Bibelhistorier: Forvandlinga

30/01/2016
BEN112975 The Transfiguration, 1480 (oil on panel) by Bellini, Giovanni (c.1430-1516); 115x154 cm; Museo e Gallerie Nazionali di Capodimonte, Naples, Italy; Italian, out of copyright

BEN112975 The Transfiguration, 1480 (oil on panel) by Bellini, Giovanni (c.1430-1516); 115×154 cm; Museo e Gallerie Nazionali di Capodimonte, Naples, Italy; Italian, out of copyright

Éin gong fekk tre av dei som stod Jesus aller nærast, ifølge Det nye testamentet sjå ei heilt annleis side ved han. Dei fekk sjå Jesus i hans himmelske samanheng. Han blei forvandla og dei fekk sjå det.

Dei som var med i følget til Jesus, levde til dagleg eit kvardagsliv saman med han (det vil seia: heilt kvardagsleg kan det umogleg ha vore, for dei høyrde orda hans og såg koss han levde). Men dei hadde òg nokre heilt spesielle opplevingar saman med han. Forteljingsteksten for denne søndagen handlar om ein gong Peter, Jakob og Johannes gjekk opp på eit høgt fjell saman med Jesus. Dei gjekk opp dit for å be. Der skjedde forvandlinga. Jesus blei for ei kort stund annleis.

Ut frå samanhengen i evangelia er det kanskje mest naturleg å lokalisera hendinga til Hermonfjellet nord i Israel. Den kristne tradisjonen har derimot knytt teksten til Taborfjellet meir sentralt i Galilea. Bildet over viser koss renessansekunstnaren Giovanni Bellini (ca 1430-1516) såg for seg hendinga. Flott kunst, men eg trur ikkje han kan ha vore verken på Hermon eller Tabor!

Kyrkjeåret har ein søndag som heiter Kristi forklaringsdag, søndag 31. januar 2016. Me kunne like gjerne kalla den Kristi forvandlingsdag. På engelsk blir hendinga kalla the transfiguration. Me som er kristne, trur at Jesus er både menneske og Gud. Denne søndagen handlar om openberringa av Jesu guddom.

Sjølv om me kallar forvandlinga for Kristi forklaring, betyr ikkje det at dette kan forklarast så me kan forstå det. Dette går sjølvsagt langt utanfor forstanden. Likevel kan me tru. Og me kan tru at slike forteljingar kan gje oss djupare kjennskap til kven Jesus er.

Her er bibelhistoria om då disiplane fekk sjå Jesu herlegdom:

Seks dagar etter tok Jesus med seg Peter, Jakob og Johannes, bror hans, og førte dei opp på eit høgt fjell; der var dei åleine.  2 Då vart han forvandla for auga deira. Andletet hans skein som sola, og kleda vart kvite som lyset.  3 Og sjå, Moses og Elia synte seg for dei og snakka med han.  4 Då tok Peter til orde og sa til Jesus: «Herre, det er godt at vi er her. Om du vil, så skal eg byggja tre hytter, ei til deg, ei til Moses og ei til Elia.»Men før han hadde tala ut, kom det ei lysande sky og la skugge over dei, og frå skya kom det ei røyst: «Dette er Son min, han som eg elskar, i han har eg mi glede. Høyr han!»  6 Då læresveinane høyrde det, kasta dei seg ned med andletet mot jorda, gripne av redsle.  7 Men Jesus gjekk bort og rørte ved dei og sa: «Reis dykk opp, og ver ikkje redde!»  8 Og då dei såg opp, såg dei ingen andre enn han, berre Jesus. (Matt 17,1-8)

Moses og Elia er to sentrale personar i Det gamle testamentet. Dei representerer lova og profetane. Skya er kjent frå GT som eit teikn på Guds nærvere og på at Gud openberrar seg. Disiplane sin reaksjon viser den frykta som kan følgja med møtet med det heilage, det som er heilt annleis, jfr Rudolf Ottos religionshistoriske forsking på det heilage (her). Jesus møter denne frykta med orda Ver ikkje redde!

For den som er interessert i ei tolking av forteljinga i ein større bibelsk samanheng, vil eg anbefala Rolf Gunnar Heitmann sin gjennomgang Topptur i Galilea.

Eg har tidlegare skrive eit notat som knyter forteljinga til den jødiske lauvhyttefesten her.

Wikipedia har ein omfattande artikkel her.

Bibelhistoria om då disiplane fekk sjå Jesu herlegdom er forteljingstekst på Kristi forklaringsdag. Samtidig er forteljinga kvart år preiketekst: Matt 17,1-9 (I); Mark 9,2-13 (II); Luk 9,28-36 (III).


O. Berge, Skraphandel

23/01/2016

Familiehistorie frå området ved Fiskepiren i Stavanger

Olaus Berge

Olaus Berge (1890-1961)

Jei har en löyen foritning. Jei kjöber alle mulige Brugte Ting fra den simpleste filler til de Floteste Ting. Biler kjöbes og huges op og de er en lönsom foritning da bildeler er kostbare her Jeme. Jei Kjöber Partier Jer og Metaler af alle slags og omseter de siden til de store smelterier eller Verksteder. Jei har Klart mei svert Bra med dette (…)

Slik skreiv farfar Olaus Berge i 1938 i eit brev til søstera Jenny i USA. Han dreiv skraphandel i Smalgangen 1 ved Fiskepiren i 25 år (ca 1935-1961).

Skraphandelen til farfar har vore viktig i familien vår. Det er mange gode historier knytt til forretningsdrifta. Når eg ser tilbake på dette, er det ei stolt familiehistorie om ein mann som med humor og forteljarevne gjorde ein skraphandel til noko stort!

Farfar kjøpte og selde flasker, filler, metall og det me i dag ville kalla antikvitetar. Men det at han før krigen dreiv med bilopphogging, var nytt for oss då me for få år sidan kom over Amerikabrevet frå 1938.

Eg har ein protokoll over det han kjøpte og selde frå 1956 fram til han døydde i 1961. Protokollen viser at han kjøpte frå privatpersonar og selde vidare til firma som Stavanger Tinfabrik, O. M. Titlesta Metalsmelteri (i Bergen), Bryne Metalsmelteri, og i nokre tilfelle til privatpersonar.

Den første innførselen i protokollen er frå oktober 1956. Han kjøpte 10 kg kopar av Arne Kristiansen i Hilevaagsveien 27 for kr 4,00 pr kg. Nokre dagar seinare selde han dette vidare til Bergen for kr 4,70 pr kg.

Det gjekk nok mykje i kopar og bly. Familiehukommelsen legg likevel vekt på meir spennande saker enn som så. Farfar sette ofte til side gamle og spesielle ting som han helst ikkje ville kvitta seg med. Han hadde sansen for raritetar og kuriositetar av mange slag! Kanskje var dette ein viktig motivasjonsfaktor i arbeidet hans? For oss barnebarna, ikkje minst for mine eldre søsken, var det alltid mykje spenning knytt til det å få vera der saman med han og få kikka rundt mellom alt det merkelege som fylte skraphandelen.

Smalgangen 1 var eit butikklokale som høyrde saman med Langgt. 6, der Olaus budde med familien sin; kona Petra og sonen Trygve (faren min). Dei leigde i andre etasje. Han brukte Langgt. 6 som forretningsadresse.

O. Berge Skraphandel

Dei siste åra før 1935 arbeidde farfar med lossing av båtar på Fiskepiren, truleg for firmaet Brisling-Foreningen. Av helsemessige grunnar slutta han med dette ca 1935. Far, som då var 23 år, overtok då arbeidet på kaien, mens farfar leigde første etasje i Smalgangen 1 og starta skraphandelen. Så vidt eg har forstått, hadde Brisling-Foreningen på denne tida lokale i andre etasje i dette huset.

Familien vår har faktisk også tilknyting til eit tredje nabohus; Smalgangen 3. Farfar kjøpte dette i 1954. Han hadde då flytta til Våland, men han hadde nok ein draum om å kunna koma tilbake til Smalgangen som “gamal”. Det blei det aldri noko av; han leigde ut dette huset. Uthuset i gardsrommet i Smalgangen 3 reiv han (ulovleg) og bygde opp på nytt, då det gamle var i svært dårleg forfatning. Han fekk kr 75 i bot for dette i 1955. Det nye uthuset brukte han til ”lager av tunge kolli – pakkede metaller etc”. Foreldra mine overtok Smalgangen 3 etter farfar. Dei leigde det ut i nokre år til Rogaland teater og selde huset på slutten av 1960-talet.

Smalgangen 1 stod på slutten av 1990-talet i dårleg forfatning. I dag er huset er bygd opp på nytt som eit flott kunstnaratelier (bildet under). Eg hadde gleda av å besøka kunstnaren Lasse Skarbøvik i atelieret hans i september 2015, og det fekk fram mange gode barndomsminne!

Fakta:

  • Olaus Berteus Berge (1890-1961) kom frå Finnøy. Foreldra var Pauline Marta og Ole Tobias Berge.
  • Petra Serina Berge (1889-1961) kom frå Rennesøy. Foreldra var Sigrid og Peter Sværen.
  • Petra og Olaus flytta til Stavanger som unge. Dei gifta seg i St. Petri kyrkje i 1912. Vigselsattesten fortel at ho då var syerske og at han var skipsopphoggar.

Relaterte notat:

Smalgangen 1. Foto: Arne Berge 2015

Smalgangen 1. Foto: Arne Berge 2015


Bibelhistorier: Tolvåringen

19/01/2016

Jesus and the doctors of the Faith dsc01783

Bibelforteljinga om Jesus som tolvåring i tempelet handlar om ein episode då Jesus hadde vakse frå å vera barn til å vera ungdom. Han er i djup samtale med dei lærde i tempelet i Jerusalem. Samtidig møter han dei fortvilte foreldra sine med eit undrande spørsmål!

Eg lurer på kva Jesus snakka med dei lærde om. Og eg lurer på kva han svara på spørsmåla deira. Eg skulle gitt mykje for å få lytta til denne samtalen!

Bildet er eit måleri frå 1600-talet: Jesus among the Doctors (as a child debating in the temple), Circle of José de Ribera [Public domain], via Wikimedia Commons.

Forteljingsteksten denne veka viser oss elles at Jesus må ha vakse opp i eit trygt miljø; foreldra drog heimover frå påskefesten utan å leggja merke til at tolvåringen ikkje var med i følgjet av venner og slektningar!

Eg har tidlegare skrive eit grundigare bloggnotat til denne teksten: Jesus (12) i Fars hus.

Her er forteljinga slik den står i Evangeliet etter Lukas (Luk 2,40-52)

Og guten voks og vart sterk. Han vart fylt av visdom, og Guds nåde var over han. Kvart år fór Jesu foreldre til Jerusalem i påskehøgtida. Og då han var tolv år, drog dei som vanleg dit opp til høgtida. Men då høgtidsdagane var til ende og dei skulle fara heim, vart guten Jesus verande att i Jerusalem, og foreldra hans la ikkje merke til det. Dei tenkte han var med i følgjet, og fór ei dagsreise fram før dei tok til å leita etter han mellom slektningar og kjenningar. Sidan dei ikkje fann han, fór dei attende til Jerusalem og leita etter han der. Men først etter tre dagar fann dei han i tempelet. Der sat han midt blant lærarane og lydde på dei og stilte spørsmål. Og alle som høyrde på han, undra seg over kor klok han var og kor godt han svara. Då foreldra fekk sjå han, vart dei slegne av undring, og mor hans sa: «Kvifor har du gjort dette mot oss, barnet mitt? Far din og eg har leita etter deg og vore så redde.» Men han svara: «Kvifor leita de etter meg? Visste de ikkje at eg må vera i huset åt Far min?» Men dei skjøna ikkje kva han meinte med dette.
 Så vart han med dei heim til Nasaret og var lydig mot dei. Men mor hans gøymde alt dette i hjartet sitt. Og Jesus gjekk fram i alder og visdom og var til glede for Gud og menneske.

Bibelhistoria om Jesus som tolvåring i tempelet er forteljingstekst på 3. søndag i openberringstida, og preiketekst på Kristi Openberringsdag (I).


Bibelhistorier: Jesu dåp

13/01/2016

Foto: Arne Berge 2012

Jesus blei døypt i Jordanelva av døyparen Johannes. Han opplevde sjølv at dette var noko som “måtte” skje, og me kan sjå på Jesu dåp som ei innviing til oppdraget hans.

Bildet er tatt på den tradisjonelle dåpsstaden nær Jeriko på Vestbreidda. Staden heiter Qasr al-Yahud på israelsk side og Al-Maghtas på jordansk side. Det er mogleg å gå ned til elva og vassa i det sterkt forureina vatnet, på begge sider av elva.

Her er historia slik den står i Evangeliet etter Matteus:

13 Då kom Jesus frå Galilea til Johannes ved Jordan for å bli døypt av han. 14 Men Johannes ville hindra han og sa: «Eg treng dåp av deg, og så kjem du til meg?» 15 Jesus svara: «Lat det no skje! Dette må vi gjera for å oppfylla all rettferd.» Då gjorde Johannes som Jesus ville. 16 Med det same Jesus var døypt, steig han opp av vatnet. Og sjå, himmelen opna seg, og han såg Guds Ande koma dalande ned over seg som ei due. 17 Og det lydde ei røyst frå himmelen: «Dette er Son min, han som eg elskar, i han har eg mi glede.» (Matt 3,13-17)

Bibelhistoria fortel at Den heilage ande konkret kom over Jesus og at Guds røyst høyrdest frå himmelen. Men kven høyrde dette? Éin måte å forstå bibeltekstane på, er at det bare var Jesus og Johannes som høyrde dette. Og at andre som var til stades, truleg bare såg dua. Dei forstod ikkje at dette var Anden, og dei høyrde ikkje Guds røyst. Også idag må Guds handlingar tolkast. Den som bare er tilskodar, får ikkje med seg meir enn det ytre.

Er det ein samanheng mellom denne dåpshandlinga og den kristne dåpen me har i kyrkja? Det er vanleg å seia at Jesu dåp peiker fram mot hans død og oppstode, mens vår dåp byggjer på Jesu død og oppstode.

Det er sjølvsagt ikkje mogleg å seia sikkert kvar Jesu dåp skjedde. Det nye testamentet  gjev ikkje nøyaktige geografiske opplysningar i denne saka. Men det er relativt sikkert at det skjedde ved Jordanelva (eller ei sideelv) mellom Gennesaretsjøen og Dødehavet. Det er i dag (minst) to såkalla dåpssstadar i dette området; i tillegg til Qasr al-Yahud er det også ein stad som heiter Yardenit (som ligg rett sør for Gennesaretsjøen). Den israelske avisa Haaretz hadde i 2014 ein interessant artikkel om stadane.

Baptism in the River Jordan
Ancient tradition meets modern ecology: Cleansing the soul, cleaning the water.

Av desse stadane har eg absolutt mest sans for Qasr al-Yahud. Staden er, som Haaretz påpeiker, meir autentisk (geografisk) og mindre kommersialisert enn Yardenit. Avisartikkelen legg elles vekt på den dårlege kvaliteten på vatnet, – og ser fram mot ei tid med reinare vatn i elva. La oss håpa den tid vil koma!

Avisa skriv ut frå perspektivet at kristne pilegrimar i vår tid blir døypte i elva. Ja, dette blir praktisert av ein del kristne trussamfunn. Eg er redd mykje av dette er gjendåp, noko eg har lite sans for. For meg betyr det meir å sjå på elva som stad for døyparen Johannes sin aktivitet og for Jesu dåp.

Hendinga er med i alle dei fire evangelia. Men me kan merka oss at evangelisten Johannes (altså ikkje døyparen), ikkje spesifikt nemner at Jesus blei døypt. Han er meir opptatt av at døyparen her peiker på kven Jesus er:

    29 Dagen etter ser han Jesus koma gåande mot seg og seier: «Sjå, Guds lam, som ber bort synda i verda! 30 Det var om han eg sa: Etter meg kjem det ein mann som er komen før meg, for han var til før meg. 31 Eg visste ikkje kven han var, men for at han skal bli openberra for Israel, er eg komen og døyper med vatn.»32 Og Johannes vitna og sa: «Eg såg Anden dala ned frå himmelen som ei due, og Anden vart verande over han. 33 Eg visste heller ikkje kven han var, men han som sende meg for å døypa med vatn, han sa til meg: Den du ser Anden dala ned over og bli verande over, han er den som døyper med Den heilage ande. 34 Og eg har sett det, og eg har vitna: Han er Guds Son.» (Joh 1,29-34)

Bibelhistoria om Jesu dåp er ein del av forteljingsteksten på 2. søndag i openberringstida (Matt 3,13-4,11). 

Relaterte notat:


Vismennene

06/01/2016

Bibelhistorier: Vismennene hyllar Jesus

Brooklyn_Museum_-_The_Magi_Journeying_(Les_rois_mages_en_voyage)_-_James_Tissot_-_overall

Bilde: The Magi Journeying. Kunstnar: James Tissot. Brooklyn Museum

Vismenn frå aust, ei stjerne viste veg, kong Herodes blei redd og sint, vismennene fann Jesusbarnet, dei gav han gull, røykjelse og myrra. Dette er viktige ingrediensar i bibelhistoria eg vil trekka fram i dag.

Det er trettande dag jul (6. januar), òg kalla “Heilagetrekongars dag”. Nå må juletreet og julepynten snart ut av stova vår. Denne dagen er tradisjonelt knytt til forteljinga om vismennene som hyllar Jesus.

Desse mennene viste allereie ved Jesu fødsel det universelle ved den kristne trua. Dette var ikkje-jødar som kom for å hylla den jødiske Messias.

Bibelforteljinga seier verken at dei var tre, at dei var (heilage) kongar, eller at dei heitte Caspar, Melchior og Balthazar. Dette har blitt lagt til av seinare forkynning og legender.

Men sjølv om me tar bort dei seinare tillegga, vil mange meina at sjølve bibelforteljinga har eit legendarisk preg. Koss skal ein tenka om denne bibelhistoria? Eg har lese i pave Benedikt XVI sin gjennomgang av teksten i boka Jesus fra Nasaret. Barndomshistoriene (Luther forlag 2013). Her drøfter han omtalen av vismennene, stjerna, dei skriftlærde og kong Herodes. Han konkluderer slik:

De to kapitlene hos Matteus som tar for seg barndomshistoriene, er ikke en meditasjon utformet som fortellinger, men det motsatte: Matteus forteller oss en virkelig historie som er gjennomtenkt og tolket teologisk og hjelper oss dermed til å trenge dypere inn i Jesu mysterium.

Her er forteljinga slik den står i Bibelen (Matteus 2,1-12):

Då Jesus var fødd i Betlehem i Judea, i kong Herodes’ dagar, kom det nokre vismenn frå Austerland til Jerusalem  og spurde: «Kvar er den jødekongen som no er fødd? Vi såg stjerna hans gå opp, og no er vi komne og vil hylla han.»  3 Då kong Herodes fekk høyra det, vart han svært uroleg, og heile Jerusalem med han.  4 Han kalla saman alle overprestane og dei skriftlærde i folket og spurde dei ut kvar Messias skulle bli fødd.  «I Betlehem i Judea», svara dei, «for slik står det skrive hos profeten:

 Du Betlehem i Juda land,
 blant fyrstane i Juda er du slett ikkje den ringaste.
 For frå deg skal det koma ein fyrste,
 ein hyrding for mitt folk Israel.»

7 Då kalla Herodes vismennene til seg i løynd og spurde dei nøye ut om kva tid stjerna hadde synt seg.  8 Så sende han dei til Betlehem og sa: «Gå og forhøyr dykk nøye om barnet. Og når de har funne det, så sei frå til meg, så eg òg kan koma og hylla det.»  9 Då dei hadde høyrt kva kongen hadde å seia, tok dei i veg. Og sjå, stjerna som dei hadde sett koma opp, fór føre dei heilt til ho vart ståande over staden der barnet var. 10 Då dei såg stjerna, vart dei umåteleg glade. 11 Dei gjekk inn i huset og fann barnet hos mora, Maria. Og dei fall på kne og hylla det. Så opna dei skrina sine og bar fram gåver til barnet: gull, røykjelse og myrra. 12 Men Gud varsla dei i ein draum at dei ikkje måtte fara attende til Herodes, og dei tok ein annan veg heim til landet sitt.

Bibelhistoria om vismennene er forteljingstekst på Kristi Openberringsdag.


Godt nytt år, AD 2016!

01/01/2016

Eg begynner det nye året med ordet TAKK. Eg er takknemleg for mykje i dag. Eg tenker på det at eg er i ganske god form etter ei ulukke i august. Og eg tenker på den flotte familien min, med Inger, barn, svigerbarn og fem barnebarn! Og sjølvsagt den gode storfamilien elles.

Nå ser eg fram til eit nytt år. AD er forkorting for Anno Domini, som betyr “Herrens år”.

Me har elles mykje å vera takknemlege for i samfunnet vårt. Den største utfordringa for oss i det nye året er å visa nestekjærleik til kvarandre og til dei mange flyktningane som kjem til vår del av verda. Det har visstnok kome meir enn ein million flyktningar til Europa i 2015. Nokre få av dei har kome til Norge. Eg har denne jula tenkt mykje på at Jesus sjølv var flyktning då han var barn (meir her). Han blei født inn i ei brutal verd. Han kom som eit sårbart lite menneskebarn. Så langt var Gud villig til å gå då han blei menneske!

Nyttårsdagen er Jesu namnedag. Bakgrunnen for dette er at det er åttande juledag og at Jesus blei omskoren og fekk namnet sitt den åttande dagen etter fødselen (Luk 2,21). Dagens tekst dette året inneheld eit løfte knytt til å vera “samla i hans namn”:

Jesus seier: For der to eller tre er samla i mitt namn, der er eg midt iblant dei. (Matt 18,20)

Det var mor som lærte meg å be. Ho lærte meg å avslutta bønene med “i Jesu namn. Amen.”


Jul på bloggen

24/12/2015

Rembrandt. Adoration of the Shepherds

 

I desse juletider viser eg til eit utval tidlegare notat relatert til jula:


Følg

Få alle nye innlegg levert til Innboksen din.

Join 367 other followers

%d bloggarar likar dette: