De apostoliske fedre, side 88

Polykarps martyrium

Dette skriftet (forkorta Pol Mart) er ei lita perle i den tidlege kristne litteraturen. Det er ei augevitne-forteljing frå forsamlinga i Smyrna til ei anna forsamling som hadde bede om å få høyra kva som skjedde då biskop Polykarp blei martyr. Den vanlegaste dateringa av martyriet er år 155, og skriftet er skrive kort tid etter dette.

Skriftet handlar om det som førte til arrestasjonen av han, om forhøyr og førebuing til henrettinga, om Polykarp si siste bøn, om sjølve henrettelsen på bålet og om dei jordiske levningane etter han.

Under forhøyret prøvde prokonsulen å få den gamle biskopen til å fornekta Kristus. Polykarp svarte med det som har blitt det mest kjende sitatet frå martyrhistoria hans:

I åttiseks år har jeg tjent ham, og han har aldri gjort meg noe ondt; hvordan skulle jeg da kunne spotte min konge som har frelst meg?

Pol Mart 9,3, frå De apostoliske fedre, side 105

Det er vanleg å forstå dette slik at Polykarp var 86 år gamal og at han hadde vakse opp med trua på Jesus heilt frå han var liten.

Hans Johan Sagrusten skriv i Boka om boka om koss Polykarps martyrium også er ei kjelde for den som vil sjå koss dei handskrivne bøkene spreidde seg i antikken. For Pol Mart har eit etterskrift som seier kven som førte det i pennen og kva tid det blei skrive, og som også gjengir den vidare avskriftshistoria. Det er den store namnlause skaren av avskrivarar som er heltane i bokhistoria, skriv Sagrusten. For meg blei dette kapitlet (side 147 ff) eitt av fleire høgdepunkt då eg las Sagrusten si bok. Les min omtale av denne boka her.

Eit par eldre utgåver av Polykarps martyrium

Skrifta om Polykarp er i dag lett tilgjengelege på norsk i boka De apostoliske fedre. Men Polykarps martyrium finst også i andre og tidlegare bokutgjevingar. Eg har nokre ulike utgåver i bokhylla, og det finst heilt sikkert fleire andre.

Eg syns det er interessant at serien Vidnesbyrd af Kirkefædrene blei gitt ut på norsk i 19 band så tidleg som i perioden 1880-1897. Band 11 frå 1885 inneheld skrift av Ignatius og Polykarp, omsett av Søren Bruun Bugge.

Boka Kristne martyrer i det gamle Rom har eit kapittel om Polykarps martyrium. Den er omsett frå svensk og gitt ut på Filadelfiaforlaget i 1948. Denne boka betyr noko spesielt for meg, for det er éi av nokre få bøker eg har etter morfar Abraham Salthe (1885-1962). Han var på sine eldre dagar forkynnar i trussamfunnet Den apostoliske tro.

Samanhengen med Johannes openberring

Ver tru til døden, så skal eg gje deg livsens sigerskrans!

Op 2,10

Slik står det i Johannes openberring, i bodskapet som var spesielt retta til den kristne forsamlinga i Smyrna.

Folket i Smyrna var stolte av byen sin og dei kalla den Asias krone (sjå notatet Frå den gresk-romerske byen Smyrna). Det greske ordet som er brukt i bibelteksten (ho stefanos), kan omsetjast både krone og sigerskrans. Bodskapet til forsamlinga i Smyrna kan gjennom ordbruken her ha gitt dei stolte smyrnarane ei viktig påminning: det er viktigare å søka det evige livet enn å søka ære i denne verda.

Eg vil også, som ein kuriositet nå «i desse koronatider», nemna at ho stefanos på latin blir omsett med corona, og at Jesus i dette bibelverset på latin gir løfte om coronam vitae!

Eg tenker meg at Polykarp gjennom heile livet hadde med seg bodskapet om å vera tru til døden. Heile openberringsboka har sjølvsagt vore viktig for han. Men kanskje denne setninga med Jesu løfte om livsens sigerskrans likevel blei spesielt viktig? Eg tenker meg at orda om sigerskransen har gitt Polykarp mot og håp då han sjølv møtte martyriet.

Oppdatert 06.11.2020

Frå den gresk-romerske byen Smyrna

Bilde frå dei sju byane i Johannes openberring

Izmir, sett frå Kadifekale / Pagosfjellet. Foto: Arne Berge 2019

Dette er den tyrkiske storbyen Izmir, som tidlegare hadde det greske namnet Smyrna. Allereie i nytestamentleg tid vaks det her fram ei Jesustruande forsamling med utgangspunkt i den jødiske befolkninga i byen. På 90-talet var desse kristne blant mottakarane av Johannes openberring (Op 1,11 og 2,8-11).

Ein viktig storby i antikken

Smyrna var sjølvsagt mykje meir enn ein bibelsk by. Historisk sett var Smyrna først og fremst ein viktig gresk-romersk by. Det er også tydeleg at folket der var stolte av byen sin:

As one of the principal cities of the Roman province of Asia, it vied with Ephesus and Pergamum for the title of «First City», and because of its beauty called itself «the crown of Asia» and included crowns on its coinage.

Ian Paul: Revelation, An Introduction and Commentary, Tyndale New Testament Commentaries vol 20, Inter-Varsity Press 2018, side 83

Dei første kristne i Smyrna har elles ein viktig plass i den eldste kyrkjehistoria. Her blei biskop Polykarp martyr ca år 155. Han var truleg ein av dei lokale unge kristne då openberringsboka kom til byen og blei lesen i forsamlinga. Og tidlege kyrkjefedre som biskop Ignatius av Antiokia og Ireneus av Lyon, kan også knytast til byen. Dette kjem eg tilbake til i seinare notat, sjå her: Biskop Polykarp i Smyrna.

Finst det arkeologiske funn frå Smyrna i nytestamentleg tid?

Midt på utsiktsbildet over byen ser me ein open plass framfor ein stor bygning. Der er det arkeologiske utgravingar etter torget (agora) i den gresk-romerske byen og dette er i dag eit friluftsmuseum. Det neste bildet viser inngangen til museet.

Inngangen til agora, Izmir. Foto: Arne Berge 2019

Smyrna blei ramma av eit jordskjelv i år 178, og mykje blei nok øydelagt då. Men romarane bygde byen raskt opp igjen under keisarane Marcus Aurelius og Commodus. Mykje av det som er å sjå her på agora, er såleis frå slutten av det andre hundreåret og dermed rundt hundre år yngre enn openberringsboka.

Då eg var der og såg utgravingane frå den gresk-romerske perioden, syns eg likevel eg fekk eit inntrykk av å vera i byen der dei første kristne budde.

Det første eg la merke til då eg kom inn porten, var likevel dei store grasslettene, som neppe var her i antikken! Men så fanga ei søylerekke blikket. Og etter kvart fann eg meir og meir som fanga interessen inne på området.

Agora, Izmir. Foto: Arne Berge 2019

Bak søylene til venstre og under det lange provisoriske taket i bakgrunnen og ut mot høgre kant av bildet, er det gravd ut cryptoporticus, det eg med eit enkelt språk kanskje kan kalla «handlegater» under bakkenivå med butikklokale og flotte bogegangar. Dei to neste bilda viser noko av dette.

Agora, Izmir. Foto: Arne Berge 2019
Agora, Izmir. Foto: Arne Berge 2019

Vatn er viktig i ein kvar by. Her på agora er det kjelder med friskt og rennande vatn, den dag i dag.

Agora, Izmir. Foto: Arne Berge 2019

Store delar av det gamle torget er som nemnt i dag dekka av grasplen. Det neste bildet viser koss ein har samla bygningsrestar som er funne på området, i ulike felt. For meg ser det ut for at dette (foreløpig?) er gjort ut frå form og funksjon. Så vidt eg forstår er det framleis arkeologisk arbeid på staden.

Agora, Izmir. Foto: Arne Berge 2019

Finst det då framleis noko av det nytestamentlege Smyrna her på agora? Eg er litt usikker på kva det er rett å svara, fordi eg ikkje veit kor øydelagt byen blei i år 178. Agora ligg nok på same staden, og mykje av det som er å sjå, er nok dels eldre enn jordskjelvet og dels fornya og endra etter jordskjelvet.

Men ein annan stad i byen, ikkje så langt unna, er det for få år sidan funne restar etter det romerske teateret der biskop Polykarp blei martyr ca år 155 (les om dette her). Funnet er gjort i bakkane opp mot byfjellet. Det var oppe på dette fjellet eg tok utsiktsbildet over byen. Gruppa vår som var på studietur, fekk dessverre ikkje sjå restane av dette teateret. Kanskje det ennå ikkje er ope for publikum?

Oppdatert 05.11.2020

Sjå oppdatert oversikt over heile serien her: Dei sju byane i Johannes openberring.

Andre relaterte notat:

Matteusevangeliet er ein jødisk tekst. Kva skal kyrkja gjera med det?

Forskning.no om evangelisten Matteus

Matteus var jøde. Då han skreiv evangeliet sitt, skreiv han ein jødisk tekst. Professor Anders Runesson ved Universitetet i Oslo presenterer dette synet i ein artikkel på forskning.no, skriven av journalist Silje Pileberg:

Apostelen Matteus var ikke kristen, men jødisk

– Du kan kanskje kalle det begynnelsen på et paradigmeskifte. Jo mer vi leser disse tekstene – ikke fra et kirkelig perspektiv, men fra et vitenskapelig – jo mer ser vi at de er jødiske, sier Runesson. Jesus-troende, riktignok, men like fullt jødiske, poengterer han.

Les meir

Var dette ei nyheit? Det var i alle fall ein artikkel som blei lagt merke til, blant anna gjennom omtale i Vårt Land. Og det går nok på tvers av vanleg tenking omkring Det nye testamentet blant mange aktive bibellesarar og andre allment interesserte menneske. Men bibelfagleg står dette synet ganske sterkt.

Det er interessant å lesa artikkelen, som blant anna handlar om den mangfaldige jødedomen på Jesu tid. Dei Jesustruande jødane var éi retning blant mange. Seinare utvikla denne retninga seg vidare og tok opp i seg menneske som ikkje var jødar, – og blei etter kvart til «kristendomen». Matteus var absolutt med og la grunnlaget for denne utviklinga gjennom den berømte avslutninga av evangeliet sitt.

Artikkelen er skriven i samband med at Runesson har gitt ut boka Matthew within Judaism, med artiklar av internasjonale bibelforskarar:

Alle bidragsyterne til den nye boken er eksperter på Matteusevangeliet. De er ikke enige om alt, men de deler oppfatningen av at Matteus var jøde og skrev en jødisk tekst, forklarer han. 

Her er baksida av boka, med ulike omtalar:

Artikkelen sluttar slik:

Hvis det nå stemmer at Matteusevangeliet og andre nytestamentlige tekster er skrevet av jøder, er dette noe Kirken bør ta på alvor, ifølge Runesson.

For da har kristendommen ikke bare fått Det gamle testamentet, men også Det nye testamentet, fra jødene. Dette utgjør hele kristendommens fundament.

– Som historiker kan jeg ikke si hva dette betyr for Kirken og kristne, sier Runesson.

Men kanskje kunne man tenke i følgende baner, antyder han:

– Historisk har mange kristne ment at jødedommen har utspilt sin rolle, at den ikke lenger har noen verdi. Kanskje burde kristne heller ha en dypere respekt for det jødiske folket og jødedommen.

Det er ikke slik at alle kristne må bli jøder, legger han til.

– Nei, det er ikke slik teologi og kirke fungerer. Det nye testamentet inneholder et mangfold av perspektiver. Paulus har for eksempel et annet syn på ikke-jøder enn Matteus. Men mange kristne kan bli mer bevisste på at tekster tolkes og mer ydmyke for at sannheten kan tolkes på ulike måter. Det gjelder også de tekstene som er hellige for kirken.

Les meir

Kva betyr dette for kyrkja?

Professoren i bibelfag vil som historikar naturleg nok ikkje seia kva dette betyr for kyrkja og for kristne. Men eg, som er teolog og prest i Den norske kyrkja, har mine tankar om dette. Sjølv om eg foreløpig ikkje har lese boka.

Eg er opptatt av å framheva den kristne trua sine jødiske røter og er derfor glad for å lesa om denne boka. Slik eg oppfattar det, står den for ei lesing av evangeliet som utvidar bibelforståinga vår i den retninga.

Eg tenker også at me i forkynninga bør legga større vekt på kontinuitet enn på brot i forholdet mellom Det gamle testamentet og Det nye testamentet. Det gjeld for eksempel eit uttrykk som «Guds folk». Eg trur det er rett å seia at me som trur på Jesus og som ikkje er jødar, ved dåpen og trua er tatt inn i eit utvida (men ikkje nytt) Guds folk. 

Vidare tenker eg det er viktig at me som er kristne, bør ha «en dypere respekt for det jødiske folket og jødedommen». I ei tid med aukande antisemittisme, er det eit svært viktig signal frå Runesson.

Eg meiner også det er mogleg å ha denne djupe respekten samtidig som eg ønsker å gi evangeliet om Jesus Messias tilbake til det jødiske folket. Det bør då skje slik at jødar som begynner å tru på han, ikkje treng skifta religion og bli «kristne». Dei kan også i vår tid, som i det første hundreåret, vera Jesustruande jødar.

Det er bra at Den norske kyrkja samarbeider med Den Norske Israelsmisjon gjennom Samarbeid menighet og misjon (SMM). Organisasjonen støttar dei jødane som i dag trur at Jesus er Messias, slik det blir forkynt i evangeliet etter Matteus og i resten av Det nye testamentet. Gjennom samarbeidet med dei messianske jødane hentar misjonsorganisasjonen verdifull kunnskap og erfaring heim til norske kyrkjelydar. Kanskje fleire kyrkjelydar burde gjera ein samarbeidsavtale med Israelsmisjonen?

Relevant stoff her på bloggen

Evangelisten Matteus er eit innlegg eg hadde på ei temagudsteneste i Bryne kyrkje i 2011. Her omtalte eg evangelisten som Matteus – den skriftlærde jøden med sans for kyrkja.

Biblical Studies Carnival 175

Biblical Studies Carnival 175 for september 2020 har nå blitt publisert på bloggen Brent Niedergall. Eg likar å sjå gjennom denne månadlege oversikta med lenker til ulike bibliobloggar, denne gong med stoff om arkeologi, NT, GT og systematisk teologi.

Eg merkar meg spesielt at Reading Acts har starta ein gjennomgang av Matt 8-12. Det første innlegget i serien kom i slutten av september: Were Lepers Considered Unclead in the Bible? Matthew 8:1-2.

Kyrkja og spanskesjuka, og dagens pandemi

Foto: Arne Berge

Denne plakaten var vanleg då me kjempa mot tuberkulosen for ca 100 år sidan. Omtrent samtidig ramma også spanskesjuka samfunnet vårt. Tidene endrar seg, i dag er ikkje spytting i kyrkja eit problem. Nå har me tilsvarande oppslag om handhygiene og sosial distanse.

Spanskesjuka var ein influensaepidemi som ramma store delar av verda i 1918-1920. I Norge døydde ca 15.000 menneske, dei fleste av desse var born og unge vaksne. Les meir om spanskesjuka i Store medisinske leksikon.

Teologisk tidsskrift har i nummer 1-2020 ein kommentar om kyrkja og tidlegare pandemiar. Linjene blir trukke heilt tilbake til svartedauden, men i denne omgang vil eg sitera litt frå den delen av artikkelen som handlar om spanskesjuka.

Kyrkja og tidlegare epidemiar

(…) Kyrkjene i Noreg var ikkje systematisk stengde under spanskesjuka. Dette kunne bli kritisert. Avisa Social-Demokraten hevda at kyrkjene måtte ta sin del av skulda for smitta, sidan dei ikkje valde å avlyse gudstenestene og stenge kyrkjene. Men lokalt kunne gudstenester bli avlyste for å hindre smitte. Det finst døme på at konfirmasjonen vart utsett, eller at brudevigslar måtte vente. Det ser likevel ut til at mykje av den gudstenestelege aktiviteten og dei kyrkjelege handlingane heldt fram nokolunde som før.

(…) Når så mange døydde på kort tid, gjorde det eit sterkt inntrykk i samtida. Ikkje så få såg i dette eit endetidsteikn og tolka hendingane i ljos av endetidsprofetiane i Openberringsboka. Blant prestane kunne ein òg tolke epidemien som send av Gud. I september 1918 fortel dagsregistret at soknepresten i Nedre Eiker heldt preike med overskrifta «Sykdom som Guds skole». Preikene kunne meir eller mindre direkte adressere situasjonen. «Den onde smitte» var til dømes tittelen på ei preike som presten i Hobøl heldt i juli 1918, i september var preiketemaet «Kristi lys i dødens mørke» og i februar 1919 «En kritisk stund». Ei slik form for aktualisering i preikene ser likevel ikkje ut til å ha vore det vanlege. Men gjennom prestane si teneste var kyrkja til stades i menneska sine liv i den utfordrande situasjonen som spanskesjuka innebar.

Hallgeir Elstad og Ole Jakob Filtvedt i Teologisk tidsskrift nr 1 – 2020

I Norge blei altså ikkje kyrkjene stengde under spanskesjuka. I andre delar av verda skal visstnok kyrkjer ha vore stengt i eit heilt år.

Når eg ser tilbake på det siste halve året, må eg innrømma at eg opplevde det underleg å stenga gudstenestelivet våren 2020. Samtidig aksepterte eg det og opplevde det faktisk også rett. Kyrkja var med på dugnaden og tenkte annleis enn under spanskesjuka. Noko anna ville vel også vera utenkeleg slik situasjonen blei tolka og opplevd i mars og april.

I Hinna kirke, der eg er sokneprest, var me utan vanlege gudstenester i ti veker, inklusiv påskehøgtida. I denne tida hadde me bare lukka dåpsgudstenester for ein familie om gangen, i tillegg til dei kyrkjelege handlingane gravferd og vigsel (også her med sterke restriksjonar på deltakartalet). Men det var mange andre oppgåver å gripa fatt i!

Når det gjeld tanken om at epidemien skulle vera sendt av Gud, har me heldigvis høyrt lite om dette her i Norge i år. I andre land har nok dette vore meir framtredande. Men det viser seg dessverre at trua på konspirasjonsteoriar florerer. Og dei som lar seg påverka av dette, blir ofte overtydde om at nokon har skuld i pandemien.

Den engelske teologen N. T. Wright har dette året arbeidd grundig med spørsmålet om Gud, Bibelen og pandemien. Han meiner me som kristne skal vera audmjuke og tenande i møte med ein slik situasjon, og ope vedgå at me har fleire spørsmål enn svar. Eg anbefalar dette intervjuet med han frå august 2020:

N. T. Wright: The Pandemic Should Make Us Humble—and Relentlessly Practical

We can’t know for sure why it’s happening or how to stop it. But Scripture calls us to grieve with God’s Spirit and get to work serving others.

Christianity Today, 3. august 2020

Forum i Filippi

Filippi. Foto: Arne Berge 2019

Bildet viser forum i dei arkeologiske utgravingane i Filippi i Hellas. Her er det naturleg å omtala torget med dette latinske ordet, sidan den gamle greske byen var sterkt romersk prega. I andre greske byar omtaler ein normalt torget med det greske ordet agora.

Bildet som eg har i overskrifta på bloggen, er forresten også tatt på denne staden, i ei litt anna retning.

Torget var ein hellelagt plass på 99 x 50 meter. Det var søylegangar på tre sider og ein offentleg talarstol / eit domarsete på den fjerde.

Her på torget skjedde ei av dei meir dramatiske historiene me kjenner frå Paulus sitt liv, under hans første og grunnleggande besøk i byen ca år 50. Då blei han, saman med medarbeidaren Silas, ført fram for styresmaktene i byen og piska. Deretter blei dei sette i fengsel:

… greip dei Paulus og Silas og drog dei med seg til styresmaktene på torget. Dei førte dei fram for dei romerske dommarane i byen og sa: «Desse mennene skaper uro i byen vår. Dei er jødar og lærer oss skikkar som vi ikkje har lov til å ta opp eller følgja, vi som er romerske borgarar.» Folkehopen òg gjekk til åtak på dei. Dommarane reiv kleda av dei og baud at dei skulle piskast. Dei fekk mange slag og vart sette i fengsel …

frå Apg 16,19-23

Sjølv om Paulus og Silas fekk dårleg behandling her, blei dette besøket i Filippi utgangspunkt for ein god og nær kontakt mellom Paulus og den nye kyrkjelyden i byen i åra som følgte.

Les meir om staden og om Paulus sitt besøk der i det tidlegare notatet Filippi her på bloggen.

Andre relaterte notat: Filippi – gresk by og romersk koloni og Paulus kjem til Makedonia.

Litt meir om bildet frå Filippi: I bakgrunnen ser me restane etter ei stor kyrkje frå keiser Justinian si tid, den såkalla Basilika B frå år 550. I stil kunne den truleg samanliknast med den samtidige og større Hagia Sofia i Konstantinopel. Men denne basilikaen i Filippi blei aldri fullført. Den store kuppelen raste faktisk ned før kyrkja var ferdig bygd!

Tur til Oberammergau og Mayrhofen 2022

Pasjonsspelet i Oberammergau 2022

Frå pasjonsspelet i Oberammergau. Foto frå Plussreiser sin brosjyre for turen

Bli med meg til pasjonsspelet i Oberammergau i 2022! Innbyggarane i den litle byen i Sør-Tyskland dramatiserer kvart tiande år Jesu lidingshistorie, som ei stor teateroppsetjing. Sesongen 2020 er utsett til 2022 på grunn av pandemien, og me får håpa at forholda til den tid er normaliserte.

Det er framføringar fem dagar i veka i perioden mai til oktober. Gjennom eit sommarhalvår har fleire hundre tusen tilreisande kome for å oppleva dette spesielle pasjonsspelet.

Inger og eg skal sommaren 2022 vera turteam/reiseleiarar for ei gruppe som drar for å sjå pasjonsspelet. Turen er arrrangert av Plussreiser. Me skal først vera nokre dagar til fjells, i landsbyen Mayrhofen i Østerrike. Her blir det aktive feriedagar med fjellturar og andre naturopplevingar. Me skal også ein tur over Brennerpasset til den italienske sida av Alpene.

Så reiser me til Oberammergau for å oppleva pasjonsspelet. Framføringa tar ein heil ettermiddag og kveld, inkludert middagspause.

Her er program, fleire bilde og meir opplysningar om turen.

Og her er eit bilde frå naturen i Mayrhofen:

Frå fiskefestivalen i Tananger på 1960-talet

Trygve Berge (1912-2001) som deltakar på fiskefestivalen i Tananger

Trygve Berge på fiskefestivalen 1964. Foto: Stavanger Aftenblad

Ein del av familiehistoria mi handlar om den internasjonale fiskefestivalen i Tananger. Far var fast deltakar der i fleire år frå festivalen blei arrangert for første gong i august 1960. Dette er altså 60 år sidan, og festivalen blir framleis arrangert i Tananger av Stavanger Deep Sea Fishing Club, som var stifta i 1959.

Me søsken har mange minne knytt til desse fiskefestivalane, men me er litt usikre på kor mange år han deltok. Me har bilde, pokalar og avisutklipp frå perioden 1960-1966. I løpet av desse åra vann han fleire prisar. Eit avisutklipp viser for eksempel at han i 1964 blei norgesmeister i sjøfiske.

Deltakarane var ute på sjøen i småbåtar, fleire dagar på rad. Eg hugsar godt stemninga på kaien i Tananger på ettermiddagen då båtane var venta inn i hamna. Det var fullt av folk. Her blei fangsten kontrollert og vinnarar i ulike konkurransar blei kåra.

Fiskefestivalen var nok i desse åra eit årleg høgdepunkt for far. Han elska å vera på sjøen. Det internasjonale miljøet på desse festivalene var i tillegg noko nytt og spanande for han.

I tida rundt 1960 produserte han fiskesneller i verkstedet sitt på Våland i Stavanger, og han brukte nok også desse festivalane til å gjera erfaringar for å kunna vidareutvikla produkta sine.

Her er albumblad frå familien sitt fotoalbum dei to første åra han deltok:

Dette tidstypiske kruset frå Stavangerflint er blant minna i familien:

Krus frå fiskefestivalen i Tananger. Stavangerflint, 1960-talet

Fiskefestivalen blir framleis arrangert i Tananger. Visit Norway skriv i omtalen av festivalen nå i august 2020:

Tanangerfestivalen eller Fiskefestivalen i Tananger var faktisk opptakten til hele den organiserte havfiskesporten i Norge og faktisk resten av Europa. Havfiskeklubben Stavanger Deep Sea Fishing Club (SDSFC) ble startet i 1959 av initiativtakerne hotelldirektørene Rolf Ring fra Atlantic Hotell, og Odd Ødegård på Hummeren Hotell. Målet var å skape en aktivitet som skulle trekke flere turister til byen. Og det klarte de til gangs. Fiskefestivalen i Tananger eller Tanangerfestivalen har gjennom årene blitt et begrep i havfiskekretser.

Om Nasaret i det første hundreåret

Nasaret i vår tid. Foto: Arne Berge 2013

Det budde folk i Nasaret i første del av det første hundreåret, og dette var den gong ein jødisk landsby. Dette blir bekrefta av arkeologien i følge denne artikkelen på nettstaden The Bible and Interpretation: The Archaeology of Nazareth in the Early First Century.

Eg syns dette er interessant fordi me her er på sporet av den landsbyen der Jesus levde det meste av livet sitt. Etter at han hadde forlate staden, blei han kalla «Jesus frå Nasaret».

Forfattaren av artikkelen er professor Ken Dark som i år har gitt ut boka Roman-Period and Byzantine Nazareth and its Hinterland (Routledge, 2020).

I forhold til andre stadar i Israel, har det vore relativt få arkeologiske utgravingar i Nasaret. Professor Ken Dark skriv i artikkelen om tre sentrale stadar der det har vore arkeologiske undersøkingar:

  • Ny gjennomgang av funna ved The Church of Annunciation, den store katolske Bodskapskyrkja
  • The International Marian Center, like ved Bodskapskyrkja (les meir)
  • The Sisters of Nazareth convent, også nær Bodskapskyrkja

Han konkluderer slik:

The combined evidence of these three sites indicates that Nazareth was inhabited from at least the early first century, and probably the Late Hellenistic period onward, as a Jewish community, including family groups, judging from the finds and house plans.

Ken Dark i artikkelen The Archaeology of Nazareth in the Early First Century

Eit anna interessant aspekt for meg ved denne artikkelen, er at han skriv om forholdet mellom Nasaret og Zippori (Sepphoris). Dette var og er to veldig ulike stadar. Men det er ganske sannsynleg at Jesus som ung vaksen hadde eit forhold også til den veksande «storbyen» Zippori som låg bare nokre kilometer lenger nord. Kanskje har bygningsmannen Jesus (Mark 6,3) vore med i ulike bygningsarbeid der?

Eg har fleire gonger gått strekninga frå Nasaret til Zippori som ein del av pilegrimsvandringa langs Jesus Trail. Derfor legg eg også spesielt merke til det han skriv om forskjellen mellom Nasaret og Zippori og om dalen mellom desse to stadane. Her er eit utdrag:

It is also noticeable that the range of objects found in and near Nazareth includes nothing made by anyone other than Jews, unlike the objects found near Sepphoris. Together, this evidence suggests that cultural attitudes in Nazareth were different from those in Sepphoris, although the presence of limestone vessels on sites across the valley suggests that the valley had a Jewish population. Consequently, the most plausible explanation of this pattern is that the inhabitants of Sepphoris and its surrounding settlements followed a less strict version of Judaism, and one more open to Roman provincial culture, than those of Nazareth. This is also evident when comparing archaeological evidence from Sepphoris and Nazareth, as demonstrated by the sites already discussed. 

Det neste bildet viser «dalen» mellom Nasaret og Zippori. Dei nordlege delane av det moderne Nasaret ligg i bakgrunnen. Det historiske Nasaret ligg i bakkane bak den bebygde åskammen. Bildet er tatt frå området ved Zippori.

Landskapet mellom Nasaret og Zippori. Nasaret i bakgrunnen. Foto: Arne Berge

Oppdatert advent 2020

Kyrkjefunn ved Kfar Kama i Galilea

Det er funne restar etter ei stor kyrkje eller eit kloster frå 500-talet i landsbyen Kfar Kama i Galilea. Staden ligg nær Taborfjellet. Funnet kan vera med og gje forskarar ny informasjon om Galilea i bysantinsk tid.

Informasjonen kjem frå Israel Antiquities Authority:

The new discovery hints at the apparent importance of the Christian village settled in the Byzantine period close to Mount Tabor, a site of primary religious significance for Christianity, identified as the site of the Transfiguration. 

(…)

According to Feig, “The church, measuring 12 × 36 m, includes a large courtyard, a narthex foyer, and a central hall. Particular to this church is the existence of three apses (prayer niches), while most churches were characterized by a single apse. The nave and the aisles were paved with mosaics which partially survived. Their colorful decoration stands out, incorporating geometric patterns, and blue, black, and red floral patterns. A special discovery was the small reliquary, a stone box used to preserve sacred relics.

(…)

The discovery of the church in Kfar Kama will contribute to the extensive research project on the Christian settlement in the Galilee that is being carried out by Prof. Moti Aviam and Dr. Jacob Ashkenazi of the Kinneret Institute of Galilean Archaeology in the Kinneret Academic College.

Israel Ministry of Foreign Affairs 28.07.2020

Artikkelen seier at kyrkjefunnet er 1.300 år gamalt, samtidig seier dei at kyrkja/klosteret er bygd på 500-talet og øydelagt på 600-talet. Dette siste er nok det korrekte. Dei skriv også at Mount Tabor er identifisert som staden for openberringa av Jesu herlegdom i NT. Det er ein gamal tradisjon, men ikkje noko meir.

Kfar Kama er i dag éin av to landsbyar i Israel med tsjerkessisk muslimsk befolkning. På 1960-talet blei det funne restar av ei lita kyrkje inne i sjølve landsbyen. Det nye funnet ligg så vidt eg forstår i utkanten av landsbyen.

Sjå også artikkel (med fleire bilde) i The Times of Israel 28.07.2020: Large 6th century church compound uncovered near site of Jesus’ transfiguration

(via PaleoJudaica)

Ikoniske arkeologiske utgravingar i Israel og dei palestinske områda

Her kom eg over ein presentasjon av ti av dei mest kjente arkeologiske stadane i Israel og dei palestinske områda: The 10 most iconic archaeological sites in Israel. Eg anbefalar ein tur innom denne artikkelen, om ikkje anna så for å sjå på mange flotte bilde. Artikkelen er publisert på nettstaden israel21c.org 18.06.2020.

Dette er dei ti «ikoniske» stadane som blir omtalt:

  1. Gamlebyen i Jerusalem – med fokus bl a på Wilsons Arch, Vestmuren, tunnelar, Gravkyrkja og på Davidsbyen (som ligg utanfor Gamlebyen)
  2. Masada – Herodes den store sin festning i ørkenen ved Dødehavet
  3. Qumran – staden der Dødehavsrullane blei funne
  4. Caesarea – Herodes den store sin hovudstad ved havet
  5. Beit Guvrin / Maresha – med utrulege grotter, og med minne frå korsfarartida
  6. Tel Megiddo – eit viktig sentrum langs «hovedveg» i gamaltestamentleg tid
  7. Beit She´an – store utgravingar etter gresk-romersk by, og ein tell med mange eldre lag
  8. Herodion – Herodes den store si borg der grava hans er funnen
  9. Tzipori – viktig by i Galilea gjennom fleire hundreår, Herodes Antipas sin hovedstad, utgravingar med vakre mosaikker frå den gresk-romerske kulturen
  10. Avdat – viktig by i Negevørkenen, frå nabateisk og bysantinsk tid

Eg har vore fleire gonger dei fleste av desse stadane, og det er også mange notat frå slike stadar her på bloggen. Men det er også éin av stadane på lista eg har til gode å besøka, Avdat, som ligg i Negev-ørkenen. Dermed blei lista ei inspirasjonskjelde for meg til nye opplevingar, gjennom reiser i bøker og på nettet, og kanskje også til fysiske reiser ein gong i framtida. Jfr notatet Om å reisa utan å reisa.

Den same nettstaden har nyleg også laga ei tilsvarande liste med ti mindre kjente, men likevel viktige, arkeologiske stadar: 10 awesome Israeli archeological sites you never heard of. Find out where the largest Philistine city, largest Canaanite city, largest ancient city gate and largest Neolithic village were discovered (publisert på israel21c.org 16.07.2020).

På denne siste lista er det til gjengjeld bare éin stad eg har vore. Så her er det mykje nytt å setja seg inn i! Den staden eg har vore, er den nytestamentlege staden Betsaida (dvs et-Tel, som er den eine av to stadar som blir peika ut som Betsaida, sjå her).

Mista og funne

Notat til søndagens tekstar, søndag 19. juli 2020

Foto: Prekenverkstedet, Den Norske Israelsmisjon

På dei fleste flyplassar kan me følga skilt til ei avdeling som heiter «Lost and Found». Dette uttrykket kan vera tema for denne søndagen. I tillegg har evangelieteksten fokus på den store gleda hos Gud over at det mennesket som var mista, blir funne.

Dagens bøn i liturgien for Den norske kyrkja gjer det tydeleg at dette dreier seg om oss/meg, ikkje om alle andre: «Evige Gud, du ser oss alltid. Vi bed deg: Rop på oss når vi vil skjula oss for menneske og for deg, så vi får mot til å leva synleg for ditt nådige blikk …»

Kaj Munk skriv i ei preike over teksten: «Det er en svimlende tanke at jeg kan gjøre Gud bedrøvet, at jeg kan gjøre Gud glad! Jeg – Gud. Enten er dette alle galskapers galskap, eller så er det den galskap som heter sannhet. Den er stor nok til å være det. Jesus har forvisset oss om at den er det.» (Kaj Munk: Ved Babylons floder. Oslo 1945. Side 96).

Lesetekst 1: Første Mosebok 16,1-13

Teksten frå Første Mosebok handlar om Ismaels fødsel og det som skjedde før fødselen. Her les me om familieproblem og flukt, men også om Guds omsorg for slavekvinna Hagar. Ein Herrens engel finn henne i ørkenen. Ho får høyra at ætta hennar (gjennom Ismael) skal bli så stor at ingen kan telja henne. Teksten fortel at Gud både høyrer og ser. Namnet Ismael betyr Gud høyrer. Og her finn me den vakre detaljen at Hagar gir Gud eit namn: Du er ein gud som ser meg. Ho er den første personen i Bibelen som gir Gud eit namn.

Svein Tindberg har gjort dette stoffet godt kjent blant mange gjennom førestellinga og boka Abrahams barn. Forlaget begynner omtalen av boka slik: Ein mann. To søner. Tre religionar. Dette er sjølvsagt godt formulert. Men eg trur likevel det er meir korrekt å omtala Ismael som stamfar for arabarane enn for muslimane. Eg veit at Ismael har ein viktig plass i islam. Men også kristne arabarar ser på Ismael som sin stamfar.

Her er bibelteksten:

1 Kona til Abram, Sarai, fødde han ingen born. Men ho hadde ei egyptisk slavekvinne som heitte Hagar. 2 Sarai sa til Abram: «Høyr på meg: Herren har hindra meg i å føda born. Gå no inn til slavekvinna mi! Kanskje får eg ein son ved henne.» Og Abram høyrde på det Sarai sa. 3 Kona til Abram, Sarai, tok då den egyptiske slavekvinna si, Hagar, og gav henne til kone for Abram, mannen sin. Abram hadde då budd ti år i landet Kanaan. 4 Han gjekk inn til Hagar, og ho vart med barn. Men då ho oppdaga at ho var med barn, såg ho ned på husfrua si. 5 Då sa Sarai til Abram: «Det er di skuld at eg blir krenkt! Eg gav slavekvinna mi i din famn, men då ho oppdaga at ho var med barn, såg ho ned på meg. Herren skal dømma mellom meg og deg!» 6 Abram sa til Sarai: «Sjå, slavekvinna er i di hand. Gjer kva du vil med henne.» Og Sarai audmjuka henne, så ho rømde frå henne.
    7 Herrens engel fann henne ved ei vasskjelde i ørkenen, ved kjelda på vegen til Sjur. 8 Han sa: «Hagar, Sarais slavekvinne, kvar kjem du frå, og kvar skal du av?» Ho svara: «Eg rømmer frå Sarai, husfrua mi.» 9 Og Herrens engel sa til henne: «Vend attende til husfrua di og lat deg audmjuka under hennar hand!» 10 Herrens engel sa: «Stor vil eg gjera ætta di, så stor at ingen kan telja henne.» 11 Så sa Herrens engel til henne:
          «Sjå, du er med barn
          og skal føda ein son.
          Han skal du kalla Ismael,
          for Herren har høyrt at du vart audmjuka.
          
    12 Han skal bli eit villesel av eit menneske.
          Handa hans skal vera vend mot alle
          og alle hender mot han.
          Rett imot alle slektningane sine
          skal han slå seg ned.»
13 Då sette ho dette namnet på Herren som hadde tala til henne: «Du er ein gud som ser meg.» For ho sa: «Har eg her verkeleg sett han som ser meg?»

1 Mos 16,1-13 henta frå bibel.no

Lesetekst 2: Johannes´ første brev 4,7-10

Teksten frå Johannes ́ første brev er ein sentral tekst om Guds kjærleik og om den kjærleik me skal visa kvarandre. Her finn me det spesielle uttrykket Gud er kjærleik. Og her blir Guds kjærleik utgangspunkt for hans handling til frelse. Me kunne også seia utgangspunkt for at Gud leitar etter oss menneske og finn oss.

Her er bibelteksten:

7 Mine kjære, lat oss elska kvarandre,
          for kjærleiken er frå Gud,
          og kvar den som elskar, er fødd av Gud
          og kjenner Gud. 
          
    8 Den som ikkje elskar, har aldri kjent Gud,
          for Gud er kjærleik. 
          
    9 I dette vart Guds kjærleik openberra mellom oss,
          at han sende sin einborne Son til verda
          så vi skulle ha liv ved han. 
          
    10 Ja, dette er kjærleiken, ikkje at vi har elska Gud,
          men at han har elska oss
          og sendt sin eigen Son til soning for syndene våre. 

1 Joh 4,7-10 henta frå bibel.no

Preiketekst: Lukas 15,1-10

Teksten består av ei innleiing og to parallelle likningar. Den følgande likninga om sonen som kom heim (vers 11-32) høyrer eigentleg også med i samanhengen. Vers 1- 2 er nøkkel til å forstå likningane. Det går ei linje tilbake til 7,29-30 der dei same skiljelinjene i folket er knytt til kven som tok imot døyparen sitt bodskap. Tollarane og syndarane representerer i desse tekstane dei fortapte, dei som var mista, men som blir tatt inn i Gudsfolket igjen, i kapittel 7 gjennom Johannesdåpen og i kapittel 15 gjennom bordfellesskapet med Jesus.

Lukas har formulert dei to likningane slik at dei er heilt parallelle. Tematisk består likningane av å mista, å leita, å finna, å kalla saman vener og naboar og å gleda seg. Mannen og kvinna si glede blir utgangspunkt for å seia noko om gleda i himmelen over éin syndar som vender om. Dette blir igjen ein kontrast til farisearane og dei skriftlærde si murring i vers 2. Det er typisk for Lukas å gjera forteljingar om menn meir innhaldsrike og verdifulle ved å supplera med ei tilsvarande forteljing om kvinner, jfr 1,5-7; 2,25-38; 4,24-27; 8,1-3 m.fl.

Her er bibelteksten:

Alle tollarane og syndarane heldt seg nær ved Jesus og høyrde på han.2 Men farisearane og dei skriftlærde murra og sa seg imellom: «Denne mannen tek imot syndarar og et i lag med dei.» 3 Då fortalde han dei denne likninga: 4 «Om ein av dykk har hundre sauer og mistar éin av dei, lèt han ikkje då dei nittini vera att ute i øydemarka og går av stad og leitar etter den bortkomne sauen til han finn han? 5 Og når han har funne han, blir han glad og tek han på akslene sine. 6 Straks han kjem heim, kallar han saman vener og naboar og seier til dei: ‘Gled dykk med meg! Eg har funne att den sauen som var bortkomen.’ 7 Eg seier dykk: På same måten er det større glede i himmelen over éin syndar som vender om, enn over nittini rettferdige som ikkje treng omvending. 8 Eller om ei kvinne har ti sølvpengar og mistar éin, tenner ho ikkje då ei lampe og sopar heile huset og leitar vel til ho finn han? 9 Og når ho har funne han, kallar ho saman veninner og nabokoner og seier: ‘Gled dykk med meg! Eg har funne att det pengestykket eg hadde mista.’ 10 På same måten, seier eg dykk, blir det glede mellom Guds englar over éin syndar som vender om.»

Luk 15,1-10 henta frå bibel.no

Gjetaren med sauen over skuldrane er eit kjent og kjært motiv. Matteus har også med likninga om den eine sauen og dei nittini (18,12-14), men der har forteljinga eit litt anna fokus. Matteus har heller ikkje med detaljen om at mannen tar den bortkomne sauen på akslene sine. Lukas brukar bevisst ord som framhevar nærleik og berøring, jfr velkomsten sonen fekk i vers 20. Viktig bakgrunn for gjetarmotivet er Salme 23 om Herren som gjetar og Esekiel sine profetiar om dei dårlege gjetarane og den gode, Esek 34. Her står det blant anna: «Eg vil sjølv leita etter sauene mine og ta meg av dei» (Esek 34,11). Elles er sjølvsagt Jesu ord om seg sjølv som den gode gjetaren, ein viktig referanse (Joh 10,11 ff).

Kaj Munk har i den tidlegare nemnte preika ei lita forteljing som fint får fram at likninga i vers 8-10 kan ha vore basert på vage minne frå Jesu barndom i Nasaret. Han fortel om då Jesus som barn opplevde at mora fortvila leita etter ein mynt ho hadde mista og om koss ho gleda seg saman med nabokonene då ho hadde funne den.

Forteljinga er lett omskriven og lettare tilgjengeleg hos Sjur Isaksen, som kommenterer slik: «Det er den danske dikterpresten som på denne måten har sett for seg hvordan en hendelse i Jesu ukjente barndom, kunne ha gitt motiv til Jesu egen forkynnelse av Guds rike. Hvem vet? Trolig skjedde det mye i Jesu liv som var med på å forme ham til det oppdraget han var bestemt til fra tidenes morgen. Her er det den oppsøkende, søkende Gud som tegnes for oss. Den Gud som må bruke ufullkomne bilder for å antyde hva et menneske er verdt.» (Sjur Isaksen: Ordet gjennom året. Oslo 2013. Bind 1, side 144).

Tankar til forkynninga

Ei preike kan gjengje likningane si tankerekke: å mista, å leita, å finna, å samla vener i glede. Me kan eventuelt bruka Kaj Munk si forteljing frå Jesu barndom. Her kan me også bruka personlege erfaringar og minne, og forkynna den Gud som leitar og finn.

Eit anna forslag er å følga Carl Henrik Martling sin disposisjon: Han är syndares vän. A. Han tar emot den som kommer. B. Han söker den som inte kommer. C. Han gläder sig över alla som kommer. (Martling: Mitt i verkligheten. Göteborg 1983. Bind 2, side 30).

Dette notatet er skrive for og publisert på Prekenverkstedet til Den Norske Israelsmisjon.

Dagstur til Mån

Friluftsgarden Mån. Foto: Arne Berge 2020

Mån er ein av favorittstadane mine her i Rogaland. Dette er ein gamal fjellgard som ligg i Frafjord. Den er restaurert og vidareutvikla av Jæren Friluftsråd og blir nå kalla Friluftsgarden Mån. Her kjem nokre bilde og tankar frå i går, då Inger og eg var på dagstur dit.

Det tar ein snau time å gå frå parkeringsplassen i Frafjord. Delar av stien er ganske bratt, heldigvis med trapper og kjetting å halda seg i. Undervegs passerer me den 90 meter høge Månafossen. Den er eit mektig syn.

Månafossen. Foto: Inger Bakke Berge 2020

Terrenget endrar seg når me kjem opp til Mån, der det er fint, gamalt kulturlandskap. Garden var i drift fram til for ca 100 år sidan. Det var to bruk og det budde i si tid to familiar her.

Eg syns Mån er ein flott plass, med elv og sletter under stupbratte fjellsider, og med Fidjadalen som lokkar innover i fjellet. Dette er eit område eg har mange minne frå. Her reiste eg på turar då eg var tenåring, lenge før turistforeninga merka løyper i området og friluftsrådet overtok den gamle fjellgarden. Og etter at turistforeninga tok Frafjordheiane inn i løypenettet sitt, har eg hatt mange turar til hyttene i dette området.

Me har også to gonger leigd Mån og hatt gode helgeturar hit med storfamilien til Inger.

Fidjadalen. Foto: Arne Berge 2020

Bildet viser Fidjadalen med Mån på sletta i dalen. Her går det merka løype vidare innover i Frafjordheiane, til dei sjølvbetjente turistforeningshyttene Blåfjellenden, Sandvatn og Langavatn.

Men denne gongen var eg altså på dagstur. Målet var Mån, og å nyta ein god kopp kaffi på det gamle tunet er ikkje å forakta! Då eg sat der, var det bare éin lyd å høyra; bruset frå elva. Sjølv om det var midt på dagen, tenkte eg på dette verset frå salmen Fager kveldsol smiler.

Berre bekken brusar frå det bratte fjell,

høyr, kor sterkt det susar i den stille kveld!

Peter Hognestad i Norsk salmebok nr 817
Kaffi på Mån. Foto: Inger Bakke Berge 2020

Les Jæren Friluftsråd sin presentasjon av staden: Friluftsgarden Mån. Varmestova i kjellaren var stengt nå i juli 2020, sikkert pga korona-situasjonen.

Over Pyreneane i godt ver

Ein flott etappe på pilegrimsvandringa

IMG_0845 (1)
Inger på veg oppover i det grøne landskapet i Pyreneane. Foto: Arne Berge 2019

Det blir ingen pilegrimstur i Spania nå i 2020. Men eg har rikeleg med bilde og andre minne frå turen i fjor, også stoff som eg hittil ikkje har skrive om her på bloggen.

I desse dagane er det eit år sidan Inger og eg gjekk over Pyreneane i juli 2019. Dette var eitt av høgdepunkta på pilegrimsturen sist sommar. Men det blei likevel ikkje at eg skreiv om denne strekninga på bloggen. Eg prioriterte å skriva om vandringa fram til Saint-Jean-Pied-de-Port, som langt færre pilegrimar får med seg, og så innhenta sikkert kvardagen meg. Nå tar eg fram igjen desse minna.

For oss var det å koma fram til den gamle pilegrimsbyen ved foten av Pyreneane, avslutninga på ei ca 75 mil lang vandring i Frankrike, fordelt over fire feriar. Les om vandringa i Frankrike i notatet Pilegrimsvegen Via Podiensis.

Men turen gjekk altså vidare, over Pyreneane og inn i Spania. Me heldt fram eit par dagsetappar i Spania før me reiste heim.

Det kjem fleire bilde frå turen over fjellet lenger nede i notatet.

Veret kan vera mildt sagt skiftande i desse fjella. Me var heldige og hadde ein flott tur med behageleg temperatur og god sikt. Det vil seia, det var i høgda me kan kalla temperaturen behageleg. I låglandet var temperaturen uvanleg høg.

Pilegrimsvegane går normalt ikkje til fjells. Som pilegrimar held me oss meir der folk bur og i kulturlandskapet. Me er ofte innom landsbyar, av og til innom større byar. Men så hender det sjølvsagt at naturen krev at me må over fjellparti for å koma vidare mot målet. For dei som går dei lange løypene mot Santiago de Compostela frå denne delen av Frankrike, er turen over Pyreneane ein slik fjellovergang.

Løypa me gjekk, blir kalla Napoleonsruta. Rett og slett fordi Napoleon skal ha brukt denne ruta over fjellet under felttoget mot Spania og Portugal på begynnelsen av 1800-talet.

Napoleonsruta går frå Saint-Jean-Pied-de-Port (180 moh) i Frankrike til Roncesvalles (900 moh) i Spania. Det høgaste punktet på løypa er 1429 moh. Dette er i dag den vanlegaste ruta å gå for dei som går denne pilegrimsvegen. Men det finst også eit alternativ i Valcarlosruta.

Me hadde høyrt mykje om kor hard fjellovergangen skulle vera. Opplevinga er nok ganske veravhengig, og me var som sagt heldige.

Me hadde dessutan planlagt turen slik at me tok den første delen av stigninga på ettermiddagen dagen før me skulle heilt over fjella. Dei fleste pilegrimane overnattar i Saint-Jean. Me hadde heller berekna å ha lunch der og hadde bestilt overnatting på eit gjestehus i landsbyen Honto, eit stykke oppe i bakkane. Det var ei god løysing. For oss blei turen over Pyreneane ein flott etappe på pilegrimsvegen!

Me tok oss god tid i den historiske pilegrimsbyen Saint-Jean. Byen har ca 1500 innbyggarar og den har pilegrimskontor, sportsbutikk, kyrkje og mange restaurantar. Altså alt det me kunne trenga for ein lang pause før fjellovergangen.

På ettermiddagen gjekk me opp bakkane til overnattingsstaden Ferme Ithurburia. Dette var ein flott stad med nydeleg utsikt tilbake mot det franske landskapet der me hadde gått i dei siste dagane.

Ferme Ithurburia, Pyreneane. Foto: Arne Berge 2019
Utsikt frå Ferme Ithurburia. Foto: Arne Berge 2019

Neste dag starta me tidleg på morgonen, og det gjekk bratt oppover på smale gardsvegar omkransa av blomar og dyr. Etter ei stund kom me til Orisson. Der ligg det siste herberget på vegen til fjells. Her hadde eg sjølvsagt kaffi.

Morgonstemning i Orisson, Pyreneane. Foto: Inger Bakke Berge 2019

Vidare følgde me vegar og stigar til fjells i ein heilt fantastisk natur!

Over oss såg me ofte store fuglar som såg ut som ørn. Ein medvandrar fortalde at det var gribbar (åtselgribb/egyptisk gribb) og at dei har eit vingespenn på 170 cm! Me syns dei store fuglane var eit flott syn!

Elles såg me helst husdyr på beite, først og fremst saueflokker. Og sidan Inger har eit nært forhold til sauer og det er lettare å få tatt gode bilde av sauene enn av gribbane, kjem det her eit par sauebilde.

Saueflokk i Pyreneane. Foto: Arne Berge 2019

«Markene kler seg med sauer …» (Sal 65,14). Eg syns dette poetiske uttrykket frå Salmane i Det gamle testamentet passar veldig godt til bildet over. Den gamle salmen handlar elles om mykje meir enn sauer. Den er ein lovsong til Gud for alle velsigningane i naturen, først og fremst for vatnet si store tyding. Og vatn er det mykje av i Pyreneane; det er derfor fjella er så grønkledde.

Det neste sauebildet viser koss sauene gjekk på beite, også langs vegen.

Frå Pyreneane. Foto: Inger Bakke Berge 2019

Men som pilegrim har eg vanlegvis meir kontakt med menneske enn med dyr. Ei viktig side ved slike turar er å vera open for nye menneske. På pilegrimsvegen er det lett å koma i kontakt med andre som er på vandring. Det er eit internasjonalt miljø, folk har ofte felles interesser og er positivt interesserte til meir enn overfladisk kontakt. Denne dagen blei me kjent med Marco frå Brasil. Me hadde følge med han ein del av dagen, gjekk og prata saman, hadde fleire pauser saman, blant anna ved ein varebil som fungerer som salsbod langt oppe i fjellheimen.

Denne bilen som mest dagleg står parkert oppe i fjellet, hadde me høyrt om på førehand. Pilegrimskontoret i Saint-Jean fortalde om den, men sa at me ikkje kunne stola på at den ville vera der. Det heile er visst avhengig av éin mann som køyrer opp frå bygda og sel frukt og drikke til pilegrimane som passerer. Ein populær pauseplass!

Det er mange kristne symbol og markeringar langs pilegrimsvegen. Først og fremst er me ofte innom kyrkjer og kapell. Me ser også ofte ulike kors som er sett opp langs løypa. Og av og til passerer me andre typar monument, som Jomfruen av Orisson som står her i Pyreneane. Kyrkjer er det sjølvsagt lite av på fjellovergangen, men denne Mariaskulpturen står der, langt over 1000 moh. Den er visstnok frakta hit den lange vegen frå Lourdes.

Jomfruen av Orisson. Foto: Arne Berge 2019

Det neste bildet er tatt enda lenger oppe. På dette tidspunktet trudde me at me hadde nådd toppen. Det viste seg likevel at det ennå var eit stykke igjen til det høgaste punktet. Me var framleis i Frankrike. Og heile tida let me oss fascinera av dei grøne fjella.

Frå Pyreneane. Foto: Arne Berge 2019

Riksgrensa er ved Rolandskjelda. Grensa er mest ikkje markert, og faktisk oppdaga me ikkje at me hadde kome inn i Spania, før me hadde passert. Me hadde vore for opptatt med å drikka vatn!

Då me kom fram til sjølve toppunktet, Col Lopoeder på 1429 moh, opna verkeleg det spanske landskapet seg for oss.

Col Lopoeder, 1429 moh.

Herfrå er det 500 meter bratt nedstigning i skog. Det er to vegar å gå. Me gjekk den brattaste. Kjem eg nokon gong tilbake til desse fjella, og det ville ikkje vera meg i mot, så vil eg gå den andre løypa ned til Roncesvalles! Den er ikkje så bratt og det er også den som blir anbefalt frå pilegrimskontoret.

Skjelvande i beina kom me utpå ettermiddagen fram til Roncesvalles. Dette er ein historisk landsby som ligg ganske for seg sjølve inne i store skogar, ca 900 moh. Her er det spisestadar, kyrkjer, museum og klosterhotell. Eg trur det er få som bur fast i landsbyen, for det er meir vanlege bustadar i den vesle byen Burguete som ligg 3 km unna. Der er det også fleire overnattingsstadar. Me passerte denne byen på vandringa neste morgon.

Kulturhistorisk sett er Roncesvalles (fransk: Roncevaux) knytt til den berømte tradisjonen om Roland, som var Karl den stores hærførar på 700-talet og som fall i eit slag i dette området i 778. Den mytiske forteljinga om heltemotet hans har blitt ein del av den europeiske litteraturkanon gjennom diktet Rolandskvadet.

Me hadde ei svært god overnatting i Roncesvalles, på hotellet som framleis er relativt nyinnreia i bygningane etter eit gamalt og stort kloster. Tidlegare budde pilegrimane her i ein stor sal med 100 senger! Det var dette overnattingstidbodet som blei skildra i filmen The Way (2010), som har handlinga si frå ei pilegrimsvandring til Santiago de Compostela.

Klosterhotellet i Roncesvalles. Foto: Arne Berge 2019

Paulus og idretten

foto: https://dwellingintheword.wordpress.com

Eg trur Paulus må ha vore sportsinteressert. Han brukar i alle fall ord og uttrykk frå idretten i fleire av breva sine. Kanskje han har vore fortruleg med konkurranseidrett heilt frå oppveksten sin i Tarsos? Eller kanskje dette var noko han blei godt kjent med då dei isthmiske leikane blei arrangert mens han var i Korint?

Storbyen Korint var vertskap for dei isthmiske leikane som blei arrangert annankvar vår i Isthmos, like utanfor byen. Mon tru om Paulus var på tribunen på stadion under leikane? Det veit me ikkje. Men han var i Korint fleire gonger, den lengste perioden var på 18 månadar rundt år 50, og det er sannsynleg at han var i byen då leikane blei arrangert våren 51.

… det er ikke usannsynlig at Paulus eller korintiske menighetslemmer kan ha vært tilskuere. Like sannsynlig er det at noen av menighetslemmene kan ha deltatt som hjelpere til en utøver – aktiv deltakelse var ressursmessige årsaker forbeholdt eliten.

Professor Jorunn Økland i Studiebibelen. Verbum 2019.

Under leikane var det mange tilreisande, yrande folkeliv og truleg store teltleirar ved Isthmos. Paulus levde av å vera teltmakar. Eg ser derfor for meg at det har vore viktig for Paulus å vera på plass i området, der det kan ha vore rikeleg med arbeidsoppgåver. Men eg trur også han var der av ein annan grunn. Han var ein strategisk misjonær og likte seg der han kunne koma i prat med mange forskjellige folk.

Spring slik at de vinn prisen!

Ein av dei mest kjente idrettstekstane til Paulus står i Første korintarbrev, eit brev han skreiv til dei kristne i Korint ca år 55.

Veit de ikkje at dei som spring på stadion, dei er alle med i løpet, men berre éin får sigersprisen? Spring då slik at de vinn prisen! Alle som er med i kampleikane, må nekta seg alt. Dei gjer det for å vinna ein forgjengeleg krans, men vi for å vinna ein uforgjengeleg. Så spring eg ikkje utan mål; eg er ikkje som ein nevekjempar som slår i lause lufta. Nei, eg er hard med kroppen min og tvingar han til å lystra, så ikkje eg, som har forkynt for andre, sjølv skal koma til kort.

1 Kor 9,24-27

Paulus omtaler her to idrettar som eksempel: løping og boksing. Han brukar mange ord og uttrykk frå idrettsarenaen (stadion), og han skriv om å vera hard med kroppen sin og å gjera alt for å vinna ein konkurranse.

Det å vinna var veldig viktig. Idrettsutøvarane satsa alt for å vinna. Sigersprisen var ein krans, og den stod høgt i kurs. I dei isthmiske leikane var dette ein krans av pinje, eit bartre i furufamilien. I dei olympiske leikane var kransen av laurbær. Uansett materiale var dette ein forgjengeleg krans. Paulus brukar dette som motsats til det som ventar i det evige Guds rike; ein uforgjengeleg krans, ein evig siger, eit evig liv.

I Paulus´ fotspor

Den første gongen eg reiste i Paulus´ fotspor i Korintområdet, stoppa me på staden der dei isthmiske leikane blei haldne. Den gong var Ernst Baasland, som då var lærar i Den nye testamentet på MF, fagleg ansvarleg for turen som eg deltok på. Det var svært interessant! Dette var tilbake på 1990-talet, og altså før dei digitale bilda si tid. Eg har derfor dessverre ikkje bilde tilgjengelege frå denne turen.

Baasland har sidan gitt ut boka I Paulus´ fotspor saman med kollegaene Bjørn Helge Sandvei og Karl Olav Sandnes. I denne boka frå 2008 har eg funne mykje av stoffet til dette notatet.

Bodskapet i Paulus sine idrettstekstar

I boka skriv Baasland om koss Paulus brukar ord og uttrykk frå idretten når han skriv om livet som ein kamp fram mot eit mål. Idrett føreset trening og øving (jfr 1 Tim 4,7b-8). Idrett føreset at alle følger spelereglane (jfr 2 Tim 2,5). Idrett krev forsaking (jfr 1 Kor 9,25 og 27). Idrett dreier seg om kamp mot konkurrentar, for eit lag eller eit samfunn. Skriv forresten Paulus om idrett eller krig i Fil 1,27-28? Og sist, men ikkje minst: det viktigaste er målet eller sigeren (jfr 1 Kor 9,24). Her gjeld det å vinna! I antikken fantest ikkje sølv- eller bronseplass.

Paulus viser med denne språk- og bildebruken at han hadde god kjennskap til idrettsleikane. Han hadde sans for utøvarane og deira sjølvfornekting, trening og iver for å vinna. Eg trur også han forstod kor høgt verdsatt sigerskransen var.

Men nettopp når det gjaldt det å vinna løpet, sprenger det bibelske bodskapet samanlikninga med idretten. Og det er Paulus fullstendig klar over. For den evige sigerskransen er ikkje bare for éin person, her vinn alle som fullfører løpet. Og målet er ikkje for den fullkomne, det er Jesu handlingar for oss som er det grunnleggande:

Eg meiner ikkje at eg alt har nådd dette, eller alt er fullkomen, men eg jagar etter det for å gripa det, for eg er sjølv gripen av Kristus Jesus. Mine sysken, eg trur ikkje om meg sjølv at eg har gripe det, men eitt gjer eg: Eg gløymer det som ligg bak, og strekkjer meg mot det som er framanfor, og jagar fram mot målet, mot den sigersprisen som Gud frå det høge har kalla oss til i Kristus Jesus. 

Fil 3,12-14

Den som blei nysgjerrig på dette temaet og som vil finna Paulus sine idrettstekstar i Bibelen, kan begynna å grava her: Apg 20,24; 1 Kor 9,24-27; Fil 3,12-16; Kol 2,1; Fil 1,30; Fil 2,16; 1 Tim 4,7b-8; 2 Tim 2,5; 2 Tim 4,7-8. Eg vågar ikkje å seia at lista er fullstendig!