Palmesøndag med pasjon og håp

Påsketanker på palmesøndag 5. april 2020

Palmesøndag og den stille uke. Pasjonstid og påske. Det er så mange navn knyttet til dagene og ukene vi er inne i. Navnene har bakgrunn i fortellingen om Jesus. De viser til påsken som en kristen høytid. Årets påske er ikke avlyst, som det av og til blir sagt. Men påsken er i år absolutt annerledes enn andre år. Kanskje den kan åpne våre tanker og utvide våre perspektiver?

I dag er det palmesøndag. Navnet på dagen er knyttet til Jesu inntog i Jerusalem før den siste påsken hans. Det er en dag fylt av forventninger til Jesus. Det underlige er at den kristne tradisjonen om palmesøndag er preget både av jubel og gråt. Vi kan si at det er noe tvetydig med palmesøndagen. Det er noen sterke toner av smerte og medlidelse som klinger sammen med gleden og håpet. Det er dette som ligger i ordet pasjon.

Den stille uke begynner i dag. Det er uka fra palmesøndag til påskeaften. Tradisjonelt har dette vært ei tid med dempet stemning, ei uke preget av Jesu veg mot lidelse og død. Men under dette ligger hele tiden forvissningen om at Jesus gav livet sitt for oss og at han siden i påsken viste seg som Herre over dødens makt.

Pasjon, medlidelse og kjærlighet er ord for vår tid. Dette er ord som gir oss en retning i livet. «Nå går vi inn i den stilleste uken vi noensinne har opplevd», skrev statsministeren i Aftenbladet før helga, og fortsatte: «Derfor er det viktigere enn noen gang å fortsette og bry oss om hverandre».

Bibelhistoria om Jesu inntog i Jerusalem forteller at folk som feiret påske i Jerusalem, kom med palmegreiner og jubelsang. De sang om forventningene til Jesus som Messias. Og Jesus lot seg hylle på denne måten. Men han som kalte seg Menneskesønnen, viste seg som en annerledes konge og Messias. Han var større enn forventningene som var knyttet til ham. Han kom på sin egen måte.

Jesus sa: «Timen er kommet da Menneskesønnen skal bli herliggjort. Sannelig, sannelig, jeg sier dere: Hvis ikke hvetekornet faller i jorden og dør, blir det bare det ene kornet. Men hvis det dør, bærer det rik frukt.» (Dette er ord fra dagens evangelium. Hele teksten står gjengitt nederst i denne artikkelen.)

Menneskesønnen Jesus kom og kommer til oss, også i dag. Inn i vår verden, inn i vår tid. Også i denne veldig spesielle tida som vi opplever akkurat nå. Gjennom sin død bærer han rik frukt. Gjennom sin oppstandelse gir han evig liv. Og han gir oss løfte om nærvær i gode og vonde dager med ordene «Jeg er med dere alle dager inntil verdens ende».

La oss be:

Vår Far i himmelen!
La navnet ditt helliges.
La riket ditt komme.
La viljen din skje på jorden slik som i himmelen.
Gi oss i dag vårt daglige brød,
og tilgi oss vår skyld, 
slik også vi tilgir våre skyldnere.
Og la oss ikke komme i fristelse,
men frels oss fra det onde.
For riket er ditt og makten og æren i evighet.
Amen. 

Ta imot Herrens velsignelse:

Herren velsigne deg og bevare deg! Herren la sitt ansikt lyse over deg og være deg nådig! Herren løfte sitt åsyn på deg og gi deg fred!

Det står skrevet i Evangeliet etter Johannes, kapittel 12:

Dagen etter fikk folkemengden som var kommet til festen, høre at Jesus var på vei inn i Jerusalem. Da tok de palmegreiner og gikk ut for å møte ham, og de ropte:
Hosianna!
Velsignet er han som kommer
i Herrens navn,
Israels konge!

Jesus fant et esel og satte seg opp på det, slik det står skrevet:
Vær ikke redd, datter Sion!
Se, din konge kommer,
ridende på en eselfole.

Dette skjønte ikke disiplene med det samme. Men da Jesus var blitt herliggjort, husket de at dette sto skrevet om ham, og at folket hadde hilst ham slik.

Alle de som hadde vært til stede da han kalte Lasarus ut av graven og vekket ham opp fra de døde, vitnet om det. Det var også derfor folk dro ut for å møte ham, fordi de fikk høre at han hadde gjort dette tegnet. Fariseerne sa da til hverandre: «Der ser dere at ingenting nytter. All verden løper etter ham.»

Det var noen grekere blant dem som var kommet for å tilbe under høytiden. De gikk til Filip, som var fra Betsaida i Galilea, og sa: «Herre, vi vil gjerne se Jesus.» Filip gikk og fortalte det til Andreas, og sammen gikk de og sa det til Jesus. Jesus svarte: «Timen er kommet da Menneskesønnen skal bli herliggjort. Sannelig, sannelig, jeg sier dere: Hvis ikke hvetekornet faller i jorden og dør, blir det bare det ene kornet. Men hvis det dør, bærer det rik frukt.

Slik lyder det hellige evangelium.

Desse søndagstankane blei skrivne til Hinna menighet og publisert på hinnakirke.no søndag 05.04.2020. Du kan lesa meir om palmesøndag i eit tidlegare bloggnotat her og lesa eit palmesøndagsdikt av Heidi Strand Harboe her.

Arkeologiske utgravingar i sentrum av Nasaret

Nasaret. Foto: Arne Berge 2013

Eg kom nyleg over ein artikkel som fortel om arkeologiske utgravingar frå Jesu tid like ved Bodskapskyrkja (Basilica of the Annunciation) i sentrum av Nasaret. Ei kartskisse i artikkelen viser at den moderne kyrkja ligg der den jødiske landsbyen Nasaret låg i tidleg romersk tid. Eg syns dette er interessant fordi me her er på sporet av den landsbyen der Jesus levde det meste av livet sitt. Etter at han hadde forlate byen, blei han kalla «Jesus frå Nasaret».

Det arkeologiske arbeidet er gjort på eigedomen til Mariasenteret som ligg i bakken ovanfor Bodskapskyrkja. På bildet over vil det seia like utanfor den venstre bildekanten. Arkeologane har dokumentert funn frå nytestamentleg tid her. Det er gjort funn frå tre tidsperiodar på staden: Lag I: Korsfarartida – Mamelukktida / Lag II: Sein hellenistisk tid – tidleg romersk tid / Lag III: Jernalderen. Det er lag II som er interessant med tanke på Det nye testamentet; dette laget inneheld funn frå perioden frå ca 150 f. Kr. til ca 130 e. Kr.

Utgravingane blei gjort i perioden 2009-2011 og er eit lite prosjekt i arkeologisk samanheng. Men det er likevel viktig og interessant, ikkje minst fordi det tidlegare er gjort få arkeologiske undersøkingar i denne byen. Det stod litt om utgravingane på nettet allereie i 2009 (her), men så vidt eg veit er det nå første gong det kjem ein presentasjon i eit fagtidsskrift.

Ein skal nok vera over gjennomsnittet interessert i arkeologi for å lesa heile artikkelen. Men det går an å lesa delar av den og samtidig sjå på bilda og skissene. Artikkelen er tilgjengeleg som pdf-fil i tidsskriftet Atiqot nr 98 (2020), utgjeve av Israel Antiquities Authority. Her er deira presentasjon av artikkelen:

A small-scale excavation carried out next to the Franciscan Church of the Annunciation compound in Nazareth exposed the remains of three building strata: Stratum III, from Iron IIA–B (tenth–early eighth centuries BCE); Stratum II, from the late Hellenistic to the Early Roman period (late second century BCE–first third of the second century CE); and Stratum I, from the Crusader to Mamluk periods (twelfth–fifteenth centuries CE). The late Hellenistic to Early Roman-period dwelling incorporated a three-level complex of subterranean pits or silos. Within the pits, many potsherds were discarded, perhaps attesting to the Jewish practice of ritual defilement of ceramic vessels that were rendered impure. Similar findings were documented at other Jewish villages of the Early Roman period in Galilee. 

Eg har her omtalt staden som Mariasenteret. Det formelle namnet er The Mary of Nazareth international Centre.

Her er nokre bilde eg tok på staden i 2012:

Mariasenteret i Nasaret. Foto: Arne Berge 2012

Frå Mariasenteret. Foto: Arne Berge 2012
Skisser på staden. Foto: Arne Berge 2012

Håpstegn

Midt i koronakrisen begynte italienske barn å tegne regnbuer som et viktig håpssymbol. Dette har spredd seg til mange land, og nå tegner også norske barn regnbuer sammen med teksten «Alt blir bra».

Jeg synes det er fint at regnbuen med de sju fargene på himmelen, blir brukt aktivt som et sterkt håpstegn i ei vanskelig tid. Denne tankegangen går helt tilbake til Bibelens fortelling om Noahs ark. I følge denne fortellinga minner regnbuen oss om Guds løfter.

Vi opplever ei tid med mye usikkerhet og frykt. Strenge restriksjoner og tydelige råd regulerer hverdagen vår. Nyhetene er fulle av tall over antall smittede, innlagte på sjukehus og de som er døde. I slike vanskelige og vonde dager trenger vi håpstegn!

Styresmaktene sin satsning på forskning, er et håpstegn fra den siste uka. Jeg synes det er flott at vi i Norge kan bruke noe av rikdommen vår til så raskt som mulig å få fram kunnskap om hvilke medisiner som kan ha effekt i kampen mot koronaviruset.

Fasteaksjonen til Kirkens Nødhjelp er et annet aktuelt håpstegn. Du og jeg kan være med på å sikre såpe og rent vann til sårbare mennesker i områder der dette er mangelvare. Vi kan fram til tirsdag 31. mars gi penger via menighetens facebookaksjon eller på Vipps nr 2426. På tirsdag skulle konfirmanter og mange voksne fra Hinna menighet gått fra dør til dør i hele soknet for å samle inn penger til denne aksjonen. Nå kan vi ikke gjøre det. Men vi er med på Kirkens Nødhjelps digitale aksjon, og aldri har fasteaksjonen vært viktigere enn i år!

Det er snart påske. Det gode budskapet om at Guds Sønn har kommet inn i vår verden og at vi gjennom Jesu Kristi død og oppstandelse har «et levende håp» (1 Pet 1,3) er etter mitt skjønn det sterkeste håpstegnet som finnes. I en av denne søndagens bibeltekster står det slik:

Siden vi har en stor øversteprest som har gått inn gjennom himlene, Jesus, Guds Sønn, så la oss holde fast ved bekjennelsen! For vi har ikke en øversteprest som ikke kan lide med oss i vår svakhet, men en som er prøvet i alt på samme måte som vi, men uten synd. La oss derfor frimodig tre fram for nådens trone, så vi kan finne barmhjertighet og finne nåde som gir hjelp i rette tid. (Hebr 4,14-16)

Teksten sier at Jesus kan lide med oss i vår svakhet. Og at han «er prøvet i alt på samme måte som vi». Jeg tror derfor det er rett å si at også Jesu liv var påvirket av smittefare og sykdom. Han levde i et samfunn med mye lidelse, mange syke og lav gjennomsnittlig levealder. Bibelen forteller oss at han ikke var upåvirket av dette. Tvert imot: dette var hverdagen. Og evangeliene forteller at han, på en guddommelig måte, fikk «inderlig medfølelse» med alle lidende mennesker.

Dette budskapet om at Jesus både var Gud og menneske, gir oss håp. Vi kan be og finne barmhjertighet og nåde som gir hjelp i rette tid, sier teksten i Hebreerbrevet. Men troen er ikke en quick-fix som raskt løser problemer, den er heller et grunnlag å bygge livet på. Et solid grunnlag som vi kan bygge livet på i gode og vonde dager. Jesus Kristus er et håpstegn for vår tid.

La oss be:

Vår Far i himmelen!
La navnet ditt helliges.
La riket ditt komme.
La viljen din skje på jorden slik som i himmelen.
Gi oss i dag vårt daglige brød,
og tilgi oss vår skyld, 
slik også vi tilgir våre skyldnere.
Og la oss ikke komme i fristelse,
men frels oss fra det onde.
For riket er ditt og makten og æren i evighet.
Amen. 

Ta imot Herrens velsignelse:

Herren velsigne deg og bevare deg! Herren la sitt ansikt lyse over deg og være deg nådig! Herren løfte sitt åsyn på deg og gi deg fred!

Desse søndagstankane blei skrivne til Hinna menighet og publisert på hinnakirke.no søndag 29.03.2020. Du kan lesa meir om bakgrunnen for regnbogen som håpsteikn i den tidlegare preika Guds pakt med Noah.

Om å reisa utan å reisa

Gamlebyen i Jerusalem. Foto: Arne Berge 2009

Denne bloggen handlar mykje om Bibel, reiseliv, kultur og historie. Nå i desse koronatider vil eg framleis skriva om reiser i dei bibelske landskapa og den kristne kulturhistoria. For det går an å reisa utan å reisa, slik eg las i eit klokt avisinnlegg nyleg:

Det er mange måter å reise på. Selv har jeg hatt stor glede av å haike rundt i verden ved hjelp av bøkene. Det er trygt, billig og forurenser ikke. (Inge Eidsvåg 2020)

Bildet over er forresten frå Gamlebyen i Jerusalem, der kristne, muslimar og jødar har sine heilage stadar tett på kvarandre i ein spesiell og krevande sameksistens.

Eg syns det er godt å vera opptatt av noko anna enn pandemien i ein del av fritida. Derfor les eg bøker. Derfor skriv eg tekstar. Derfor prøver eg å læra fleire språk. Dermed brukar eg tida på noko som utvidar perspektiva, også i denne krevande tida.

Når eg skriv om Bibelen, skriv eg likevel ikkje bare om fysiske reiser i dei bibelske landskapa. Eg skriv også om håp og tru. Å opna seg for det vår kristne tru har å by på, kan også visa seg å vera ei reise; ei indre reise.

Høgtidsprat om påskemåltidet

Eg delar denne litle filmen der eg fortel om påskemåltidet. Som du forstår blei filmen laga før koronaviruset gjorde det umogleg å samla folk til eit slik måltid denne påsken.

«Påsken er avlyst» høyrde eg i ei nyheitssending for nokre dagar sidan. Det er den ikkje! Eg skal feira på påske, sjølv om det ikkje blir på vanleg måte!

Tradisjonen med påskemåltidet har djupe bibelske røter. Eg har skrive ein del om dette måltidet her på bloggen tidlegare. Søk gjerne opp det.

Filmen er laga av return2sender / Den Norske Israelsmisjon.

Pasjonsspelet Oberammergau 2020 er utsett til 2022

Last-supper_783e934e0c67f08be13bd948c695ffc6-2
Frå pasjonsspelet i Oberammergau

Pasjonsspelet Oberammergau 2020 kan ikkje gjennomførast i år. Det overraskar ikkje, med den krevande situasjonen me er i nå. Beslutninga blei offentleggjort i går 19. mars. Turen som eg, saman med kona mi Inger, skulle vera reiseleiar for i sommar, blir dermed naturleg nok avlyst. Sjølve pasjonsspelet er derimot ikkje avlyst, men utsett til 2022. Så det blir høve til å sjå det igjen!

Dette er eit stort arrangement. Pasjonsspelet i Oberammergau blir sett opp kvart tiande år. I løpet av sommarsesongen 2020 skulle omlag 500.000 menneske vera tilskodarar. Og det blir opplyst at ca 95 % av billettane var selde.

Her er pressemeldinga frå Pasjonsspelet:

Wichtige Mitteilung

Die 42. Oberammergauer Passionsspiele werden aufgrund der aktuellen Situation durch die Corona-Pandemie verschoben. Grundlage ist ein Bescheid des Landratsamtes Garmisch-Partenkirchen, der die Durchführung der vom 16.05.2020 bis zum 04.10.2020 geplanten Veranstaltung untersagt. Die Gesundheit unserer Gäste und Mitwirkenden hat für uns höchste Priorität, daher haben sich die Verantwortlichen entschlossen, die für den 16. Mai 2020 geplante Premiere der Passionsspiele auf das Jahr 2022 zu verschieben. Die Premiere ist für den 21. Mai 2022 geplant.

(…)

Wir möchten uns bei Ihnen herzlich für die vielen warmen Worte und die Unterstützung bedanken! Auch wir müssen den Beschluss erst einmal verarbeiten, uns sortieren und für 2022 neu aufstellen. Bitte haben Sie etwas Geduld, wir versuchen Sie so schnell wie möglich über den neuen Stand zu informieren. Gemeinsam blicken wir nun auf 2022 und hoffen, Sie dann in Oberammergau begrüßen zu dürfen.

(Les meir)

Turen me skulle leia, var arrangert av Plussreiser AS. Sjå deira orientering om situasjonen her.

Midt i virkeligheten

image001-2

I bokhylla mi har jeg ei svensk bok som heter «Mitt i verkligheten». Denne helga synes jeg boktittelen ble veldig aktuell. Den minner meg om Guds nærvær, også i ei tid da vi er alle påvirket av den alvorlige situasjonen med koronaviruset og smittefaren. Vår kristne tro sier oss at vi også i slike krevende tider kan stole på Guds kjærlighet og nærvær. Og Bibelen viser oss at vi kan komme med alle våre tanker og bekymringer til Gud i bønn.

Mange kjenner nå på helsemessig eller økonomisk usikkerhet. Det er helt naturlig. Men i dag trenger mange av oss Guds hjelp slik at frykten ikke får føre ordet eller angsten får styre handlingene våre. Gud kaller oss til et ansvarlig liv der vi passer på hverandre og har omsorg for hverandre. Samtidig som vi tar vare på oss selv.

Vi trenger hverandre når livet blir utfordrende. Derfor er det krevende at vi i disse tider skal redusere den sosiale aktiviteten og medmenneskelige kontakten. Heldigvis kan vi likevel vise omsorg for eksempel gjennom å snakke i telefonen med dem vi ellers ville vært sammen med. Og de av oss som har helse og overskudd til å bidra med ulike frivillige hjelpeoppgaver, vil i tida framover kunne ha mange muligheter til dette.

Til alle tider har mennesker funnet håp og trøst i Guds ord. Ikke minst har tekster fra Salmenes bok i Det gamle testamentet blitt lest og bedt av mennesker i ulike situasjoner og vanskelige tider. Før helga fikk jeg en fin hilsen fra Bibelselskapet via facebook. Generalsekretær Paul Erik Wirgenes minnet meg på Salme 23, en av de mest kjente tekstene fra Bibelen. Denne salmen begynner med ordene «Herren er min hyrde» og forteller med flotte naturbilder om Guds omsorg. Men den har også med sterke ord om at denne omsorgen gjelder «om jeg enn skulle vandre i dødsskyggens dal».

Jeg tenker at Salme 23 er en bibeltekst som sier oss noe viktig: Gud er nær, midt i virkeligheten. Dette ser vi aller klarest i budskapet om Jesus Kristus. Han er nær med sin omsorg, sin kjærlighet og sin frelse. Han har ikke lovet oss et problemfritt liv. Men han har lovet å være med oss «alle dager inntil verdens ende» (Matt 28,20).

De bibelske salmene har også påvirket kulturen vår på mange måter. Dette bærer både litteratur og sangtradisjon preg av. I Bibelselskapet sin hilsen ble jeg minnet på hvordan salmen «Jeg er i Herrens hender» er inspirert av Salme 23 og av andre bibeltekster. Vi tar med oss et vers fra denne salmen, som står i Norsk Salmebok på nr 494:

Jeg er i Herrens hender
i alt som med meg skjer.
I smil og gråt jeg kjenner
at Herren er meg nær.
Om jeg i dype daler
må gå den tunge vei,
fra himlens høye saler
hans øye følger meg.

La oss be:

Vår Far i himmelen!
La navnet ditt helliges.
La riket ditt komme.
La viljen din skje på jorden slik som i himmelen.
Gi oss i dag vårt daglige brød,
og tilgi oss vår skyld,
slik også vi tilgir våre skyldnere.
Og la oss ikke komme i fristelse,
men frels oss fra det onde.
For riket er ditt og makten og æren i evighet.
Amen.

Og la oss ta imot Herrens velsignelse, midt i virkeligheten:

Herren velsigne deg og bevare deg! Herren la sitt ansikt lyse over deg og være deg nådig! Herren løfte sitt åsyn på deg og gi deg fred!

Desse søndagstankane blei skrivne til Hinna menighet og publisert på hinnakirke.no. Eg delar dei også med lesarane av bloggen og ønsker alle Guds fred og alt godt i ei krevande tid.

God bok: Boka om boka – gjennom to tusen år

Boka om bok

Boka om boka peiker på Bibelen som eit lokomotiv som har drive bokhistoria framover. «I denne store boka har ein alltid brukt berre det beste av skrivematerialar, det vakraste av kunsten, det nyaste av teknologi – alt dette som har forma både bokkunsten og vår eigen kultur» skriv forlaget på omslaget.

Eg har lese boka og blitt begeistra!

Les omtalen eg har skrive om boka på prest.no.

Artemistempelet i Efesos

Bilde frå dei sju byane i Johannes openberring

IMG_1444
Restar etter Artemistempelet i Efesos. Foto: Arne Berge 2019

Ei fordjupning i terrenget, stein frå gamle murar og ei søyle som er reist opp av arkeologar. Det er dei restane me i dag kan sjå etter det berømte Artemistempelet i Efesos. Men sjølv om det ikkje er så mykje å sjå av tidlegare tiders prakt, er det interessant å koma til denne staden. Tempelet som stod her, blei i antikken rekna som eit av dei sju underverka i verda. Og det er det einaste av desse sju underverka som er nemnt i Bibelen.

Tempelet var kjent for rikdomen sin og fordi at det var så vakkert. Bygningen var med vår tids språkbruk ein turistattraksjon for Efesos, og efesarane var nok svært stolte av tempelet og av gudinna Artemis som var knytt til byen.

Tempelet er omtalt i Apostelgjerningane kapittel 19. Dette skriftet blei truleg skrive i 80- eller 90-åra e. Kr. Episoden som blir omtalt, hende på 50-talet og er knytt til apostelen Paulus si verksemd i byen.

Forkynninga og undervisninga til Paulus blei tydelegvis oppfatta som ein trussel mot Artemiskulten (eller mot økonomien i denne kulten). Når det står om «heile Asia» i bibelteksten, handlar det om den romerske provinsen Asia som bestod av ein region rundt Efesos i Lilleasia, altså ikkje vår tids verdsdel.

Her er den første delen av teksten som omtaler tempelet:

På den tida vart det ei stor uro om Vegen. Ein sølvsmed som heitte Demetrios, laga Artemis-tempel av sølv og hjelpte handverkarane til god inntekt. Ein dag kalla han saman både dei og arbeidarane som dreiv med dette, og sa: «Godt folk! De veit at velstanden vår kjem frå dette arbeidet. Men no kan de både sjå og høyra korleis denne Paulus overtalar menneske i store mengder og fører dei vill, ikkje berre her i Efesos, men i mest heile Asia. Han seier at gudar som er laga av menneskehender, ikkje er gudar. Det er fare for at yrket vårt får dårleg ord på seg, men verre er det at tempelet til Artemis, den store gudinna vår, kan bli rekna for ingen ting, og at ho som heile Asia, ja, heile verda dyrkar, kan koma til å mista sitt velde.» Då dei høyrde det, vart dei rasande og ropa: «Stor er efesargudinna Artemis!» (Apg 19,23-28)

Litt lenger ute i teksten står det at det var allment kjent «… at efesarbyen er sett til vaktar for tempelet til den store Artemis …» (Apg 19,35). Det same uttrykket skal vera funne på ein mynt frå keisar Nero si tid, altså frå same tidsepoke som Paulus var i verksemd. Dette seier noko om historisiteten i den godt formulerte forteljinga i Apostelgjerningane.

Resten av teksten i Apostelgjerningane kapittel 19 kjem i neste notat frå Efesos; då skal det bli bilde frå teateret i byen.

Då teksten i Apostelgjerningane blei skriven på 80- eller 90-talet, var Artemistempelet allereie fleire hundre år gamalt, og det stod ennå i nesten 200 år. For faktakunnskap om tempelet: sjå for eksempel Store norske leksikon sin artikkel her.

Tilbake til bildet frå Efesos: I bakgrunnen kan du sjå Ayasoluk-høgda med mange interessante bygningar. Den grå bygningen til venstre framfor høgdedraget er moskéen Isa Bey frå 1300-talet. Over moskéen ligg det ei borg frå kristen mellomalder. Mellom borga og søyla frå tempelet ser du restane av den store Johannesbasilikaen. Den blei bygd på 500-talet der ein i følge den lokale tradisjonen meiner at apostelen Johannes er gravlagt.

Efesos er ein av dei sju byane i Johannes openberring.

På torget i Efesos

Bilde frå dei sju byane i Johannes openberring

IMG_1399
Agora, Efesos. Foto: Arne Berge 2019

Paulus og Johannes på torget

Det å rusla rundt på restane av det store torget (agora) i Efesos, gjer det bibelske stoffet knytt til byen ganske nært for meg. Dette var den sentrale markedsplassen i det gamle Efesos. Her har nok både Paulus og Johannes, som begge budde i byen ein del av livet, gjort sine innkjøp. Og her har dei truleg hatt mange samtalar med folk, også om trua på Jesus.

Paulus var den første som forkynte trua på Jesus i Efesos. Dette var tidleg på 50-talet, altså bare ca 20 år etter Jesu død og oppstode i Jerusalem. Og den kristne tradisjonen seier at apostelen Johannes budde her ein lang periode etter år 70. Han leia truleg den kristne kyrkja her i vanskelege tider med mykje forfølging, spesielt på 90-talet.

Nokre av dei første notata her på bloggen handlar om koss desse to er knytt til staden, sjå notata Paulus i Efesos og Johannes i Efesos frå 2005.

Efesos var ein viktig by for den tidlege kristne kyrkja. Store delar av den nytestamentlege litteraturen som er knytt til Paulus og Johannes, er enten skriven i Efesos eller skriven til dei kristne som budde i byen. Og staden blei også verande viktig i fleire hundre år framover. Det tredje av dei sju økumeniske kyrkjemøta (konsila) i oldkyrkja, blei halde her i 431. Kyrkjemøtet var samla i den store Mariakyrkja, nokre hundre meter frå torget i byen.

Fakta om torget

Her er fakta og planteikning henta frå ei informasjonstavle på staden:

IMG_1401

IMG_1402

Å reisa til Efesos

Det arkeologiske utgravingsområdet ligg eit par kilometer frå småbyen Selcuk, eller Selçuk, som det blir skrive på tyrkisk. Efesos er altså ikkje eit moderne stadnamn. Skal du finna staden på eit moderne kart, kan du leita etter turistbyen Kusadasi sør for Izmir.

Det er mange turistar som kjem til Efesos. Det er ikkje så merkeleg. Trass i folkemengda syns eg det er ei stor oppleving å koma til staden. Her er det mykje flott og interessant å sjå frå den gresk-romerske kulturen i austre del av Romarriket. Og det at byen har ein så sentral posisjon både i NT og i den eldste kristne kyrkja si historie, gjer den etter mitt skjøn ekstra interessant som reisemål.

Efesos er ein av dei sju byane i Johannes openberring.

Dei sju byane i Johannes openberring

Seven churches of asia

 «Det du får sjå, skal du skriva ned i ei bok og senda til dei sju forsamlingane: til Efesos, Smyrna, Pergamon, Tyatira, Sardes, Filadelfia og Laodikea.» (Op 1,11)

Slik står det i første kapittel i Johannes openberring. Eg har reist til desse sju byane og vil i tida framover dela nokre bilde frå stadane.

Andre og tredje kapittel i openberringsboka inneheld sju korte brev til dei kristne i desse byane. Breva blir tradisjonelt kalla sendebrev, men kunne like gjerne vore kalla profetiar. Resten av openberringsboka er synene som forfattaren fekk og som saman med breva blei sendt til dei kristne i dei sju byane. Rekkefølga som byane er nemnt i, speglar ei naturleg reiserute med utgangspunkt i Efesos. Dersom det var ein bodberar som reiste med openberringsboka frå Patmos, kom han truleg i land i Efesos, den viktigaste hamnebyen i området.

Nokre av dei eldste notata her på bloggen blei skrivne etter at eg hadde to turar til området i 2005. Hausten 2019 var eg tilbake i dette bibelske landskapet på studietur. Det er inntrykk frå desse turane eg vil nå vil dela gjennom foto og kommentarar.

For den som har tid og lyst, skal det vera ein stor konferanse om desse stadane i Izmir (= Smyrna) sommaren 2020: 1st Global Smyrna Meeting on the Seven Churches of Revelation: https://www.globalsmyrnameeting.com/default.aspx

Kartet er henta frå https://en.wikipedia.org/wiki/Seven_churches_of_Asia

Krosshaug i Klepp

IMG_2908 (1)
Krosshaug, Klepp. Foto: Arne Berge 2020

Krosshaug i Klepp er ein stad for dei lange linjene i historia, og dermed ein stad eg trivst å koma til. Gravhaugen er frå ca 450 og steinkorset frå 1000-talet. Korset blei altså reist på haugen i den første kristne tida i landet vårt, 600 år etter at staden var brukt som gravhaug.

Krosshaug ligg på garden Hauge i Klepp, nær Bryne, i eit område med fleire fornminne og god utsikt over Jæren. Tinghaug, som ligg like ved, er med sine 102 moh det høgaste punktet på låg-Jæren. Dette området var i gamal tid truleg tingstad og sentrum for denne delen av Jæren, kanskje også eit høvdingsete. Her ligg også Dysjane, eit ringforma tunanlegg frå eldre jernalder.

For meg er Krosshaug med det gamle steinkorset den viktigaste staden i dette interessante kulturlandskapet. Området er lett tilgjengeleg. Du kan følga turløypa Tinghaugrunden (Stavanger Turistforening) som går i området nord for Bryne og vest for Frøylandsvatnet. Det er også parkeringsplass ved den gamle Postvegen som går like aust for Tinghaug.

Tidlegare Stavangerbiskop Fridtjov Birkeli forska på dei gamle steinkorsa som det er mange av, særleg på vestlandet. Han framhever kor stor tyding dei over femti steinkorsa på har for forståinga av den første misjonsverksemda i Norge:

Det er innlysende at bak reisingen av nettopp disse steinkorsene står motiver og impulser som er kommet til Norge utenfra. Og når liknende steinkors så å si ikke eksisterer ellers i hele Skandinavia, må man søke etter impulsenes opphav enten på kontinentet eller på de britiske øyer. Kan det tenkes en tid i Vest-Norges forbindelse med disse deler av Europa, da det av en eller annen grunn var naturlig å reise steinkors nettopp der og ikke ellers i Skandinavia? Kan det videre tenkes at en her rører ved problemer som skiller kristen misjon vestfra fra misjonen fra kontinentet?

(Fritdjov Birkeli: Norske steinkors i tidlig middelalder, 1973, s 34)

Geografen Jens Kraft* skreiv på 1840-talet at garden Hauge er «et i antikvarisk Henseende mærkeligt Sted«. Denne innsikta forhindra dessverre ikkje at Krosshaug blei meir eller mindre øydelagt seinare på 1800-talet. Korset blei øydelagt under jonsokfeiringa i 1855, jord og stein frå gravhaugen blei fjerna på 1860-talet og sjølve grava blei hardhendt opna og tømt i 1869. Mykje av innhaldet frå grava er heldigvis berga, sjå f eks omtale av eit gullsmykke. Steinkorset blei reparert og sett opp igjen i 1937. Gravkammeret i haugen ligg ope.

Arkeologisk Museum i Stavanger si informasjonstavle ved Krosshaug:

IMG_2909

Nettsida Kulturminnesøk skriv om Krosshaug:

Godt markert rundhaug. Haugen var i sin tid dekket av et jordlag. Men i tidsrommet 1845 – 1870 er hele torv- laget og en god delstein fjernet. I dag er haugen en stor steinrøys. På toppen av haugen står et steinkors, h. 2,10 m, br. 0,40 m, tykkelse 0,10 m Selve krossen ca 75 cm lang. I V sees et åpent gravkammer. Oppbygget av heller og en del større stein. L.: 4,8 m, br. 0,96 m, dybde 0,90 m I dette kammer ble det gjort en rekke viktige funn som for det meste ble ødelagt avutgraveren. Resten finnes i Bergens Museum I øst, inn mot krossen, er bygget en hytte. 4 m innunder haugen fyllmasse. D. 30 m, h. 2 m Se forøvrig Helliesen: Hauge nr. 10. Haugen kalles Krosshaug. Les meir

Er dette ein gamal tekst? Omtalen av ei hytte som bygd inn mot korset, stemmer ikkje med det som er å sjå i dag. Men det er restar etter menneskeleg aktivitet i røysa omkring korset. Informasjonstavla seier at det i søraustre kant av haugen ligg restar etter etter ein tysk bunkers frå andre verdskrigen.

* Jens Kraft: Historisk-topographisk Haandbog over Kongeriget Norge, Christiania 1845-1848, side 427.

Tur til Oberammergau og Mayrhofen

Pasjonsspelet i Oberammergau 2020

Last-supper_783e934e0c67f08be13bd948c695ffc6-2
Frå pasjonsspelet. Foto: Plussreiser sin brosjyre for turen

Oppdatering 20. mars 2020: Turen er avlyst, då Pasjonsspelet Oberammergau 2020 er utsett i to år til 2022. Dette sjølvsagt pga korona-epidemien. Eg anbefalar folk å dra til pasjonsspelet i 2022!

Innbyggarane i den litle byen i Sør-Tyskand dramatiserer kvart tiande år Jesu lidingshistorie, som ei stor teateroppsetjing. Det er framføringar fem dagar i veka i perioden mai til oktober. Gjennom sesongen kjem fleire hundre tusen tilreisande for å oppleva dette spesielle pasjonsspelet.

Inger og eg skal i juli 2020 vera turteam/reiseleiarar for ei gruppe som drar for å sjå pasjonsspelet. Me skal først vera nokre dagar til fjells, i landsbyen Mayrhofen i Østerrike. Her blir det aktive feriedagar med fjellturar og andre naturopplevingar. Me skal også ein tur over Brennerpasset til den italienske sida av Alpene.

Så reiser me til Oberammergau for å oppleva pasjonsspelet. Framføringa tar ein heil ettermiddag og kveld, inkludert middagspause.

Her er program, fleire bilde og meir opplysningar om turen: Oberammergau 2020 og Mayrhofen 7.-14. juli 2020.

Plussreiser skriv om bakgrunnen for pasjonsspelet:

I 1633, midt i 30-års krigen, herjet det en pest i området. Innbyggerne i den lille byen Oberammergau bad til Gud og lovte at om ingen flere døde av sykdommen i byen deres skulle de hvert 10. år fremføre et takkespill – et pasjonsspill som skildret Jesu lidelse og død. Innbyggerne ble bønnhørt og ingen flere døde. I 1634 holdt de derfor løftet sitt og fremførte spillet som de hadde lovet. Spillet ble fremført på kirkegården, over gravene til ofrene for pesten. I over 380 år, nesten uten avbrudd har de fremført pasjonsspillet hvert 10. år. Når det nå vises for 42. gang blir det sett på som det viktigste spillet i verden, og den lille landsbyen i Bayern forventer ca 500.000 besøkende i forbindelse med forestillingene. Over halvparten av disse forventes å være utlendinger.

I henhold til reglementet kommer alle skuespillerne i verdens største amatør dramaforestilling fra landsbyen. Alle som deltar, det være seg alt fra hovedrollene som Jesus, Maria og Judas, medlemmene i koret og orkesteret, brannmenn og de som hjelper deg til sitteplassen din. Alle må være født i Oberammergau eller ha bodd der i minst 20 år.

(Les meir)

Fagartiklar om misjon blant jødar

NTM_1-2019_0

Norsk tidsskrift for misjonsvitenskap har nyleg kome med eit temanummer om misjon blant jødar og om messianske jødar.

Norsk tidsskrift for misjonsvitenskap utgis og publiseres av Egede Instituttet.  Det er det eneste og viktigste organ for misjonsvitenskapelig publisering på norsk eller nordiske språk med fagfellevurdering.

Artiklane kan lastast ned som pdf-filar via desse lenkene:

Reidar Hvalvik (gjesteredaktør): Leder, s. 3-4.  (PDF)

Knut Alfsvåg: «For jøde først»: Om kristen misjon til jøder og hedninger. s. 5-15.  (PDF)

Rolf Kjøde: «… at dei må bli frelste», eller treng dei det? Norsk teologi om jødemisjon i global kontekst. s. 16-30. (PDF)

Rolf Gunnar Heitmann: Er det legitimt å drive misjon blant jøder? Om endringene i de tyske protestantiske kirkene etter 2. verdenskrig. s. 31-39. (PDF)

Hilde Brekke Møller: Den jødiske Jesus og spørsmålet om antisemittisme i tysk jødemisjon. s. 40-49. (PDF)

Raymond Lillevik: Jødekristen identitet som ambivalens i israelsmisjonene i Norge, Sverige og Danmark 1890-1914. s 50-61. (PDF)

David Serner: Den messianske bevægelse i Israel- et forsigtig blik. s. 62-68. (PDF)

Richard Harvey: Messianic Jewish Theology: A Preliminary Topology. s. 69-83. (PDF)

Bokrevy:

Andreas Johansson: Messiansk identitet og misjon blant det jødiske folk. s. 84-97 (PDF)

Jesus som flyktning

Notat til søndagens tekst: Matt 2,13-15

Matteusevangeliet fortel at Josef og Maria flykta med barnet Jesus til Egypt.

For oss kan forteljinga vera ei påminning om at Jesu barndom ikkje bare handlar om eit barn i ei krybbe, men også om vondskap og ei dramatisk flukt. Det var eit brutalt samfunn. Dette ser me tydeleg både i samband med Jesu fødsel og ved døden på korset.

Eg tenker at teksten viser oss kor langt Gud var villig til å gå då han blei menneske. Jesus levde aldri eit beskytta liv, i menneskeleg forstand. Eg skal koma tilbake til kva det kan bety for Jesustrua i vår tid. Men først litt om teksten og om den koptiske (egyptiske) kyrkja si bruk av denne historia.

Her er bibelteksten:

Då dei (vismennene) var farne, synte Herrens engel seg for Josef i ein draum og sa: «Stå opp, ta barnet og mora med deg og røm til Egypt, og bli der til eg seier frå! For Herodes kjem til å leita etter barnet og vil drepa det.» Han stod opp, tok barnet og mora og drog til Egypt same natta. Der vart han verande til Herodes døydde. Slik skulle det oppfyllast, det Herren har tala gjennom profeten: Frå Egypt kalla eg son min. 

Bildet viser ei vanleg koptisk gjengjeving av dette motivet. Josef går, Maria sit med barnet på eit esel, dei går langs Nilen og i bakgrunnen ligg det nokre pyramidar.

Uttrykket Frå Egypt kalla eg son min, som evangelisten Matteus har henta frå profeten Hosea i GT, er naturleg nok eit populært bibelvers blant dei kristne i Egypt. Dei legg stor vekt på at Jesus var i Egypt som barn. Hos Hosea er dette eigentleg ikkje ein profeti, men eit uttrykk for Guds kjærleik til Israelsfolket med tilvising til exodus, Israels utferd frå Egypt: Då Israel var ung, fekk eg han kjær, frå Egypt kalla eg son min (Hos 11,1). Matteus let orda vera ein profeti som blei oppfylt då Jesus måtte flykta til Egypt.

Samtidig ligg det mange andre interessante bibelske samanhengar i teksten, blant anna tankegangen om Jesus som den nye Moses; begge måtte som små reddast frå massedrap av barn. Dessutan var Egypt kjent som tilfluktsstad frå mange periodar i Israels historie (f. eks. 1 Kong 11,40; 2 Kong 25,26; Jer 26,21 og 43,1-7).

Teksten seier ikkje noko om kor lenge den heilage familie var i Egypt, heller ikkje noko om kvar i Egypt dei søkte tilflukt. Men her har det vakse fram ein rik tradisjon blant egyptiske kristne. Tradisjonen fortel at dei var i Egypt i tre år og seks månadar, vidare at dei reiste rundt i Nildeltaet og opp til Øvre Egypt. Delar av turen gjekk i båt på Nilen. Det finst mange forteljingar om underfulle ting som skjedde på reisa deira rundt i landet. Desse forteljingane blir knytt til spesielle stadar, som dermed har blitt heilage og utgangspunkt for pilegrimstradisjonar. I notatet Theophilus Openberring skriv eg om nokre av kjeldene for desse koptiske tradisjonane.

Dei koptiske kristne er den største kristne minoriteten i Midt-Austen. Dei lever i ein vanskeleg situasjon og fortener vår omsorg og forbøn.

Men teksten taler til oss som lever i vesten, på fleire måtar. Eg vil peika på dette:

Koss kan Josef ha hatt det då han vakna? Kan smerta hans seia oss noko om den uro og angst som mange menneske ber på i vår tid? Josef er ein av oss. Det er mange som kjenner livet krevjande og som ikkje anar koss dei neste dagane vil bli. Mange er svært usikre på framtida og ser ikkje vegen ein skal gå. Me menneske er sårbare. Denne jula har dette blitt ekstra tydeleg gjennom dødsfallet som har berørt svært mange i landet vårt.

Dessutan: Me kjem ikkje utanom at teksten utfordrar oss i forhold til flyktningesituasjonen i verda i dag. Dette er ikkje eit enkelt tema, men me skal ikkje gløyma, verken i vår refleksjon eller praksis, at Josef og Maria måtte flykta med barnet sitt. Det var folk som ville Jesus til livs. Han måtte reddast frå ein vond makthavar. Og då Jesus blei vaksen, forkynte han eit sterkt bodskap om nestekjærleik. Skal me ta Jesus på alvor, kan me ikkje stilla oss likegyldige til lidinga i verda, same kva form lidinga måtte ha.

Relatert på bloggen: Flukta til Egypt der eg skriv meir om den koptiske tradisjonen.

Dette notatet blei først skrive i 2013. Eg har i 2019 bearbeidd det i samband med at bibelteksten om flukta til Egypt er preiketekst på romjulssøndagen i år.

Gjetaren frå Betlehemsmarkene

Preike på familiegudstenestene i Hinna kirke 24.12.2019

Hei! Nå e eg hjemma igjen. Godt å komma hjem! Nå har eg vore ude på nattevakt og passa på sauene for bøndene i Betlehem. Kan tru eg har opplevd møje! Nå ska dokker få høyra.

Eg va samen med dei andre gjetarane ute ved grottene på Betlehemsmarkene. Det e ein fin plass å vera om nåttå. Me kan ha sauene inne i grottene. Då e dei trygge for rovdyr. Og så kan me sitta rundt bålet rett utfor opningå. Då har me full kontroll.

Det vil sei, i nått følte eg ikkje me hadde full kontroll! For då opplevde me ting så ingen av oss hadde opplevd før. Midt på nåttå kom det eit stort lys på himmelen. Me blei veldig redde. Men så kom det ein stemme ut av lyset så sa at me ikkje skulle vera redde. Itte kvert såg me ein engel i det enorme lyset. Ja, eg har alltid trudd på englar, men eg har ikkje visst koss dei såg ut. Og eg veit faktisk ikkje om eg greier å forklara det nå heller! Det var så enormt sterkt lys så kom frå han. Me blei blenda. Men han snakka te oss. Sånn at me kunne forstå det!

Eg kan det heilt utenat, det han sa. Me var jo fleire så høyrde det, og ittepå har me gjentatt og gjentatt engelen sine ord for folk inne i Betlehem. Nå kan eg seia det te dokker. Engelen sa:

Ver ikkje redde! Eg forkynne dokker ei stor glede, ei glede for heile folket: I dag e det født dokker ein frelsar i Davids by; han e Messias, Herren. Og dette skal dokker ha til tegn: Dokker skal finna eit barn som e svøpt og ligg i ei krybbe.

Tenk det! Messias, Herren! Me har jo alltid visst at Messias skulle komma frå Betlehem, for det har profeten Mika sagt. Og det sjølv om Betlehem bare e ein liten landsby. Eg tror det e han, Messias, som e født nå!

Om eg har sett han? Ja, du kan vera trygg!

Men først kom det eit heilt englekor og sang. Dei sang om ære te Gud! Og om at Gud e glad i oss menneske! Det var så fint!

Då englekoret forsvant opp te himmelen, sa me te kvarandre: «La oss gå inn te Betlehem for å sjå dette så har hendt, det så Gud har fortalt oss.» Så då tok me altså sauene med oss og ville finna ungen.

Me var egentlig ganske usikre då me gjorde det. Ville me bli tatt godt imot? Me luktar jo akkurat så de dyrå me passar på. Og me e ganske fattige. Kanskje foreldrå te den ungen så engelen snakka om, var rike? Kanskje budde dei i det finaste huset i Betlehem?

Det e jo merkeleg, dette. For sjøl om folk ser litt ned på oss gjetarar, så e eg egentlig stolt av å vera gjetar! Eg tenker på at kong David var gjetar her i Betlehem då han var ung. Før han blei valgt ut te å vera konge. Og eg syng ofte dei flotte salmane han har laga. Eg liker spesielt ein der han kallar Gud for gjetaren sin. «Herren er min hyrde». Når eg tenker på dette, blir eg ganske stolt inni meg, sjølv om det ikkje ser ut som om folkå i Betlehem forstår dette.

Men sjølv om me ikkje visste koss me ville bli mottatt, våga me oss te Betlehem på grunn av tegnet som engelen hadde gitt oss. Det var liksom te oss! Me e jo vant med å pakka nyfødte inn i teppe. Og krybber kan me alt om! Me leita oss fram, og jammen fant me ungen. Alt var akkurat sånn så engelen hadde sagt. Og Maria og Josef, ja for det var det dei heitte, var heilt greie. Dei tok godt i mot oss. Og det var mange andre folk der òg. Me fekk høyra at barnet låg i krybbå fordi det ikkje hadde vore plass någen annan plass. Det er så møje folk i Betlehem for tidå, på grunn av det der manntalet. Maria og Josef hadde faktisk kome heilt frå Nasaret i Galilea.

Det viste seg at eg kjenner dei så eig krybbå. Det e folk eg har truffe mange ganger. Og dei likte godt å ta imot gjestar og gjorde alt dei kunne for Jesus og foreldrå hans. Eg trur kanskje at Maria og Josef e i slekt med dei. Josef hadde i alle fall familien sin her i Betlehem, sa han.

Me fortalde det engelen hadde sagt om ungen. Alle som høyrde på, var veldig interesserte. Dei undra seg over det me sa. Spesielt Maria ville høyra absolutt alt. Me måtte seia det om igjen og om igjen. For me hadde jo på ein måte fått fasiten, me hadde fått vita kem ungen i krybbå eigentleg e.

I dag e det født dokker ein frelsar i Davids by; han e Messias, Herren.

Veit dokker kva eg trur? Eg trur at Gud har kome inn i vår verden. Eg trur at det e sant, det engelen sa om Jesus. At han e Messias, ein frelsarkonge, han så Gud har lovt oss for lenge siå. Det stemmar jo at han skulle bli født her i Betlehem. Og det stemmar med det profetane har sagt, det me høyrer om i synagogen. Og nå kom altså ein Herrens engel og sa dette te oss. Tenk, Gud har kome inn i vår verden!

Englekoret sang om at Gud elskar oss menneske. Dei gav Gud ære! Det vil eg òg gjera! Når engelen kalla Jesus for ein frelsar, så betyr vel det at Gud har gjort alt så e nødvendig for oss gjennom dette barnet?

Dette e någe eg treng i mitt liv! Eg e jo ein heilt vanlig mann. Eg strever med mitt, og har både gode og vanskelege dagar. Men nå har eg fått ei ny tru på Gud på grunn av det som har skjedd. Og eg trur at Jesus er frelsaren. Tenk, han kom te oss vanlege menneske!

Eg får lyst til å seia: Ære! Ære være Faderen og Sønnen og Den hellige ånd, som var og er og blir én sann Gud, fra evighet til evighet.

Om Jesu fødsel

Adventsblogg 23. desember

Stjerna i Fødselsgrotta
Stjerna som markerer Jesu fødestad i grotta under Fødselskyrkja. Foto: Arne Berge 2005

Eg syns det er vanskeleg å tru at Josef og Maria blei avviste då dei kom til Betlehem og at dei måtte klara seg sjølv då Jesus blei født. Kven ville avvist ei høggravid ung dame? Og dette er bare eitt av fleire kritiske punkt i ei tradisjonell forståing av juleevangeliet!

Dette har eg tenkt mykje på dei siste åra. Både fordi eg er prest med forkynnaransvar i julehøgtida og fordi eg har reist ofte til Betlehem og har opplevd staden mange gonger.

Det er mykje me ikkje veit om Jesu fødsel. Det er jo veldig lenge sidan det skjedde. Samtidig har me to kjeldeskrift frå det første hundreåret og dei gir ein del truverdig informasjon. Eg trur at det dei seier, passar inn i den lokale kulturen. Problemet er bare at me har mange lag med forestillingar som ikkje kjem frå Bibelen. Noko av dette kjem frå Jakobs protevangelium. Desse forestillingane kan vera koselege og hyggelege, men dei gjer at forteljinga om Jesu fødsel lett får eit legendarisk preg over seg. Kanskje mange rett og slett trur juleevangeliet er eit eventyr?

Sjølv om eg er veldig glad i julekrybber og barn som opptrer med julemusikalar og liknande, trur eg me med fordel kan sjå med nye og friske auge på bibelforteljnga. Det bør vera relativt enkelt å ta bort verten i «herberget» i Betlehem. Han er ikkje bibelsk. Men kanskje me bør gå meir drastisk til verks? Eg veit ikkje, for eg er ikkje ferdig tenkt omkring dette.

Eg har dei seinare åra lese Kenneth E. Bailey si tolking av fødselsforteljinga i boka Jesus Through Middle Eastern Eyes. Det har vore inspirerande. Han skriv som ei innleiing til det aktuelle kapitlet:

A diamond ring is admired and worn with pride, but with the passing of time, it needs to be taken to a jeweler to be cleaned to restore its original brilliance. The more the ring is worn, the greater the need for occasional cleaning. The more familiar we are with a biblical story, the more difficult it is to view it outside of the way it has always been understood. And the longer imprecision in the tradition remains unchallenged, the deeper it becomes embedded in Christian consciousness. The birth story of Jesus is such a story.

Eg trur faktisk at Jesus blei født i eit hus, hos slektningar av Josef. Kanskje i ei grotte i tilknyting til huset, eller kanskje i ein nedre del av hovudrommet, der familien hadde dyra sine om natta. Eg trur det var mange folk i huset. Gjesterommet var allereie fullt. Ja, for i Betlehem som elles i Midt-Austen, er og var gjestfridom høgt verdsett. Husa hadde to rom; eit hovudrom der menneske og dyr levde saman, og eit gjesterom. Slike hus var visstnok i enkelte tilfelle i bruk i området fram til for mindre enn 100 år sidan.

Her er eit forsøk på å gjenfortelja Lukas si forteljing om fødselen med ei slik fargelegging:

Det hadde vore heilt naturleg at Maria blei med Josef til Betlehem då han drog dit for å skriva seg i manntalet. Men det blei ei krevjande reise sidan ho snart skulle føda. Dei blei heldigvis tatt godt imot av Josef si slekt i byen. Slektningane viste stor omsorg for henne i den situasjonen ho var, og ho var veldig takknemlig. Det hadde ikkje vore plass til dei i det overfylte gjesterommet, men dei fekk bu saman med husfolket i det vanlege opphaldsrommet.

Barnet blei født mens dei var i Betlehem. Alle mennene blei sendt på dør, og ho fekk god hjelp av kvinnene i huset. Då guten var født, sveipte ho han på tradisjonelt vis. Ho fann ei varm seng til han i ei krybbe i den delen av rommet der dyra heldt til om natta. Og den natta fekk dei besøk av ein gjetarflokk frå markene utanfor byen. Gjetarane hadde sett englar og fått høyra om barnet! Éin engel hadde sagt at dette barnet var Messias. Og ein heil himmelhær av englar hadde sunge lovsong: «Ære vere Gud i det høgste, og fred på jorda blant menneske Gud har glede i!»

Alle som høyrde på, undra seg over det gjetarane fortalde. Men Maria gøymde alt dette i hjartet sitt og grunda på det.

(fritt etter Lukas 2,1-20)

Det greske ordet katalyma som før blei omsett herberge, blir nå omsett husrom. Eg tenker dette er ei god omsetjing som kan opna for ulike tolkingar. Men det er også slik at ordet faktisk kunne vore omsett gjesterom. Lukas brukar det slik i 22,11. Og han brukar eit anna ord når han skriv om herberget i forteljinga om den miskunnsame samaritanen (10,34).

For så lenge sidan som i 2006, skreiv eg om slike tema her på bloggen i notatet Krubba i juleevangeliet. Då hadde eg ikkje lese Bailey, men aktuelle delar av Raymond E. Browns store kommentar The Birth of the Messiah. Begge desse bøkene gir meg mykje stoff til forståing av forholda rundt Jesu fødsel.

Fødselskyrkja AD 1900

Adventsblogg 20. desember

IMG_1800

Adventsbloggen i dag blir enkel; eit gamalt foto av Fødselskyrkja i Betlehem. Eg såg bildet då eg var i Betlehem i haust, og tok bilde av bildet! Kyrkja er svært viktig; tradisjonen seier at den er bygd over Jesu fødestad. Eg kjem tilbake til staden i adventsbloggen i dagane som kjem. I kveld tar eg bare med dette, saman med eit bilde av dei same murane, 100 år seinare. Fortsatt god adventstid!

The Basilica of the Nativity in Bethlehem
Fødselskyrkja, Betlehem. Foto: Arne Berge 2005

Englekapellet

Adventsblogg 19. desember

IMG_2560 (2)
Englekapellet. Foto: Arne Berge 2012

Det vakre Englekapellet på Hyrdemarkene i Beit Sahour utanfor Betlehem er bygd som eit telt. Her er me i eit område som tradisjonelt har blitt rekna som «Betlehemsmarkene» i juleevangeliet.

Adventsbloggen i dag høyrer altså saman med det forrige notatet om englesongen. Det var den berømte arkitekten Antonio Barluzzi som designa Englekapellet. Det blei vigsla i 1954. Barluzzi har forma mange spesielle og veldig fine kyrkjebygg i Det heilage landet. Lovsongen Gloria in excelsis Deo er i sentrum på denne staden, og det er faktisk også heilt spesielt å synga i dette kapellet. Akustikken er flott; her er det ikkje vanskeleg å bli inspirert til å bidra i den verdsvide lovsongen!

På veggene i kapellet er det tre store freskoar med motiv frå juleevangeliet. «Arch. U. Noni frescoed the three apses …» står det i guideboka Bethlehem 2000. Eg har ikkje greidd å finna ut kven denne Noni var. Etter min smak er bilda litt for glansbildeaktige. Eg trur heller ikkje at Jesus blei født i ei slik fjellhole eller grotte. Det kjem eg truleg tilbake til før det blir jul.

IMG_0785
Fresko i Englekapellet. Luk 2,8-12. Foto: Arne Berge 2011

Den første freskoen viser gjetarane og engelen som kom med hovudbodskapet i jula:

Ver ikkje redde! Sjå, eg kjem til dykk med bod om ei stor glede, ei glede for heile folket: I dag er det fødd dykk ein frelsar i Davids by. Han er Messias, Herren. Og det skal de ha til teikn: De skal finna eit barn som er sveipt og ligg i ei krubbe.

IMG_0786
Fresko i Englekapellet. Luk 2,16-19. Foto: Arne Berge 2011

Den andre freskoen viser gjetarane som har funne barnet og som fortel alt dei har høyrt om det. Alle er andektige, til og med sauene! Krusifikset i forgrunnen er frå altaret i kapellet.

IMG_0787
Fresko i Englekapellet. Luk 2,20. Foto: Arne Berge 2011

Den tredje freskoen viser oss gjetarane på veg tilbake til markene med flokken sin.

Dei lova og prisa Gud for alt dei hadde høyrt og sett; alt var slik som det var sagt dei.

Fortsatt god adventstid!

Englesong utanfor Betlehem

Adventsblogg 18. desember

001 Gloria
Frå Hyrdemarkene. Foto: Arne Berge 2006

Gloria in excelsis Deo. Den latinske teksten er svært godt kjent. Det dreier seg om englesongen frå Betlehemsmarkene, tatt vare på i vår kultur gjennom musikkverk og annan kunst og kultur. I norsk omsetjing syng me dette i kyrkja sin liturgi kvar søndag: Ære vere Gud i det høgste og fred på jorda blant menneske Gud har glede i!

Lovsongen ser slik ut i den greske grunnteksten til NT: Δόξα ἐν ὑψίστοις θεῷ καὶ ἐπὶ γῆς εἰρήνη ἐν ἀνθρώποις εὐδοκίας. Men englane song sjølvsagt ikkje på gresk. Gjetarane har nok oppfatta songen på sitt eige morsmål som eg reknar med var arameisk.

Den nøyaktige staden der møtet mellom gjetarar og englar fann stad, kan av naturlege grunnar ikkje påvisast. Men tradisjonen om englane som synte seg for gjetarar på nattevakt, har alltid vore knytt til eit dalføre aust for Betlehem der nabobyen Beit Sahour ligg nå.

Drar me til fransiskanarane sin eigedom i Beit Sahour, er det mykje fint å sjå. Dei kallar staden Shepherds Field, på norsk blir dette til vanleg omsett med det litt gamaldagse ordet Hyrdemarkene. Heilt opp til vår tid har det vore beitemarker her, og faktisk ser me framleis ofte ein gjetar som er ute med saueflokken sin i området.

Ein munk viser oss inn i ei stor naturleg grotte som i dag er gjort om til kapell. Det er ikkje så vanskeleg å sjå for seg at denne grotta i tidlegare tider kan ha vore overnattingsstad både for gjetarar og dyr.

Hyrdemarkene
Grottekapell på Hyrdemarkene. Foto: Arne Berge 2006

Her er bibelteksten om møtet med engelen og englekoret (Luk 2,8-14):

 8 Det var nokre gjetarar der i området som var ute på marka og heldt vakt over flokken sin om natta.  9 Med eitt stod ein Herrens engel framfor dei, og Herrens herlegdom lyste kringom dei. Då vart dei gripne av stor redsle. 10 Men engelen sa til dei: «Ver ikkje redde! Sjå, eg kjem til dykk med bod om ei stor glede, ei glede for heile folket: 11 I dag er det fødd dykk ein frelsar i Davids by. Han er Messias, Herren. 12 Og det skal de ha til teikn: De skal finna eit barn som er sveipt og ligg i ei krubbe.» 13 Brått var det ein stor himmelhær saman med engelen; dei lova Gud og song:

14 «Ære vere Gud i det høgste,
og fred på jorda
blant menneske Gud har glede i!»

Fortsatt god adventstid!

Inn i Betlehem

Adventsblogg 16. desember

IMG_0913
Informasjonstavle om den gamle byporten i Betlehem.
Foto: Arne Berge 2013

Adventsbloggen vil vera prega av Betlehem dei siste dagane før julehøgtida. Den lokale tradisjonen vil ha det til at Josef og Maria kom til byen gjennom byporten Qoos Az Zarara (eller Qauz Az-Zararah) i den gamle delen av Betlehem.

Det finnes knapt noen flekk i den bibelske geografi som gjennom tidene har talt til den menneskelige fantasi og lengsel som Betlehem, byen fra juleevangeliet.

Slik begynner biskop Per Lønning sitt forord i eit bildeverk om Betlehem som kom ut på Universitetsforlaget i 1981. Boka var skriven av Bargil Pixner og George Hintlian. Les heile forordet her: Per Lønning om Betlehem.

På adventsbloggen vil eg i dagane framover skriva om bibeltekstar og tradisjonar knytt til dei viktigaste pilegrimsmåla i Jesu fødeby.

Å kom, bli med til Davids by
hvor engler synger under sky!
Å la oss gå på marken ut
hvor hyrder hører nytt fra Gud!
(Grundtvig: Det kimer nå til julefest, vers 2. Norsk salmebok nr 44)

Men Betlehem er ikkje bare ein by som taler til vår fantasi og lengsel, for å minna om Lønning sine ord. Byen er ein levande palestinsk by med ein kristen minoritetsbefolkning. Det neste bildet viser kjøpesenteret over buss-stasjonen. Dette er også Betlehem. Og det er via denne bygninga dei fleste tilreisande kjem til byen i dag.

IMG_5973
Betlehem. Foto: Arne Berge 2018

Fortsatt god adventstid!

Reiseguide, år 50 e Kr

Adventsblogg 15. desember

derjesuslevde

Adventsbloggen på 3. søndag i adventstida handlar om ei faktabok for barn (og unge ungdomar). Den fortel om landet der Jesus levde og er skriven som ein reiseguide i år 50, altså mens området ennå var omtrent som på Jesu tid. Eg hadde ikkje sett boka før eit av barnebarna mine introduserte den for meg i går. Og eg blei sjølvsagt begeistra!

Jammen har ikkje boka også eit lengre avsnitt om å gå på fottur frå Nasaret til Kapernaum, altså veldig tilsvarande den moderne Jesus Trail som eg har gått mange gonger. Det sette eg pris på!

Når eg les boka som trusopplæringsleiar og som bibelinteressert farfar og morfar, syns eg det er ei flott bok som eg gjerne vil lesa saman med nysgjerrige barn. Boka gir masse faktakunnskap, også i kategorien fun facts, om landet der Jesus levde. Kanskje boka også kan skapa ein draum om ein gong sjølv å få reisa dit?

Når eg les boka som teolog og reiseleiar til Israel og dei palestinske områda, er eg imponert over kor mykje godt stoff ein har fått med i boka. Her er gode teikningar og kart, forteljande tekstar og faktatekstar. Med desse brillene ser eg likevel fort nokre få faktafeil, som på side 21: Staden ved Gennesaretsjøen der tradisjonen seier at Jesus viste seg etter oppstoda, ligg ikkje mellom Kapernaum og Betsaida. Staden ligg eit par km frå Kapernaum, men i den andre retninga. Side 44-45: På teikninga over Jerusalems bymur under Agrippa, ser det ut for at Golgata framleis ligg utanfor byen. Ved denne byutvidinga ca 10 år etter Jesu død, blei vel staden liggande innanfor muren? Til tross for slike detaljar imponerer boka med alt det ein har fått med på ein lett og interessant måte. Desse to eksempla på stadar der eg meiner å ha funne småfeil, får heller stå som eksempel på den mengda av fakta som faktisk er tatt med i boka.

Når det gjeld fødselsforteljinga frå Betlehem, undrar det meg at boka vidarefører tanken om eit fullt vertshus og om fødsel i ein stall (side 54-55). Eg registrerer også at forfattaren meiner at Maria og Josef truleg reiste gjennom Samaria då dei var på veg frå Nasaret til Betlehem. Eg trur heller dei reiste ned Jordandalen (her). Men dette er jo ein type «fakta» der me aldri kjem lenger enn til å meina noko om kva som er mest sannsynleg.

Meir om boka: Reiseguide Bli med der Jesus levde.

Originalutgåva heiter A Time-Travel Guide to the Land of Jesus og er skriven av Peter Martin (Oxford 2017). Boka er omsett til norsk av Vidar Kristensen og gitt ut på IKO-Forlaget AS i 2018.

Fortsatt god adventstid!

Josef sitt esel

Adventsblogg 14. desember

IMG_2294
Eselet i julekrybba. Foto: Arne Berge 2019

Josef sitt esel har ein heilt naturleg plass blant figurane i julekrybba vår, sjølv om det ikkje er nemnt i bibelteksten om Jesu fødsel. Alle «veit» at Josef og Maria hadde eit esel då dei reiste frå Nasaret til Betlehem før fødselen.

Julekrybba er viktig heime hos oss nå i adventstida, og eg koser meg når barnebarna fascinert studerer krybba og alle figurane som høyrer med, – og leikar med dei.

IMG_2289
Stor aktivitet ved julekrybba. Foto: Arne Berge 2019

Detaljen med Josef sitt esel har me frå Jakobs protevangelium som eg skreiv om i forrige adventsblogg. Her står det om reisa frå Nasaret til Betlehem:

Og han salet på eselet og satte henne der. (Jakobs protevangelium 17, i Apokryfe evangelier. Verdens hellige skrifter. De norske bokklubbene 2001. Side 149)

Denne detaljen frå det apokryfe skriftet verkar ganske sannsynleg. Eg vel å tru at den gravide Maria fekk sitja på eselryggen då dei var undervegs til Betlehem. Josef sitt esel er også viktig i tradisjonen om flukta til Egypt, sjølv om det heller ikkje der er nemnt i bibelteksten (Matt 2,13-14).

IMG_0983
Esel i Kfar Nanokdim. Foto: Arne Berge 2011

Fortsatt god adventstid!

Jakobs protevangelium

Adventsblogg 12. desember

e0152a92172587780864f85421948cc19a8abaf150ea88012befada1

Mange av dei allmenne førestillingane me har om det som skjedde rundt Jesu fødsel, kjem frå det tidlege kristne skriftet Jakobs protevangelium. Likevel er dette skriftet, som truleg blei skrive på siste del av 100-talet, ukjent for dei fleste. Det finst på norsk i Bokklubben si bok Apokryfe evangelier i serien Verdens hellige skrifter.

Det er for eksempel frå Jakobs protevangelium me har førestillinga om at alt rundt Jesu fødsel gjekk så fort, og at det skjedde den natta då dei kom fram til Betlehem. I bibelteksten står det: «medan dei var der, kom tida då ho skulle føda» (Luk 2,6). Det er noko anna. Eg trur Josef, som den ansvarsfulle mann han var, hadde god tid til å organisera det nødvendige rundt fødselen!

Jakobs protevangelium bygger på og kombinerer tekstane om Jesu fødsel i Matteus- og Lukas-evangeliet. Men det er også mykje nytt stoff som ikkje kjem frå bibelteksten, særleg om det som skjedde før Jesu fødsel. Eg har tidlegare nemnt skriftet si forteljing om Mariakjelda, og har planar om å nemna protevangeliet i fleire adventsbloggar.

Jakobs protevangelium («for-evangelium») blir ikkje rekna for å vera ei kjelde til historisk kunnskap. Det er nok heller ikkje skrive i Midt-Austen og manglar derfor også den jødiske og palestinske lokalkunnskapen som dei nytestamentlege skrifta er prega av. Men Jakobs protevangelium har likevel vore svært viktig i den kristne tradisjonen. Det var populært i oldkyrkja og det har prega kristen kunst og kultur heilt opp til vår tid. Eg syns derfor det er eit interessant å kjenna det og ser på det som ein tidleg kristen roman.

Jakobs protevangelium i bokklubb-utgåva er omsett av Einar Thomassen. Halvor Moxnes har skrive innleiande essay til skrifta i boka.

Fortsatt god adventstid!

På veg til Betlehem

Adventsblogg 11. desember

IMG_6725
Wadi Qelt. Foto: Arne Berge 2018

Også Josef drog då frå byen Nasaret i Galilea og opp til Judea, til Davidsbyen, som heiter Betlehem, … (Luk 2,4)

Slik står det i juleevangeliet. Det står ikkje noko om reiseruta. Det er likevel vanleg å tenka seg at dei drog ned Jordandalen til Jeriko, derfrå opp til Jerusalem og vidare til Betlehem. I så fall har dei kanskje gått opp den stien som framleis er i bruk i Wadi Qelt mellom Jeriko og Jerusalem? På bildet over ser me stien som følger den bratte fjellsida i ørkendalen.

Ole Christian Kvarme ser for seg reiseruta slik:

Fire eller fem dager har reisen tatt. De har vandret forbi Tabor-fjellet i det nedre Galilea og over den fruktbare Jisre´el-sletten i retning Bet-Shean eller Scythopolis som romerne og grekerne kalte den vakre og imponerende hellenistiske byen sør for Gennesaretsjøen. Dernest har de krysset over elven Jordan og dratt nedover Jordan-dalen på østsiden av elven, forbi små jødiske landsbyer og byer med mye blandingsbefolkning. Ved Jeriko har de igjen krysset Jordan-elven og vendt blikket vestover og oppover mot Juda-fjellene, Jerusalem og Betlehem. (Ole Christian Kvarme: Barnet og byen. En bok om Betlehem. Side 50)

Kvarme ser altså for seg at dei kryssa elva ved Beit Shean og gjekk sørover på austsida av elva, for så å kryssa elva igjen ved Jeriko. Sjå notatet Om å kryssa Jordanelva.

Fortsatt god adventstid!

Nasaret på Jesu tid, rekonstruert

Adventsblogg 10. desember

IMG_1623
Gjetaren i Nazareth Village. Foto: Arne Berge 2019

Mens adventsbloggen framleis hovudsakleg handlar om Nasaret, vil eg også fortelja om Nazareth Village. Dette er ein park, eller om du heller vil, ein rekonstruert gard og landsby som gjenskaper Nasaret på Jesu tid. Eg har fleire gonger besøkt staden med grupper som Inger og eg har vore reiseleiarar for, seinast nå i haust. Og eg har aldri blitt skuffa!

Jesus levde det meste av livet sitt i Nasaret. Dei første leveåra var han flyktning i Egypt. Dei siste tre åra av livet var han omreisande rabbi med utgangspunkt i Kapernaum. Men Jesus levde altså likevel det meste av livet som barn, ungdom og vaksen i Nasaret. Han var kjent som «Jesus frå Nasaret»:

Då han drog inn i Jerusalem, vart det uro i heile byen, og dei spurde: «Kven er dette?» Og folkehopen svara: «Det er profeten Jesus frå Nasaret i Galilea.» (Matt 21,10-11)

Dei som har bygd opp Nazareth Village har eit stort engasjement for å dela bodskapet om Jesus. Når eg kjem til staden, merkar eg dette engasjementet! Dei presenterer staden slik:

A first-century farm and village presenting the life, times, and teachings of Jesus of Nazareth for all the world.

Logoen deira er ei oljelampe, og dei siterer ofte desse orda frå Jesus:

Eg er lyset i verda. Den som følgjer meg, skal ikkje vandra i mørkret, men ha livsens lys. (Joh 8,12)

Fortsatt god adventstid!

Josefskyrkja i Nasaret

Adventsblogg 9. desember

IMG_8684
Josefskyrkja, Nasaret. Foto: Arne Berge 2009

Josefskyrkja frå 1914 ligg like ved Bodskapskyrkja i Nasaret. Den er bygd over ei kyrkje frå mellomalderen. Under kyrkja er det ei grotte som blir vist fram som Josefs verkstad. Informasjonstavla utanfor kyrkja seier at staden blei peikt ut som dette allereie på 600-talet og at seinare tradisjonar har identifisert staden som Josefs hus. Forskaren Jerome Murphy-O´Connor meiner derimot dette er ein from tradisjon som kan følgast tilbake til 1600-talet. Han skriv:

From the C17 the cave has been identified as the workshop of Joseph, a pious tradition that has no foundation. (Murphy-O´Connor i The Holy Land. Oxford Archaeological Guide)

IMG_8682
Informasjonstavle på Josefskyrkja. Foto: Arne Berge 2009

Josef har ein sentral posisjon i forteljingane om det som skjedde før Jesu fødsel og om Jesu fødsel og barndom (Matt 1-2 og Luk 1-2). Seinare høyrer me ikkje noko om han, anna enn av omtale som f eks når dette blir sagt om Jesus: «Er ikkje dette son til tømmermannen?» (Matt 13,55). «Bygningsmannen» ville nok elles vore ei vel så god omsetjing av det greske ho tektån. Eg tenker meg at Josef, og etterkvart Jesus som ung medarbeidar, først og fremst fann arbeid i byen Zippori som låg i nærleiken. Der var det stor utbygging på denne tida.

IMG_8685
Informasjonstavle i grotta under Josefskyrkja, Nasaret. Foto: Arne Berge 2009

Eg skreiv for fleire år sidan ei julepreike i form av Josef sin versjon av det som skjedde rundt Jesu fødsel i Betlehem:

Josef fortel

Hei, så kjekt å sjå deg! Du òg er her i Betlehem, ja. Me kom i går, på grunn av det der manntalet til Augustus. Nå er eg bare ute for å gjera någen ærend. Eg skal kjøpa litt lampeolje og någe å drikka. Kan tru eg har opplevd møje sidan me kom i går! Det er bare heilt utruleg!

Les meir

Fortsatt god adventstid!

 

Forventninga sin adventssøndag

Adventsblogg 8. desember

Her er ein kortversjon av preika eg hadde i dag på 2. søndag i adventstida i Hillevåg kirke.

Det står skrive i Evangeliet etter Johannes:

1 Lat ikkje hjartet dykkar uroast! Tru på Gud og tru på meg! 2 I huset til Far min er det mange rom. Var det ikkje slik, hadde eg då sagt dykk at eg går og vil gjera klar ein stad til dykk? 3 Og når eg har gått og gjort klar ein stad til dykk, kjem eg att og tek dykk til meg, så de skal vera der eg er. 4 Og dit eg går, veit de vegen. (Joh 14,1-4)

Advent

Advent handlar om at Jesus kjem til oss. Han kom som broren vår då han blei født i Betlehem. Han kjem til oss i dag. Han skal ein gong koma igjen så me kan vera der han er. Andre søndag i adventstida blir kalla forventninga sin adventssøndag. Det dreier seg om forventningar til Jesu kome ut frå alle desse tre perspektiva. Mange av oss har forventningar til jula som ligg framfor oss. Men 2. søndag i adventstida handlar eigentleg meir om forventningar knytt til Jesu nærvær, nå og i det evige livet.

Tru som tillit

Dagens tekst taler til meg om tru som tillit. «Tru på Gud og tru på meg!» sa Jesus. Avsnittet er henta frå ein situasjon der Jesu næraste venner var prega av uro og redsel. Så begynner Jesus å tala om tru som tillit. Det er som han seier til dei, så sterkt han kan: Dokker kan stola på meg!

I min Fars hus er det mange rom

Jesus teiknar eit varmt og godt bilde for oss: Det er eit Farshus som ventar. Det er målet for livet. Dette er ein av dei bibeltekstane der det evige Guds rike blir teikna som ein bolig. Eit hus. Og her står det at Fars hus har mange rom.

Bildet fortel oss om ein stad med plass for alle Guds barn. Der er det rikeleg med plass. Der treng ingen stå utanfor. Dette er ein tekst som opnar dører, ikkje ein tekst som lukkar dører.  Jesus gir oss opne rom, han fortel om ein romslighet hos Gud. NT-forskaren Hans Kvalbein sa ein gong i eit avisintervju om denne teksten: ”Det blir Guds store gjestfrihet som står igjen som budskapet i det Jesus sier.” (VL 19.04.2002)

Eg har lese at det greske ordet som betyr bolig eller rom (monæ), har betydningsnyansar i retning eit herberge, ein vegkro og ein kvilestad for påfyll, altså ein midlertidig bolig. Men evangelisten sprenger grensene for kva ordet kan bety. Her betyr det ikkje ein midlertidig bolig, men ein bolig for varig opphald! Dette greske ordet er faktisk bare brukt to gonger i heile NT, og begge gongene er i dette kapitlet i Johannesevangeliet. Presten Sjur Isaksen har peika på at i vår tekst (vers 2) blir det brukt om ein bevegelse nedanfrå og opp, om å flytta inn i ein varig bolig i Guds nærhet. Litt seinare i kapitlet, i vers 23, blir ordet brukt om den motsette bevegelsen; om at Gud kjem ned og tar varig bolig hos menneske som elskar han. Bildet framhever i begge tilfelle tryggleiken i det varige og fullkomne fellesskapet med Jesus.

Uro

Jesu ord om at han skal koma og henta oss så me skal vera der han er, har gitt håp og trøyst til mange menneske, både i møte med ein krevjande kvardag og i møte med døden. Orda var opprinneleg tala inn i ein vanskeleg situasjon for disiplane. Dei kjente på stor uro for kva påskedagane i Jerusalem skulle føra til. Og Jesus seier med ettertrykk til dei: Lat ikkje hjartet dykkar uroast!

I bokmålsomsetjinga har Bibelselskapet vald ei litt anna vinkling (her må eg i parentes bemerka at i Hillevåg kirke las eg bibelteksten på bokmål). Her står det: La ikke hjertet bli grepet av angst. Eg trur ordet angst gjennom bokmålsomsetjinga har fått for stor vekt i denne samanhengen. Eg forstår grunnteksten som denne taler meir om forvirring og uro. Me skal huska at angst er eit sterkt ord medisinsk sett, og sånn sett eit ord me gjerne kan vera forsiktige med å bruka. Eg som ikkje sjølv har kjent på angst, forstår i alle høve ikkje djupna i dette. Men uro og redsel i ulike situasjonar, det er ein allmen-menneskeleg erfaring. Me kan jo også merka oss den verkeleg gamle bokmålsomsetjinga, den klassiske omsetjinga frå 1930. Her stod det: «Eders hjerte forferdes ikke!» Uansett kva ord me brukar på den indre uroen, – Jesus vil gje tryggleik og livsmot til oss, midt i kvardagen vår. Og han er Frelsaren som faktisk har opna huset med dei mange romma for oss.

Han vil visa veg

Jesus opnar rom, han lukkar dei ikkje. Han snakkar om eit hus med mange rom og god plass. Samtidig fortel han at han sjølv vil vera den trygge vegvisaren fram til dette huset og denne gode plassen. Å tru er å vera undervegs saman med han, i tillit til han. Og der han er, er det godt å vera.

Jesus lar oss ikkje leita oss gjennom livet i blinde. Han går framføre og viser veg. Han har gått opp kursen i førevegen. Det er nok mange andre òg som kan læra oss noko om å leva eit godt liv. Men Jesus har alltid meir å gje enn andre me kan lytta til og følgja. Det er fordi han er Guds Son, den fullkomne, og samtidig tenaren som kjenner vår menneskelege verd fullt ut. Like etter det som er vår tekst i dag, seier han dei kjente orda: Eg er vegen, sanninga og livet. Ingen kjem til Far utan gjennom meg.

I kristen tru blir målet i nokre samanhengar kalla ”ein evig heim”. Det er eit spanande uttrykk. Det seier oss at å nå fram til det evige liv hos Gud er å koma til ein fullkomen og god heim. Ein bolig med mange rom. Opne rom. Trygge rom. Her er det plass for deg! I dag på forventninga sin adventssøndag blir me minna om å ha forventningar til Jesus. Han er nær oss kvar dag i livet. Eg er med dokker alle dagar så lenge verda står, sa han. Og han vil også vera nær oss i det evige livet, i Fars hus med mange rom.

St. Gabriels kyrkje i Nasaret

Adventsblogg 7. desember

Galilea 2012 058 (1)
St. Gabriels kyrkje, Nasaret. Foto: Arne Berge 2012

Det er også ei gresk-ortodoks bodskapskyrkje i Nasaret i tillegg til den mykje større og meir berømte katolske Bodskapskyrkja. Den ortodokse kyrkja heiter St. Gabriels kyrkje og er altså sterkare knytt til engelen Gabriel enn til Maria. Kyrkja ligg ved ein open plass like ovanfor Mariakjelda som eg skreiv om på adventsbloggen for nokre dagar sidan. Inne i kyrkja er det ein brønn med rennande vatn frå det same kjeldevatnet.

Kyrkja blei bygd i 1750 over restane av ei eldre kyrkje. Staden er første gong nemnt i skriftlege kjelder i korsfarartida, då den russiske pilegrimen Daniel i 1106 skreiv om ei kyrkje bygd over kjelda i Nasaret.

Den norske teologen Volrath Vogt som var i Nasaret i 1863, skreiv om kyrkja som ein av «mærkverdighedene» i Nasaret:

Gabrielskirken, der hvælver sig over en Brønd i Nærheden af Jomfru Marias Kilde, er i Agt hos Grækerne, fordi de paastaa, at Jomfru Maria øste Vand af denne Brønd, da Gabriel aabenbarede sig for hende.

Av omtalen kan det tyda på at den gresk-ortodokse tradisjonen som Vogt møtte i Nasaret, plasserte englebesøket ved brønnen (som nå altså er inne i kyrkja), og at murkonstruksjonen litt lenger nede i bakken ligg på staden der folk seinare henta vatn, i alle høve på 1800-talet.

St. Gabriels kyrkje er ei typisk gresk-ortodoks kyrkje, rikt utsmykka med ikonar og ikonostasis. Kyrkja er liten og kvadratisk, bare 14 x 14 meter. Går me gjennom kyrkjerommet og ned nokre trappar, kjem me til brønnen med rennande vatn.

IMG_1636
Rennande vatn i Gabrielskyrkja, Nasaret. Foto: Arne Berge 2019

Her ved brønnen har eg fleire gonger lese frå Bibelen:

26 Men då Elisabet var i sjette månaden, vart engelen Gabriel send frå Gud til ein by i Galilea som heitte Nasaret, 27 til ei jomfru som var lova bort til Josef, ein mann av Davids ætt. Namnet hennar var Maria. 28 Engelen kom inn til henne og sa: «Ver helsa, du som har fått nåde! Herren er med deg!» 29 Ved desse orda vart ho forskrekka og undrast på kva denne helsinga skulle tyda. 30 Men engelen sa til henne: 

«Ver ikkje redd, Maria! For du har funne nåde hos Gud.

31 Høyr! Du skal bli med barn og få ein son,
og du skal gje han namnet Jesus.

32 Han skal vera stor og kallast Son til Den høgste.
Herren Gud skal gje han kongsstolen til David, far hans.

33 Han skal vera konge over Jakobs hus til evig tid,
og det skal ikkje vera ende på kongedømet hans.»

(Luk 1,26-33)

Fortsatt god adventstid!

Om julekrybber

Adventsblogg 6. desember

Julekrubbe frå Betlehem
Julekrybbe i tova ull, frå Betlehem

Adventsbloggen i kveld blir ei oppfølging av gårsdagens blogg om sauer. Julekrybba i tova ull er laga av menneske med utviklingshemming i fellesskapet Saman for livet (arabisk:  Ma’an lil-Hayat) i Betlehem, ein del av L’Archebevegelsen. Eg kjøpte den i 2013.

I dag vil eg dela ein tekst om julekrybber som eg fann i Aftenbladet for nokre år sidan. Professor Ingunn Størksen skreiv eit fint innlegg om historiene våre og om koss me «skriv» vår eiga livshistorie. Og så begynte ho plutseleg å skriva om julekrybber:

Historiene våre
Bare en historie? Historiene våre er ikke bare, bare, men forteller oss noe om både fortid og fremtid.

(…)

JULA NÆRMER SEG. Jeg elsker juleevangeliet og alle julekrybbene. Ved siste opptelling hadde mannen min og jeg ca. 40 julekrybber fra hele verden i samlingen vår. Det fantastiske er å se at menneskene i ulike kulturer leser seg selv inn i denne historien. I julekrybbene fra Kenya ser både engler, hyrder, Jesus-barnet og de tre vise menn afrikanske ut. Menneskene i julekrybbene fra Sør-Amerika har vevde klær i flotte farger. Og vi vet godt hvor bleke alle er i julekrybbene fra vår kultur. Historien om Maria og Josef og det lille barnet berører mennesker i ulike kulturer, og de leser seg inn i den som om de sier «dette kunne like gjerne ha handlet om oss». SÅ ER DET NOEN av oss som tror at det lille barnet som ble født i Betlehem denne natten for mer enn 2000 år siden faktisk er Guds sønn, og andre tror det ikke. Heldigvis velger vi i Norge å respektere hverandre med våre ulike religioner og livssyn. Likevel mener jeg historien om vandringen til Betlehem har metaforer i seg som kan være til styrke for mange uavhengig av livssyn.

Historien er uansett veldig populær og gjengitt utallige ganger i alt fra enkle suvenirer til storslått kunst. Her fremheves kjærlighet, mot, styrke, hjerterom (og det i en stall), gode hjelpere, og gleden i det å gi gode gaver. Det som ble sett på som lite i kulturen Jesus ble født inn i, fremheves som noe stort. Kvinner og barn – Maria, Jesus-barnet og gjeterguttene – er hovedpersoner og helter i historien. Det nyfødte barnet hylles, folk forundres, og det viser seg senere at dette lille mennesket faktisk var noe helt spesielt. Josef viser seg som verden største kjernekar når han tar til seg en kvinne som ellers ville ha vært utstøtt og hetset i samfunnet. Englene synger om glede, håp og fred på jord.

HISTORIENE VÅRE er viktige, og de har innvirkning på livene våre på så mange måter. God jul!

Les heile artikkelen

Ingunn Størksen er professor i pedagogisk psykologi, Læringsmiljøsenteret, UiS.

Som bloggar ventar eg minst to veker med å ønska folk «god jul». Det blir det høve til seinare. Foreløpig seier eg: Fortsatt god adventstid!

%d bloggarar likar dette: