The Holyland Model

26/02/2006

The Holyland Model er ein stor modell (målestokk 1:50) som viser koss ein tenkjer seg at Jerusalem såg ut før byen blei øydelagt av romarane i år 70. Det vil også seia at modellen dekkjer den tidsperioden som Det nye testamentet skildrar, og den er derfor interessant for alle som reiser til Jerusalem for å læra meir om Jesu liv. Du finn ein 3D-presentasjon av modellen her og meir stoff om den blant anna her.

Modellen ligg ved Holyland Hotel i utkanten av Jerusalem. Nå blir det meldt at modellen skal flyttast til området ved The Shrine of the Book på Israel Museum. Eg tar dette førebels som ei ubekrefta melding. Eg har saka frå eit oppslag på Porten til Midt-Østen som igjen byggjer på ein artikkel i den israelske avisa Haaretz. På modellen si nettside er flyttinga ikkje nemnt.

Dersom dette er korrekt, vil det vera ein positiv nyhet for historisk interesserte tilreisande. Det vil gjera modellen lettare tilgjengeleg og eit besøk der vil kunne kombinerast med alt det andre Israel Museum har å by på. Og det er ikkje lite!


Om å lesa seg opp

23/02/2006

«Du lærer ikke noe av å se på gamle ruiner om du ikke har lest deg opp på forhånd. Du skal helst vite før du kommer og ha med deg en som kan fortelle og rekonstruere hus, veier og mer som du kanskje ser små biter av.» Det er Fartein Valen-Sendstad som seier dette i eit intervju i Stavanger Aftenblad (papirutgåva) i dag. Han blir intervjua i samband med at han har gjeve ut bok om Palestina på Jesu tid, ei bok eg tidlegare har omtalt på her på bloggen.

Dette er eit godt poeng. Det er mange nok som har gått på eiga hand og sett på flotte og interessante arkeologiske ruinar utan å få noko ut av det. Dei veit rett og slett ikkje kva dei har sett. Er det merkeleg om dei etterpå sit igjen med inntrykket av at dette var kjedelege greier?

Fartein kjem med to råd i den samanhengen. Det eine rådet er å lesa seg opp før du reiser til ein stad. Det andre er å reisa saman med ein guide som kan fortelja og undervisa på staden.

Å lesa seg opp betyr i denne samanhengen å lesa på førehand om kva du vil sjå og om den historiske og kulturelle bakgrunnen for dette. Kva du les, vil vera avhengig av kor interessert du er og kor mykje tid du vil eller kan bruka. Gode guidebøker er eit flott utgangspunkt for dei fleste, men sjølvsagt vil den som har ein fagleg interesse for stoffet i tillegg lesa noko som går djupare inn i stoffet.

Eg har gode erfaringar med dette. Når eg planlegg reiser, les eg mykje. Og når det gjeld reiser i det bibelske landskapet, som eg har ein spesiell interesse for, er eg ikkje minst interessert i den bibelske historia knytt til dei ulike stadane og til den generelle kulturhistoria i området.

Samtidig er eg slik at eg les enda meir om slike ting etter at eg har vore ein stad for første gong! Då ser eg for meg staden på ein annan måte, og får meir ut av det eg les. Det fører også til at eg oppdagar kva eg ikkje såg då eg var der. Dermed fører det også ofte til planar om nye turar!

Når det gjeld bruk av guide, er det argument både for og mot. Eg syns det er interessant når ein kunnskapsrik person fortel om staden eg er på, men eg likar òg utruleg godt å gå på eiga hand og finna ut av ting sjølv. Likevel: Når det gjeld turar der kunnskap og kultur er det viktigaste, og ikkje sol og avslapning, skal du ha ein del bakgrunnskunnskap for å kunna læra på eiga hand. Og då dreier det seg ikkje minst om dette med å ha lese seg opp på førehand!

Fartein har mykje å fara med på dette området. Han er både faglitterær forfattar og ein svært erfaren reiseleiar bl a i Israel og dei palestinske områda. Om eg ikkje er på same nivå, syns eg det er meiningsfullt å visa andre noko av det interessante stoffet eg sjølv har funne fram til. Derfor skriv eg om bibelsk arkeologi, historie og geografi her på bloggen, og derfor likar eg å formidla gjennom å vera reiseleiar på turar som legg vekt på slike tema.


Nettmøte om nytt NT

17/02/2006

Dagbladet har oppdaga at Bibelen, og spesielt Det nye testamentet, sel godt for tida. Denne veka har dei arrangert nettmøte om den nye omsetjinga av NT. Eg syns representantane frå Bibelselskapet svarar godt på dei mange ulike spørsmåla.

Eg tar med eit utdrag under "Continue reading".

Les resten av dette innlegget »


Skapinga

17/02/2006

Morbus Norvegicus er ein interessant blogg for den som vil tenkja sjølvstendig omkring kristen tru og etikk. Eg las nettopp ein artikkel der om evolusjon og kreasjonisme. Morten Magelssen argumenterer i artikkelen for at kristen skapartru passar betre saman med tanken om evolusjon enn med ein kreasjonistisk tankegang. Evolusjon betyr utvikling og det dreier seg her altså om koss me forheld oss til Darwin si utviklingslære, eller rettare sagt til dagens naturvitskap som i stor grad byggjer på Darwin si forsking. Kreasjonisme betyr ei tenking der ein meiner at Bibelen sine skapingsberetningar skal forstås bokstavleg, også slik at ein trur Gud skapte verda på seks dagar.

Eg kom då til å tenkja på ein kommentar eg skreiv til ein diskusjon på Påls blogg for omlag eit halvt år sidan. Kommentaren kan stå for seg sjølv, og eg tar den derfor med her som eit innlegg til drøftinga av 1. Mosebok 1-2:

Eg opplever ikkje at det er ein grunnleggjande konflikt mellom naturvitskap og kristen tru. Eg vil heller seia at ei drøfting av forholdet er bra for den som vil vera eit tenkjande og samtidig truande menneske!

Når det gjeld skapingsberetningane i Bibelen, er dei ein del av Urhistoria (1. Mosebok 1,1-11,26). Dette er ein del av Bibelen som verken kan plasserast i tid eller stad. Etter dette kjem Fedrehistoria (frå kap 11,27). Då kjem Abraham og hans ætt på banen og den bibelske historia kan lettare koplast saman med det me elles veit om historia i Midt-Austen.

Når det gjeld rekkefølgja i skapinga, syns eg det seier ein del at Bibelen uproblematisk lar to ulike forteljingar stå ved sidan av kvarandre (1. Mos 1,1-2,4a og 2,4b-25). I den første blir menneska skapte etter plantar og dyr, i den andre blir mennesket/mannen skapt før plantar og dyr!

Eg ser på Urhistoria som forkynnande forteljingar. Hovudbudskapet i skapingsberetningane er at Gud skapte, ikkje koss han gjorde det. Dette siste trur eg derimot naturvitskapen kan seia oss mykje om. Husk at Gud skapte oss med ein hjerne som han gjerne vil at me skal bruka. Men me bør likevel vera bevisste på ikkje å ta alt naturvitskapen hevdar for endeleg sanning. Dette siste ville vel vera uttrykk for intellektuelt hovmod? Vitskap er jo blant anna at nye teoriar får prøva seg mot gamle og etablerte sanningar!


Nikea

13/02/2006
IMG_4555

Murrestar i Izniksjøen der kyrkjemøtet i Nikea blei halde i 325. Foto: Arne Berge 2005

Biskopane som kom saman i Nikea på forsommaren 325, hadde nok mykje å snakka om! For ei kjensle av fridom dei må ha kjent på! For første gong kunne leiarane for dei kristne kyrkjelydane rundt i Romarriket samlast ope, og det til og med på invitasjon frå keisaren!

Kristendomen var på dette tidspunktet nyleg blitt lovleg religion i den austre delen av det romerske riket. Det var keisar Konstantin som hadde skapt dei grunnleggjande endringane og som nå kalla saman alle biskopane til konsil i Nikea. Forskarane fortel at det var om lag 250-300 biskopar som deltok på møtet. Dei fleste kom frå det austlege middelhavsområdet. Det var nok ei ganske spesiell forsamling. Mange av dei var prega, både med indre og ytre sår, etter tida med forfylging og undertrykking.

Denne artikkelen vil ta deg med til den tyrkiske byen Iznik, byen som tidlegare heitte Nikea. Her blei det første økumeniske konsilet, eller kyrkjemøtet, halde i 325. Og dette møtet blei svært viktig for utviklinga av den kristne kyrkja. Den truvedkjenninga som me kallar ”den nikenske”, fekk rett nok ikkje sin ferdige form på dette møtet. Men grunnlaget blei lagt her og vedkjenninga blei endeleg vedtatt på det neste store konsilet, i Konstantinopel i 381.

Det første biletet viser stranda ved Izniksjøen. Her låg senatpalasset der kyrkjemøtet blei halde i 325. Det andre biletet viser ruinen etter kyrkja Hagia Sofia, der eit seinare konsil var samla i 787.

Iznik / Nikea

Den historisk interessante byen Iznik er i dag eit spennande turmål nokre få timars reise frå Istanbul, 85 km frå storbyen Bursa. Iznik ligg vakkert til ved breidda av Izniksjøen. Byen har i dag ca 45.000 innbyggjarar.

Det er ein by med lange historiske tradisjonar. Det var ein av Alexander den stores generalar, Lysimachus, som gav byen namnet Nikea ca 300 f.Kr. Romarane tok seinare byen og bygde dei fem km lange og ti meter høge bymurane som framleis er godt synlege. Under det bysantinske riket, som oppstod på 300-talet e.Kr., blei Nikea vidareutvikla og i denne tida blei det òg bygt mange kyrkjer.

Byen har vore hovudstad både for det selsjukkiske tyrkiske riket og for det bysantinske keisardømet. Dette siste skjedde då den kristne byen Konstantinopel i 1204 utruleg nok blei tatt av vesteuropearar under det fjerde korstoget. Då måtte den bysantinske keisaren trekkja seg tilbake til Nikea og forsterka bymurane der for å vera trygg. Keisaren flytta tilbake til Konstantinopel først i 1261. Seinare blei Nikea, då under namnet Iznik, ein viktig by i det muslimske ottomanske riket. Men etterkvart mista byen si tyding og den er nå ein litt avsidesliggjande stad. Frå den muslimske tida har Iznik vore mest kjent for sine keramiske fliser som mellom anna prydar Den blå moské i Istanbul.

Hagia Sofia

Hagia Sophia i Nikea

Foto: Arne Berge 2005

I ein fredeleg park midt i byen ligg ruinane etter den gamle kyrkja Hagia Sofia. Kyrkja var bygd av keisar Justinian på 500-talet i det som kan kallast gullalderen til det bysantinske riket. Den fekk det same namnet som hovudkyrkja i Konstantinopel, ”Den heilage visdomen si kyrkje”. Kyrkja blei gjort om til moské i 1331 då muslimane overtok området. Seinare er den gjort om til museum. Det einaste som er igjen av utsmykkinga i den bysantinske kyrkja er nokre restar av golvmosaikken (biletet) og eit Kristusbilete.

IMG_4550

Golvmosaikk, Hagia Sofia i Iznik. Foto: Arne Berge 2005

Senatspalasset

Men Konstantin sitt kyrkjemøte er altså 200 år eldre enn kyrkjeruinen. Keisaren samla biskopane til konsil i Senatspalasset, ein stad som i dag dessverre ligg under vatn i Izniksjøen. Det næraste me nå kjem staden, er ein strand der gamle murar forsvinn ut i sjøen. Me må bare akseptera at naturforholda har endra seg over ein periode på mest 1700 år.

Dei sju økumeniske konsila

I oldkyrkja blei det halde sju slike kyrkjemøte eller økumeniske konsil. Alle blei haldne i byar som i dag ligg i Tyrkia: Nikea 325, Konstantinopel 381, Efesos 431, Kalkedon 451, Konstantinopel 553, Konstantinopel 680 og Nikea 787. Nikea var altså vertskap både for det første og det som skulle bli det siste økumeniske konsilet. Dette siste møtet blei halde i kyrkja Hagia Sofia.

Hovudtema i 325 var kva det vil seia at Jesus Kristus er guddommeleg. Arius, ein prest i Alexandria i Egypt, hadde kome med formuleringar som dei fleste biskopane opplevde som ein trussel mot ekte kristendom. Det enda òg med at Arius blei fordømt av dette kyrkjemøtet.

Hovudtema i 787 var ein strid om det var rett å nytta ikonar i kyrkja, og eventuelt å æra desse. Var dette avgudsdyrking? Den såkalla ikonoklastiske striden hadde rast sidan 726 då keisar Leo gjekk til frontalangrep mot bruken av ikonar. Møtet i Nikea enda med ein siger for dei som ville ha ikonar i kyrkjene, men striden blussa seinare opp igjen, og ikonvenene vann sin endelege siger først i 843.

Denne striden om ikonane har elles hatt utruleg mykje å seia for utviklinga i den ortodokse kyrkja. Kyrkja i vest (den katolske kyrkja) hadde eit anna utgangspunkt og kom aldri opp i ein slik strid. I vest nytta ein ikonar og forsvarte dei som kjempa ikonane si sak i austkyrkja, men ein såg meir på desse bileta som eit pedagogisk hjelpemiddel enn som eit uttrykk for det guddommelege nærveret.

Etter 787 blei det ikkje halde fleire slike økumeniske konsil. Store delar av den austlege kyrkja låg nå i område som sidan 600-talet hadde vore under muslimsk kontroll. Kanskje var det blitt vanskelegare å reisa? Eller kanskje tida gav nye utfordringar? Tanken bak konsila var at dei var for heile kyrkja og nettopp i dette låg tyngda i desse møta.

Tilbake til Hagia Sofia

Den stille kyrkjeruinen i sentrum av dagens Iznik er ein god stad for refleksjon. På eit vis kjennest det som ein er i ein utkant i verda. Men denne byen var viktig nok til å vera vertskap for to av dei sju konsila i oldkyrkja!

Her arbeidde høgt skolerte teologar med formuleringar om korleis kyrkja skulle forstå Bibelens ord om Jesus som Guds Son. Dei formuleringane som blei til i denne byen, har sidan prega heile den verdsvide kyrkja. Me byggjer på det intellektuelle arbeidet som desse tidlege kyrkjefedrane gjorde. Dei finslipte formuleringane deira har sidan alltid vore ein viktig forståingsnøkkel til mysteriet i den kristne trua.

Den nikenske truvedkjenninga

Vi trur på éin Gud, den allmektige Far, som har skapt himmel og jord, alt synleg og usynleg.

Vi trur på éin Herre, Jesus Kristus, Guds einborne Son, fødd av Faderen før alle tider, Gud av Gud, ljos av ljos, sann Gud av sann Gud, fødd, ikkje skapt, av same vesen som Faderen. Ved han er alt skapt. For oss menneske og til vår frelse steig han ned frå himmelen, og ved Den Heilage Ande og av Maria møy vart han menneske av kjøt og blod. Han vart krossfest for oss under Pontius Pilatus, Leid og vart gravlagd, stod opp tredje dagen etter Skriftene og fór opp til himmelen, sit ved høgre handa åt Faderen, skal koma att i herlegdom og døma levande og døde, og hans rike skal vera utan ende.

Vi trur på Den Heilage Ande, som er Herre og gjer levande, som går ut frå Faderen og Sonen, som vert tilbeden og æra saman med Faderen og Sonen, og som har tala gjennomprofetane. Vi trur på éi heilag, allmenn og apostolisk kyrkje. Vi vedkjennest éin dåp til forlating for syndene og ser fram til oppstoda av dei døde og eit liv i den komande verda.

Originalversjonen av denne artikkelen stod i papirutgåva av Jærbladet 23. desember 2005. Etter avtale med avisa publiserer eg ei bearbeidd utgåve her på bloggen. Eg har bl a endra innleiing og avslutning, slik at artikkelen ikkje lenger er knytt spesielt til julehøgtida.


Muslimsk-kristen delegasjon

12/02/2006

Vårt Land melder at ein muslimsk-kristen delegasjon i dag reiser til Midt-Austen for å roa ned stemninga etter publiseringa av Muhammed-teikningane. Dei vil informera og gje eit riktig bilete av situasjonen i Norge, og dei vil også vidareformidla orsakinga frå Magazinets redaktør.

Ja, nå treng me menneske som er villige til å gå i dialog! Eg ønskjer dei lukke til med turen, og håper dei oppnår å få gode kontaktar og å nå fram med balansert informasjon.

Relaterte innlegg:


Jesu morsmål

12/02/2006

Dei fleste er klar over at NT eigentleg var skrive på gresk (dvs koinégresk). Gresk var på den tida det internasjonale språket i Romarriket. Posisjonen som dette språket hadde, kan kanskje best samanliknast med engelsk sin posisjon i vårt samfunn. Men kva språk snakka eigentleg Jesus?

Jesu morsmål var arameisk. Nokre få stadar i NT er direkte utsegn av Jesus bevart på dette språket. Sjå desse eksempla frå Evangeliet etter Markus:

  • Så tok han henne i handa og sa: «Talita kumi!» Det tyder: «Vesle jente, eg seier deg: Stå opp!» (5,41)
  • Så såg han opp mot himmelen, sukka og sa til han: «Effata!» – det tyder: «Lat deg opp!» (7,34)
  • Ved den niande timen ropa Jesus med høg røyst: « Eloï, Eloï, lemá sabaktáni?» Det tyder: « Min Gud, min Gud, kvifor har du forlate meg (15,34)

Me kan også merka oss at Markus er nøye med å omsetja dei arameiske orda han nyttar. Evangeliet etter Markus er nemleg skrive med tanke på ein ikkje-jødisk lesarkrets.

Les meir om koss du kan læra litt arameisk ved å sjå etter detaljar i NT i artikkelen Learn (a little) aramaic from your New Testament av Edward Cook, mannen bak bloggen Ralph the Sacred River.

Det arameiske språket blir framleis nytta i enkelte samfunn i Midt-Austen, jfr kvinna eg ein gong møtte i den syrisk-ortodokse Markuskyrkja i Gamlebyen i Jerusalem.


%d bloggarar likar dette: