Om Lars E. Berge, Gjesdal

29/08/2015

Eg sit med ei gamal bok i hendene. Den har tilhøyrt tippoldefaren min, Lars Erikson Berge. Han har skrive namnetrekket sitt i boka. For meg er den litle boka eit klenodium.

I morgon (30.08.2015) skal det vera slektsstemne for Bergeslekta frå Gjesdal. Sjølv har eg dessverre ikkje høve til å delta. Men eg kan bidra med litt frå slektshistoria her på bloggen.

Det er den store slekta etter Kari Toresdotter og Lars Erikson Berge som skal samlast. I denne slekta finst det eit par klassiske bilde, som eg vil ta med her.

Lars Erikson Berge, Gjesdal

Lars Erikson Berge, Gjesdal

Det første bildet viser Lars der han sit med falda hender. Han var født i 1792 og døydde i 1873. Lars var bonde. Han kom frå nabogarden Indre Lima og overtok garden på Berge frå svigerforeldra i 1820.

Elles hadde han mange tillitsverv i lokalsamfunnet. Han var ein av dei første ordførarane i Gjesdal, i perioden 1844-1847. I unge år var han omgangsskulelærar i ca 10 år. Seinare i livet var han vaksinatør. Og han hadde lenge ansvaret for ei boksamling som var utgangspunkt for det seinare lokale folkebiblioteket.

Lars var interessert i bøker. I slektsboka som kom ut i 1915, står det slik:

Han styrte i lang tid bygdens almuebibliotek og hadde selv læst størsteparten av bøkerne. Der var vistnok intet hjem i Gjesdal, hvor der læstes saa meget som i hans.

Eg er så heldig å ha ei av bøkene hans. Namnetrekket hans står øverst til venstre i bildet. Bildet blir større viss du klikkar på det.

Lars E. Berges bok

Tittelen på boka er lang i forhold til vår tids titlar:

Johannes Bunians udførlige Levnet og Død, eller Guds Naade, som strækker sig endog til de største Syndere. Det er, en sandfærdig Fortælling om Forfatterens første Dragelse og hans videre Fremgang i Naaden.

Dette må dreia seg om den kjente engelske presten og forfattaren John Bunyan. Boka er omsett frå engelsk og gitt ut i Christiania i 1848.

Boka har som du ser, si eiga historie. Ulike eigarar i slekta har skrive sine namnetrekk i den. Øvst til venstre finn me altså Lars E. Berge sitt namn. Reier Berge (1835-1908) var ein av sønene til Lars. Han var lenge lærar og klokkar i Gjesdal, men flytta seinare til Herikstad her i Time. Kaare Time var barnebarn av Reier. Eg blei kjent med han dei siste åra han var sokneprest i Høyland (1967-1978). Sjølv fekk eg boka i eige etter Kaare Times død. Etter at arvingane hadde gått gjennom boksamlinga hans, fekk eg òg sjå gjennom bøkene. Då eg viste fram kva eg hadde funne, fekk eg bekrefta at denne gamle boka etter ein av våre felles forfedre, skulle vera mi.

For at dei som er slektsinteresserte ikkje skal bli altfor forvirra, bør eg nok ta med at eg ikke har Bergenamnet mitt frå Gjesdal. Det kjem frå farsslekta mi frå Finnøy. Men mormora mi, Hanna Regine Salthe, var født Berge. Ho var barnebarn av Lars Erikson Berge. Slektslinja går slik: Mor heitte Esther Berge, født Salthe (1920-2007). Hennar mor var Hanna Regine Salthe, født Berge (1886-1955). Ho var dotter av Ommund Larsson Berge (1832-1903). Han var son av Lars Erikson Berge.

Eg vil avslutta med det andre klassiske bildet i Bergeslekta frå Gjesdal. Det er eit bilde av dei åtte barna til Lars, då dei sjølve var blitt gamle. Bildet er tatt i 1894.

Søskenflokk 1894, Berge i Gjesdal

Søskenflokk 1894, Berge i Gjesdal

Bak frå venstre: Adam, Lars, Erik, Ommund, Reier. Framme frå venstre: Karen, Thore, Rakel.

Lars Larsson Berge har 25.06.1894 skrive slik om dette bildet:

Idag var vi alle 8 søskende samlet hos den ældste bror paa vort fødested, Berge i Gjesdal sogn, for efter avtale at faa os fotograferet. Dette kunne vel siges at være av mindre nødvendighet. Og ganske sandt! Men der er dog den mærkverdighet ved det, at vi har ikke været flere søskende og nu er vi alle gamle og graa, fra 10de november 1816 til 1ste november 1835. Der er altsaa 19 aar i forskjel paa alderen eller den gjennemsnitlige alder henimot 70 aar. Dog var vi alle saa pas raske at vi kunne samles tilfods dertil. Den ældste er derimot ikke litet skrøpelig. Vi skildtes igjen med den tanke, at vi ikke mer kom til at samles paa et sted paa denne jord, men satte stevne hist oppe hos Gud. Det skje ved Jesus alene.


Taizé, 10 etter Bror Roger

16/08/2015

Etter hvert har det økumeniske klosteret i Taizé utviklet seg til et unikt åndelig sentrum i Europa, ikke minst for unge mennesker. Under broder Rogers veiledning har brødrene inkarnert sin enhetsvisjon gjennom å leve den. Deres lavmælte liv er en skarp protest mot splittelsens skandale i Kristi kirke.

Slik skriv Peter og Joel Halldorf om Bror Roger i boka De fulgte Jesus.

Det er i dag (16. august) 10 år sidan det tragiske drapet på den kristne leiaren under ei gudsteneste i Taizé (her).

Koss er situasjonen for det økumeniske klosteret nå, 10 år etterpå? Vårt Land skriv om klosteret i dag: Stillheten forener dem fortsatt. Hvert år reiser 100.000 europeiske ungdommer til et kloster i Frankrike.


Litterært blikk på Utstein kloster

10/08/2015

11239624_10203816105834961_6834123562315302697_n

Utstein kloster er ein av favorittstadane mine. Både kulturhistoria og kulturlandskapet som er knytt til staden, fascinerer meg. Og for med ein gong å sitera Alfred Hauge:

Eit landskap er som eit menneske. Det har sitt andlet, og det har dét som er innanfor andletet. (Perlemorstrand, side 28)

Det er i dag 50 år sidan klosteret i 1965 blei gjenopna etter omfattande undersøkingar og restaurering. Datoen var sjølvsagt ikkje tilfeldig valt. Larsok (10. august) er knytt til St. Laurentius som klosteret var vigd til i mellomalderen. Sjå museets omtale av 50-års jubileet her.

Eg har blant anna brukt dagen til å lesa ferdig Harald Olsen sin artikkel Alfred Hauge og Utstein Kloster, skriven for Museum Stavanger årbok 2014, side 121-173. Eg kjøpte eit særtrykk av artikkelen på Utstein Pilegrimsgard på forsommaren. Bildet av klosteret tok eg på Kristi Himmelfartsdag då eg var på gudsteneste i klosterkyrkja.

Alfred Hauge hadde eit nært forhold til klosteret. Mykje av artikkelen er interessant presentasjon og tolking av dei fem romanane og to diktsamlingane som inngår i “Utstein Kloster-syklusen”. Bøkene kom ut frå 1967 til 1984. Eg las romanane (og delar av diktsamlingane) på 70- og 80-talet, og har lese noko av dette om igjen nå i år i samband med 100-års jubileet for forfattaren.

Olsen avsluttar med å skriva om litteratur som bygger et helligsted. Denne delen av artikken begynner slik:

At Utstein Klister har betydd mye for Alfred Hauges forfatterskap er hevet over tvil. Men hva har så forfatterskapet – og Utstein Kloster-syklusen – betydd for klosteret? For enkelte leseres forhold til stedet har nok bøkene betydd mye. Men i det store og hele må en vel si at syklusen ennå er en lite benyttet skattkiste. Det er imidlertid en skattkiste med et stort potensiale!

Hauge har utan tvil vore med og forma mi interesse for og mitt bilde av staden. For meg er klosteret både ein heilag stad og ein historisk stad. Eg syns også det er flott at museet gir den litterære vinklinga så stor plass i årboka.

Relatert stoff på bloggen:


Herskapshus på Sionshøgda?

09/08/2015

Denne sommaren arbeider arkeologar med å grava ut det som kanskje er eit herskapshus frå 1. hundreår på Sionshøgda i Jerusalem. Funna vil i så fall kunna gje ny og viktig kunnskap om Jerusalem på Jesu tid.

Oppdatering: Popular Archaeology skriv 23.08.2015 om utgravingane: Jerusalem Dig Hits Pay Dirt

Bygningsrestane kan vera frå eit herskapshus knytt til aristokratiet eller presteskapet på Jesu tid, uttaler arkeologen Shimon Gibson, på grunn av “the elaborate nature of objects found in these buildings and their proximity to an excavated mansion in the nearby Jewish Quarter”. Han må her tenkja på funna i det herodianske kvarteret.

Det er avisa The Charlotte Observer som omtaler saka. For den amerikanske avisa er dette ei lokal sak, knytt til at arkeologiteamet kjem frå The University of North Carolina at Charlotte (UNCC). Men om utgravingane er korrekt omtalt, har dette ei mykje vidare tyding enn som så. Dette kan bli ein svært interessant stad å besøka!

Her er eit utdrag:

UNCC archaeology team in Jerusalem unearths 1st-century mansion

(…) “These remains are extraordinarily well preserved,” Gibson said, “such that not only do we have the complete basements of houses with their rooms intact, but also the first story of these houses are also very well preserved. This is truly amazing.”

Reasons for the buildings’ condition are twofold, he said: Occupying Romans destroyed the Jerusalem of Jesus’ era in AD 70. The city was deserted for 65 years, until the Roman emperor Hadrian rebuilt a city on the ruins. “Then, in the Byzantine period (AD 330-1453), the buildings were filled in so the area could be flattened in order to build houses and structures on the top.”

Because of the elaborate nature of objects found in these buildings and their proximity to an excavated mansion in the nearby Jewish Quarter, “we surmise that the houses either belong to aristocrats, or probably to well-to-do priestly families,” Gibson said. If this can be verified – ideally via an inscription or document – the find may provide details about the lives of those who ruled Jerusalem at the time of Jesus.

(via PaleoJudaica)


Jesus og sabbaten

03/08/2015

Notat til søndagens tekst: Markus 2,23-28

Kva betyr det å halda kviledagen heilag? I vår kristne tradisjon brukar me det tredje bodet slik at det handlar om søndagen. Ein gong Jesus blei kritisert for brot på sabbatsbodet, sa han:

Sabbaten vart til for mennesket og ikkje mennesket for sabbaten. Difor er Menneskesonen herre over sabbaten òg.

Kva forhold har me kristne til lova i Det gamle testamentet? Kva er kristen fridom? Koss underviste Jesus om desse spørsmåla?

Eg trur det er rett å seia at Jesus gav sabbaten eit nytt innhald, eit innhald dei fleste kristne har overført til søndagen. Det viktige er ikkje å ha strenge reglar for kva som er lov å gjera denne dagen. Det viktige er å ta til seg det godet som ein annleis dag er, og la det prega vår bruk av dagen. Jesus vil at helgedagen skal vera fylt av “frid, glädje, förlåtelse och gemenskap med Gud”, for å sitera den svenske biskopen Bertil Gärtner (sjå sitat lenger nede). Sjølv ville eg ha lagt til fellesskap med familie og venner.

Eit aktuelt spørsmål er sjølvsagt om ikkje samfunnet, nettopp for å gjera helga annleis i forhold til resten av veka, likevel bør ha reglar som regulerer bruken av søndagen.

Dette er eit notat til bibeltekstane for den komande søndagen, 9. august 2015 (11. søndag i treeiningstida). Eg har skrive notatet for Prekenverkstedet på Den Norske Israelsmisjon si nettside og bearbeidd det litt før eg nå legg det ut her på bloggen. 

Leseteksten frå Andre Mosebok (2. Mos 20,1-17) inneheld dei ti boda om Guds gode vilje for menneskelivet. Den korte forma av det tredje bodet er: “Du skal halda kviledagen heilag”. Dette er ei pedagogisk bearbeidd kortform av sabbatsbodet slik det står i 2. Mos 20:

Hugs på sabbatsdagen og hald han heilag. Seks dagar skal du arbeida og gjera all di gjerning, men den sjuande dagen er sabbat for Herren din Gud. Då skal du ikkje gjera noko arbeid, korkje du eller son din eller dotter di, korkje slaven din eller slavekvinna di, korkje buskapen din eller innflyttaren som bur i byane dine. For på seks dagar laga Herren himmelen og jorda, havet og alt som er i dei; men den sjuande dagen kvilte han. Difor velsigna Herren sabbatsdagen og helga han.

Leseteksten frå Galatarbrevet (Gal 5,1-6) begynner med det programmatiske «Til fridom har Kristus frigjort oss.» Vidare er teksten ei formaning til ikkje å akseptera ei forkynning som seier at vegen til frelse går gjennom oppfylling av lova. Vårt kristne alternativ er tru, håp og kjærleik (vers 5-6).

Teksten frå Markusevangeliet er éi av fem forteljingar i eit større avsnitt (2,1 – 3,6) som viser koss motstanden mot Jesus vaks fram. I denne forteljinga er det Jesu forhold til sabbatsreglane som står i fokus. Teksten vil ha fram at Jesus har autoritet til å utfordra ei lovforståing som bind menneske. Han viser tilbake til at lova (eksemplifisert ved sabbaten) er Guds gode gåve til menneska.

Her er teksten frå Markusevangeliet:

23 Ein gong Jesus gjekk langsmed kornåkrane på sabbaten, tok læresveinane hans til å riva av aks medan dei gjekk. 24 Då sa farisearane til han: «Sjå, kvifor gjer dei slikt som ingen har lov til på sabbaten?» 25 Han svara: «Har de aldri lese kva David gjorde då han var i naud og både han og mennene hans svalt? 26 Han gjekk inn i Guds hus den tid Abjatar var øvsteprest, og åt skodebrøda, dei som berre prestane har lov til å eta. Han gav òg til dei som var med han.» 27 Og Jesus sa til dei: «Sabbaten vart til for mennesket og ikkje mennesket for sabbaten. 28 Difor er Menneskesonen herre over sabbaten òg.»

Menneskesonen er herre over sabbaten!
Vers 23 fortel om ei konkret hending. Jesus og disiplane var ute og gjekk på ein sabbat. Stien gjekk langsmed ein kornåker. Disiplane begynte å riva av aks (for å eta dei). Dette var lov, jfr 5. Mos 23,25.

Vers 24 fortel at nokre farisearar klaga på disiplane ved å seia at dei gjorde noko som ikkje var lov på sabbaten. Det var lov å eta på sabbaten; den var ikkje ein fastedag. Det har truleg heller vore sjølve aktiviteten «å riva av aks» som dei vurderte som arbeid og som dermed kom i konflikt med sabbatsbodet i 2. Mos 20,8 ff. Parallellteksten i Luk 6,1 viser også at dei gneid aksa mellom hendene. Kanskje var det dette som var problemet?

Vers 25-26 viser at Jesus avviste farisearane si rigide sabbatstolking. Han argumenterte ut frå eit skriftbevis, ein vanleg rabbinsk metode. Her viser han tilbake til forteljinga i 1. Sam 21,1 ff om då David og mennene hans åt skodebrøda som bare prestane skulle eta. I parallellteksten i Matt 12,1 ff blir også sjølve tempeltenesta (4. Mos 28,9-10) omtalt av Jesus som eit brot på sabbatsbodet samtidig som prestane er «utan skuld».

Problem i teksten
Det er elles eit problem i vers 26. Jesus seier (i følgje Markus) at historia om skodebrødet skjedde på den tid Abjatar var øvsteprest, mens 1. Sam 21 seier at det var Abjatar sin far, Ahimelek, som var øvstepresten i den aktuelle samanhengen. Abjatar overlevde massakren på prestane i 1. Sam 22,18-21 og blei seinare ein viktig mann i Davidshistoria. Kanskje det er derfor namnet hans har kome med i denne teksten? Matteus og Lukas nemner ikkje Abjatar i sine versjonar av forteljinga.

Det er mange som har strevd med tanken på om det kan vera ein feil her, og om det i så fall var Jesus eller Markus som tok feil. Har det blitt ein utilsikta ironi ved at dette skjer akkurat der Jesus seier: «Har de aldri lese kva David gjorde då han …»?

Sjur Isaksen har i si bok Ordet gjennom året, bd 2 side 156, heller gjort dette til ein illustrasjon på poenget i teksten: «Troen står ikke på spill i detaljene.»

I vers 27 understrekar Jesus i ei generell utsegn at sabbaten er gitt oss menneske som ei gåve og ei velsigning. Det blir feil om den blir ei bør. Dette er eit viktig prinsipp for Jesus.

Jødisk tolking
Samtidig er dette prinsippet ikkje unikt for Jesus. The Jewish Annotated New Testament (Oxford University Press 2011) kommenterer verset med å seia:

Here Jesus advocates a humanitarian Sabbath exception such as those often discussed in Jewish law.

Den messianske jøden David H. Stern viser i sin kommentar til NT til følgjande tekst frå Talmud:

Rabbi Yonatan ben-Yosef said: For it (Shabbat) is holy unto you (Ex 31,14). That is, it is committed into your hands, not you into its hands!

Messiansk tidalder
Vers 28 kan lesast som eit sterkt uttrykk for Jesu messianske sjølvbevisstheit, altså at han såg på seg sjølv som den Messias som skulle koma. Sabbatsbodet hadde på Jesu tid fått ein spesiell status. Sabbaten er eit teikn mellom Gud og folket (2. Mos 31,12 ff) og dette blei forstått slik at sabbatsbodet stod over dei andre boda. Sabbaten blei også forstått som ein forsmak på den komande messianske tidsalderen, jfr omgrepet «kvile» i Hebr 4,1-11.

Bertil Gärtner skriv i sin kommentar til Markusevangeliet:

Det är väl närmast detta förhållande mellom sabbaten och Messias och hans rike, som återspeglas i evangeliarnas berättelser, enligt vilka Jesus vågade bryta mot judarnas stränga sabbatsreglar och skänka sabbaten ett nytt innehåll. Jesu gjärningar, hans botande av de sjuka och hans kärleksfulla handlingar just på sabbaten, skulle vittna om att Messias kommit, och att hans rike och hans krafter förmedlade den välsignade messianska sabbatens innehåll: frid, glädje, förlåtelse och gemenskap med Gud.

(Bertil Gärtner: Markus evangelium. Verbum. Stockholm 1970).

Som eit apropos vil eg likevel nemna at både The Jewish Annotated New Testament og den messiansk-jødiske David H. Stern meiner at «Menneskesonen» (hebraisk: ben-adam) i vers 28 i Jesu munn kan ha vore eit generelt uttrykk for mennesket, og at det først seinare har fått messianske overtonar! I så fall sa Jesus her noko slikt som at «mennesket er herre over sabbaten».

Innspel til forkynning over teksten
Forkynninga kan vektlegga ulike tema. Her er nokre eksempel:

– Jesus og Moselova
– Jesus som Messias, «herren over sabbaten»
– Kristen fridom (jfr Luthers boktittel: Om et kristenmenneskes frihet)
– Helgedagstanken, forholdet sabbat – søndag, det godet det er å ha ein annleis dag


St Olav i Betlehem

29/07/2015

Olav den heilage i Fødselskyrkja, Dreyers kalender 1941

I dag på olsok (29.07) har eg funne fram dette bildet av St. Olav frå Fødselskyrkja i Betlehem. Bildet er ein fresko frå det 12. hundreåret og finst på ei av søylene i Fødselskyrkja i Betlehem. Den som har vore i kyrkja og sett søyla, veit at bildet i dag dessverre bare er svakt synleg.

Eg har bildet på eit gamalt kalenderblad frå 1941, utgjeve av Dreyers Grafiske Anstalt i Stavanger.

Bilda under viser 1.) korleis søylene ser ut i dag og 2.) ein plansje over helgenbilda på søylene. Klikk på bilda, så blir dei større.

IMG_2779

IMG_2570


Skriftrull frå Ein Gedi

27/07/2015
Ein Gedi. Foto: Arne Berge 2011

Ein Gedi. Foto: Arne Berge 2011

For 45 år sidan blei det funne ein forkulla skriftrull i dei arkeologiske utgravingane i syngagogen i oasen Ein Gedi ved Dødehavet. Nå har omsider forskarane teknologi som gjer det mogleg å lesa skriftrullen. Teksten som er “opna”, er frå Tredje Mosebok.

Bildet viser ørkenlandskapet med oasen, og Dødehavet i bakgrunnen.

Her er Israel Antiquities Authority sin omtale av skriftrullen: The Most Ancient Hebrew Scroll since the Dead Sea Scrolls has been Deciphered.

Vårt Land skreiv i forrige veke om skriftrullen, og fekk blant anna ein uttale frå Torleif Elgvin:

Rull av kull fyller hull
Først 45 år etter at en forkullet skriftrull ble funnet i Israel, er teknologien god nok til å «åpne» den. – Fyller et hull etter Dødehavsrullene, sier ekspert.

(…)

Nå har forskerne knekt koden. Tidligere denne uken viste forskere ved Israels 
nasjonalmuseum hvordan de ved hjelp av en mikro-CT-scanner, som sender røntgenstråler fra flere sider og skaper en 3D-
modell, har lyktes i å ta bilder av innholdet i rullen. Bildene ble 
siden sendt til dataeksperter i USA som har gjort teksten leselig.

Det viser seg at deler av rullen inneholder de første åtte versene av Tredje Mosebok, som sammen med de andre Mosebøkene 
utgjør den jødiske toraen. Versene
 i rullen er regler for hvordan man skal tilberede brennofferet.

(…)

Torleif Elgvin, som er ekspert på Dødehavsrullene og professor ved NLA Høgskolen Staffeldtsgate, er mer nøktern i sin kommentar.

– Alle arkeologiske funn er interessante, men vi lærer ikke noe nytt om bibelteksten i denne
 skriftrullen. Bibeltekstene ble standarisert på hebraisk rundt år 100 etter Kristus. Det vil overraske
meg meget hvis denne skrift-
rullen avviker fra denne standardteksten, sier Elgvin.

Når det kommer til betydningsfulle tekstfunn, rangerer han Dødehavsrullene høyest. Deretter kommer Nag Hammadi, som er en samling kristen-gnostiske skrifter som ble funnet nær den egyptiske byen med samme navn. Her finner vi blant annet Tomasevangeliet.

Selv om Elgvin understreker at skriftrullen fra Ein Gedi på ingen måte er av samme betydning, mener han likevel at funnet er viktig.

– En bokrull fra Bibelen fra 500-tallet fyller et hull i den historiske tradisjonen der man ikke har bevart noe særlig. Dødehavsrullene er nedskrevet mellom
 250 før Kristus og 100 etter Kristus. De neste hebraiske bibeltekstene vi har bevart er noen fragmentariske skrifter fra 800-tallet og Aleppo-kodeksen fra 900-tallet (det best bevarte tekstvitnet til Det gamle testamentet på hebraisk, red.anm.), sier Elgvin.

Han synes også det er spennende at ny teknologi kan være med og gi svar på gamle gåter.

– Vi har mye å hente fra teknologien. Jeg har kolleger som jobber sammen med bildeeksperter 
og grafikere for å lage et program som kan gjenkjenne delvis 
bevarte hebraiske og greske bokstaver. I løpet av noen få år vil en datamaskin kunne lese igjennom tusenvis av slike upubliserte, 
hebraiske tekster, sier Elgvin.

(…)

Bibelforskeren tror at forskerne har klart å lese de ytterste lagene. Skriftrullene fra denne perioden var ofte laget i geiteskinn eller sau og i sjeldne tilfeller kalv eller steinbukk.

– Det viser at dette er en bokrull som sannsynligvis har en hel Tredje Mosebok. Det var vanlig praksis å rulle bokrullen slik at begynnelsen lå ytterst, og de fem mosebøkene fikk av praktiske grunner hver sin skriftrull.

Sjå bilde frå synagogen i Ein Gedi: Pictures from the Holyland.


Følg

Få alle nye innlegg levert til Innboksen din.

Join 343 other followers

%d bloggarar likar dette: