God bok: Boka om boka – gjennom to tusen år

Boka om bok

Boka om boka peiker på Bibelen som eit lokomotiv som har drive bokhistoria framover. «I denne store boka har ein alltid brukt berre det beste av skrivematerialar, det vakraste av kunsten, det nyaste av teknologi – alt dette som har forma både bokkunsten og vår eigen kultur» skriv forlaget på omslaget.

Eg har lese boka og blitt begeistra!

Les omtalen eg har skrive om boka på prest.no.

Evangelisten Lukas sin dag

Evangelist_Luka_pishustchiy_ikonu

Bildet viser evangelisten Lukas som ikonkunstnar. Han målar ifølge tradisjonen det første ikonet av jomfru Maria.

Det er Lukas sin dag i dag (18. oktober). Eg viser til to tidlegare notat her på bloggen:

  • Evangelisten Lukas fortel om eit par innhaldsmessige særtrekk ved Lukasevangeliet i forhold til dei andre evangelia.
  • Avslutninga av notatet Klosteret i Thiva fortel om tradisjonen om Lukas si grav i Thiva (Theben) i Hellas.

Biblical Studies Carnival 9/2017

Biblical Studies Carnival for september 2017 er nå publisert på bloggen Reading Acts. Dette er ei oversikt over lenker til faglege bibliobloggar i september om GT, litteratur frå det andre tempelets tid, NT, teologi, bibelske språk, bokmeldingar med meir.

Her er det mykje eg får lyst til å sjå nærare på. Interessa mi for reiseliv til Israel og dei palestinske områda blir for eksempel vekt av denne notisen:

Ferrell Jenkins has a nice post on Barclay’s Gate at the Western Wall.

Men først og fremst gjeld karnevalet fagleg arbeid med Bibelen. Eg merkar meg for eksempel denne omtalen av ein serie bloggnotat om Hebrearbrevet:

Michael Kok (The Jesus Memoirs) has started blogging through Hebrews, the link goes to the first post in the series. So far he has touched on external evidence for authorship, internal evidence for authorship, the date of Hebrews, and the audience of Hebrews. This is an extremely high quality series of posts and I look forward to reading Michael’s work as I prepare to teach Hebrews in the spring semester.

 

Magnar Kartveits avskjedsforelesing

img_3698

I dag kjenner eg meg inspirert og berika. Då professor Magnar Kartveit hadde si avskjedsforelesing på VID Misjonshøgskolen i dag, blei det invitert til eit ope arrangement. Til og med dei tilsette sitt kakeselskap med helsingar til jubilanten blei opna opp. Og eg som ein bibelfagleg interessert prest, tok imot invitasjonen. Magnar var min første lærar i GT då eg starta som hospitant på (det som den gong heitte) Misjonsskulen i 1976, og eg har alltid sidan sett pris på han som person og bibelforskar.

Magnar heldt ei glimrande forelesing over spørsmålet Kva skal me med Det gamle testamentet? I tillegg var det mange helsingar med gode ord til han og om han. Han delte raust ut manuset då forelesinga var ferdig. Eg fekk også kjøpt med meg festskriftet Jerusalem, Samaria og jordens ender som blei gitt ut til hans 65-årsdag i 2011. Av ein eller annan grunn skaffa eg meg ikkje dette då det var nytt.

Forelesinga vil nok bli publisert fullstendig i ein eller annan samanheng. Eg tar her bare med hans ti punkt med innsikter og tankemønster som me har fått gjennom GT, og som hovuddelen av forelesinga var bygd opp over:

  1. Lineær tid, motsett syklisk tid
  2. Gud: monoteisme
  3. Sekularisert naturforståing
  4. Sjudagars-skjemaet
  5. Geografisk forståing
  6. Synd og sjukdom
  7. Sosial tenkjing
  8. Mot korrupsjon
  9. Maktfordelingsprinsippet
  10. Djupnene i Gud

Før desse punkta hadde han ei innleiing der han nemnte mange som sikkert ville ha blitt forarga over spørsmålet Kva skal me med Det gamle testamentet? Her var både Bob Dylan, settlarane på Vestbreidda og hans eiga bestemor nemnt.

Etter dei ti punkta hadde han nokre kloke ord om koss me skal tolka GT. Han viste til at GT både inneheld viktige idear og tankar som me som kristne kan overta direkte, og tekstar som me må ta imot med ettertanke og filtrera gjennom NT.

I avslutninga framheva han at bibelfagleg arbeid med GT vil gje innhald, form og farge til Guds kjærleik, som NT så flott skildrar i 1. kor 13. Dermed blei dette dei siste orda: Så blir dei verande desse tre: tru, von og kjærleik. Og størst av dei er kjærleiken.

Erik Gunnes: NT

gunnes-nt-framside

 

I bokhylla mi står to eksemplar av Erik Gunnes si utgåve av Det nye testamentet.

Det eine eksemplaret er godt brukt. Dette var det nytestamentet eg brukte mest då eg ca 16-17 år gamal blei ein aktiv bibellesar. Den slitte pocketboka betyr derfor mykje for meg, den er ein del av mi personlege bibelhistorie.

Nå syns eg det er ganske interessant å sjå tilbake på koss eg som tenåring las Bibelen. Eg kan gjennom slitne sider og mange understrekingar i teksten sjå kva tekstar eg den gong merka meg som spesielt viktige. Og klistremerket eg hadde på framsida er typisk for 1970-talets kristne ungdomskultur.

Det andre eksemplaret er ubrukt. Eg kom nyleg over boka på loppemarknad og kjøpte den i pur glede over å finna eit reint eksemplar av den same bibelutgåva.

Til konfirmasjonen i 1971 hadde eg fått ein skinninnbunden Bibel av fadrane mine. Dette var den klassiske bibelomsetjinga frå 1930, med eit språk som på 70-talet var veldig gamaldags. Eg hadde også den såkalla Ungdomsoversettelsen av NT. Men det var Gunnes si omsetjing av NT eg likte best. Bare det at den var gitt ut som pocketbok med eit spennande Jesusbilde på framsida, gjorde at eg opplevde den utruleg moderne.

Erik Gunnes (1924-1999) var professor i historie på Universitetet i Oslo. Han hadde bakgrunn som katolsk prest, og gav ut si eiga omsetjing av Det nye testamentet i 1968. Denne omsetjinga er nå online tilgjengeleg her.

Eg tar også med baksida av pocketboka. Eg har ikkje tenkt over det før, men ser nå at eg kanskje alt som tenåring kan ha fått interesse for å lesa Bibelen i forskjellige utgåver og på ulike språk.

gunnes-nt-bakside

Bibelmanuskript i Cambridge

Utstillinga Lines of thought. Foto: Arne Berge 2016
Utstillinga Lines of Thought. Foto: Arne Berge 2016

I sommar fekk eg med meg to svært interessante bibliotekbesøk i Cambridge, begge relatert til gamle og viktige bibelske manuskript.

Cambridge University Library er 600 år i år (1416-2016) og har laga jubileumsutstillinga Lines of Thought: Discoveries that Changed the World. Her viser biblioteket fram nokre av dei aller største skattane i den enorme samlinga. Utstillinga er delt inn i seks tema:

Heile utstillinga er svært interessant. For meg står likevel synet av bibelmanuskriptet Codex Bezae frå ca år 400 i ei særstilling. Dette er eit av dei aller viktigaste handskrifta til Det nye testamentet. Her er informasjonsteksten ved manuskriptet i utstillinga:

Codex Bezae

?Beirut, late fourth or fifth century CE

Codex Bezae Cantabrigensis, which was written in the fourth or fifth century, occupies a unique place among manuscripts of the New Testament. Greek and Latin versions appear on facing pages, and the manuscript provides a very different form of text to what preserved in almost every other version of the Greek New Testament. A number of biblical parables are found only in Codex Bezae and the version of the Acts of the Apostles it contains differs significantly from other manuscripts. The Church reformer Theodore de Bèze gave his name to the Codex and in 1581 presented it to Cambridge University Library for safekeeping.

MS Nn.2.41, ff. 67v-68r

Du kan lesa ein enkel og grei innføring i bibelmanuskript og tekstkritikk i Store Norske Leksikon. Codex Bezae er her nemnt i gjennomgangen av dei viktigaste greske handskrifta til Det nye testamente.

Nettversjonen av jubileumsutstillinga gir elles bakgrunnsstoff til alle dei seks delane av utstillinga. Her er eit eksempel: ein liten film til temaet Beginning with the Word: communicating faith.

Mens Universitetsbiblioteket gav meg opplevinga av svært viktige dokument i ei moderne utstilling, gav Parker Library på Corpus Christi College meg eit fascinerande møte med eit historisk bibliotek (bildet under). Biblioteket er berømt for å ha mange verdifulle manuskript frå mellomalderen og renessansen og mange tidlege trykte bøker.

IMG_3492

Her fekk eg blant anna sjå Augustins evangeliebok eller The Canterbury Gospels frå slutten av 500-talet, utstilt i den lyssette monteren bak meg.

Dette er eit manuskript som blir knytt til Augustin av Canterbury. Han kom som misjonær til dei britiske øyane i 597 og som blir rekna som grunnleggjaren av den engelske kyrkja.

The Gospel Book of St Augustine, also known as the ‘Canterbury Gospels’, is an illuminated manuscript copy of the four Gospels in Latin produced in Italy in the late 6th century. It is the oldest illustrated copy of the Gospels in the European tradition.

The Gospel Book was almost certainly brought to Canterbury as part of the mission to England led by St Augustine in 597, which was sent by Pope Gregory the Great. St Augustine became the first Archbishop of Canterbury. Throughout the Middle Ages, the Gospel Book was preserved as a relic of the saint at St Augustine’s Abbey in Canterbury. At the Reformation, the book entered the collection of Archbishop Matthew Parker, who gave it to Corpus Christi College.

(Les meir)

Augustins evangeliebok har ein heilt spesiell posisjon i engelsk kyrkje-historie og boka blir rekna som den største skatten i Parker Library. Den blir bare vist fram éin dag i månaden; den første torsdagen kvar månad.

Sjå også bloggen til Parker Library.

Bibelfagleg studieveke

Summer Biblical Study in Cambridge 2016  

Westminster College, Cambridge. Foto: Arne Berge 2016
Westminster College, Cambridge. Foto: Arne Berge 2016

Gresktime etter frukost. Deretter forelesningar i GT og NT. Og ikkje nok med det: om kvelden lesing av hebraiske og greske bibeltekstar saman med dei som hadde hatt forelesningar tidlegare på dagen. Eg har nyleg kome heim frå ei studieveke på Summer Biblical Study in Cambridge.

Det var heldigvis også nokre ettermiddagstimar utan program. Éin dag nytta eg den tida til punting på elva Cam, ein annan dag gjekk eg bare rundt og såg på alle dei flotte college-bygningane. Éin dag var eg på utstillinga Lines of thought på universitetsbiblioteket. Og enda ein annan dag fekk me tilbod om omvising på det historiske Parker Library. Eg trur eg vil skriva meir om desse ettermiddagane seinare.

Studieveka blei arrangert av Vacation Term for Biblical Study (VTBS). Dei leigde dette året lokale på Westminster College (bildet). VTBS arrangerer to studieveker etter kvarandre, og ein kan delta på éi eller på begge. Dei presenterer kurset slik:

… an annual summer school for all who wish to develop their understanding of the Bible through academic study. It is known for the academic quality of its courses, and has been addressed by many biblical scholars of national and international repute. From its earliest days, VTBS has enabled teachers, students, ministers and laity to deepen their understanding of the biblical literature and to keep abreast of current scholarship.

Eg hadde lese om kurset på Larry Hurtado´s Blog, men visste eigentleg ikkje mykje om det då eg reiste. Det viste seg å vera ei tradisjonsrik samling der mange av deltakarane kjem igjen år etter år (og dermed heller ikkje var «heilt unge»). Me var ca 30 deltakarar, og det var bare tre utlendingar; ein amerikanar, ein kinesar og meg. Resten var engelske. Men det var slett ikkje første gong det var nordmenn der, – og eg kjente meg svært velkomen.

Det var kjekt å vera saman med mange andre med interesse for bibelfag ei slik veke. Så vidt eg veit finst det ikkje eit tilsvarande tilbod i Norge. Sjølv hadde eg mest glede av forelesningane over Johannes-evangeliet ved dr. Wendy Sproston North (jfr boka hennar om Joh) og av språkgruppa med nytestamentleg gresk. Men også dr. Johanna Stiebert sine forelesningar om fedre og døtre i GT, var svært interessante (jfr boka hennar om temet).

Og Cambridge var jo ein flott by for ei sommarveke! Men det kjem eg altså tilbake til.

Israels Konge-Sogur

Det Norske Bibelselskap 200 år

Koss kan eg best heidra 200-års jubilanten her på bloggen?

Bibelselskapet har feira jubileet med stor bibelfestival i Oslo denne helga. Eg har ikkje hatt høve til å delta då eg har vore opptatt med eit anna og meir lokalt jubileum. Men Bibelselskapet er viktig for meg. Eg nyt kvar dag av frukta av deira arbeid gjennom lesing i Bibel 2011.

Det eg sjølvsagt først og fremst ønsker å seia, rett nok litt forseinka, er dette: Gratulerer med jubileet! Det Norske Bibelselskap er viktig, det er svært økumenisk, det tar del i internasjonal bibelmisjon og det har gitt oss den etter mitt skjøn beste bibelomsetjinga me pr i dag har her i landet.

Eg vil likevel markera jubileet på ein litt meir nerdete måte enn med bare å seia «gratulerer». Eg hentar derfor fram éi av dei mest spesielle bibelutgåvene eg har i bokhylla mi; Israels Konge-Sogur. Dette er ei gamal utgåve som inneheld Samuelsbøkene og Kongebøkene frå Det gamle testamentet, omsett av professor Alexander Seippel og utgjeven «hjaa Det Norske Bibel-Sellskape» i 1930. Boka har eg kjøpt på Nynorsk Antikvariat.

Israels Konge-Sogur 3_0001

Israels Konge-Sogur 1

 

Seippel var ein tidleg pioner når det gjeld nynorsk bibelspråk. Sylfest Lomheim skriv slik om han i Norsk Biografisk Leksikon:

Kva slags bibelstil skapte Seippel? Det som slår ein lesar, er dei dristige stilspranga – poetisk der grunnteksta var det, kvardagsleg der grunnteksta var det. Og venleiksdyrkande som han var, nytta Seippel til fulle treklangen i midlandsmålet (endevokalar på a, i, u) – “læresveinane”, “Israels-ættine”, “kvinnune”. Som omsetjar var han nådelaust profesjonell. Han omsette ikkje Jesu bøn med “Fader vår”, men “Far vår, i himmelen” (Matt 6,9). Først i revisjonen av Nyetestamentet (2004) ser det ut til at dette kan bli løysinga. Men han gjekk stundom vel langt i å gjera bibeltekstene heimlege, til dømes valde han “ein av sokneformennan” (Matt, 9,18), endå det burde ha stått “ein av synagogeformennene”. I vår tid kan Seippel verka gamalvoren og orddyrkande. Men synsvinkelen lurer oss: Han var radikal og nyskapande – i si tid. Og hans løysingar lever: “Dette er sonen min, han som eg elskar, han som eg hev hugnad i” (Matt 3,17).

(Les meir)

Eg tar med eit sitat frå Israels Konge-Sogur for å visa språket til Seippel. Avsnittet er  henta frå Salomos bøn ved tempelvigsla i 1. Kongebok 9:

Men er det no i røyndi so at Gud bur paa jordi? – Sjaa himmelen og alle himlar i himmelen rømer deg inkje, langt mindre dette huse, som eg hev bygt! Like-vel vil du visst snu deg aat bønine og dei audmjuke ynski mine, Herre min Gud; du vil visst høyre paa det rope og den bøni som tenaren din ber fram for di aasyn i dag, og vaka yver dette huse natt og dag – yver den staden som du sa det um: «Eg vil sjøl bu der» – so du høyrer paa dei bønine som tenaren din ber fram med augo vende mot denne staden. Du vil visst høyre paa dei hjarte-sukkane som din tenar og Israel, folke ditt, sender hit til denne staden; du vil høyre dei paa den staden du bur – i himmelen; du vil høyre og til-gjeva.

Til samanlikning er ordlyden i Bibel 2011 slik:

   27 Men bur Gud verkeleg på jorda? Sjå, himmelen og himlars himmel kan ikkje rømma deg, langt mindre dette huset som eg har bygd! 28 Vend deg mot bøna til tenaren din og ropet hans om nåde, Herre, min Gud! Høyr ropet frå tenaren din og den bøna han i dag bed for ditt andlet! 29 Hald auga dine opne over dette huset natt og dag. Vak over den staden der du har lova at namnet ditt skal bu. Høyr dei bønene som tenaren din ber fram, vend mot denne staden! 30 Ja, høyr den bøna om nåde som tenaren din og Israel, folket ditt, bed, vende mot denne staden! Høyr dei i himmelen der du bur, høyr og tilgjev!

Dette avsnittet er ikkje veldig krevjande i Seippel si språkdrakt. Det finst andre avsnitt som språkleg sett er mykje meir vanskelege. Mange vil nok i vår tid til og med seia totalt uforståande. Ikkje alt som var «radikalt og nyskapande» i 1930, er gangbart i dag.

Eg tar med eit eksempel. I starten av Salomo si bøn (vers 12-13), står det slik hos Seippel:

Daa kvad Salomo:
Paa himmel-kvelven sette Herren soli bjart,
Sjøl etla han i skodde-myrkre bu –
Bygt hev eg no eit hus til heim for deg,
Ein bu-stad der du gjenom ævun´ une kann.

Bibel 2011 formulerer seg enklare (men her startar teksten med det som er andre linje i Seippel sin tekst):

Då sa Salomo:
Herren har sagt
at han vil bu i ei mørk sky.

Men no har eg bygd deg ein staseleg bustad,
ein stad der du kan bu i all tid.

Seippel har også med fotnoter med forklaringar, nokre gonger kommenterer han norske ord og uttrykk, andre gonger kommenterer han grunnteksten eller andre vitskaplege spørsmålsstillingar.

Bibel 2011 følgjer her den hebraiske (masoretiske) teksten, mens Seippel følgjer den greske omsetjinga (Septuaginta) som har med ei ekstra linje. Seippel kommenterer tekstvalet sitt i dette siste eksemplet i ein fotnote (som heller ikkje er enkel å forstå i dag):

Paa himmel (-kvelv)en sette Herren soli (bjart), soleis den græske teksti (i v. 53). Heile denne reiti vantar hjaa Massora; men det kann inkje lett tenkjast at Salomo skulde ha kvedi eit uheilt vers.

«Eit uheilt vers»? Visste ikkje Seippel at versinndelinga historisk sett er relativt ung?

Språk og omsetjing er spennande saker! Og Bibelselskapet er og har vore ein profesjonell aktør med brei kulturell og fagleg kompetanse. I 1930 var Seippel ein av dei fremste språkforskarane innan semittiske språk, og han hadde også ry på seg for å vera ein ordkunstnar på norsk. I dag er det vår tids forskarar og litteratar som saman har arbeidd seg fram til teksten i Bibel 2011.

Bibelhistorier: Forvandlinga

BEN112975 The Transfiguration, 1480 (oil on panel) by Bellini, Giovanni (c.1430-1516); 115x154 cm; Museo e Gallerie Nazionali di Capodimonte, Naples, Italy; Italian, out of copyright
BEN112975 The Transfiguration, 1480 (oil on panel) by Bellini, Giovanni (c.1430-1516); 115×154 cm; Museo e Gallerie Nazionali di Capodimonte, Naples, Italy; Italian, out of copyright

Det nye testamentet fortel: Éin gong fekk tre av dei som stod Jesus aller nærast, sjå ei heilt annleis side ved han. Dei fekk sjå Jesus i hans himmelske samanheng. Han blei forvandla og dei fekk sjå det.

Dei som var med i følget til Jesus, levde til dagleg eit kvardagsliv saman med han (det vil seia: heilt kvardagsleg kan det umogleg ha vore, for dei høyrde orda hans og såg koss han levde). Men dei hadde òg nokre heilt spesielle opplevingar saman med han. Forteljingsteksten for denne søndagen handlar om ein gong Peter, Jakob og Johannes gjekk opp på eit høgt fjell saman med Jesus. Dei gjekk opp dit for å be. Der skjedde forvandlinga. Jesus blei for ei kort stund annleis.

Ut frå samanhengen i evangelia er det kanskje mest naturleg å lokalisera hendinga til Hermonfjellet nord i Israel. Den kristne tradisjonen har derimot knytt teksten til Taborfjellet meir sentralt i Galilea. Bildet over viser koss renessansekunstnaren Giovanni Bellini (ca 1430-1516) såg for seg hendinga. Flott kunst, men eg trur ikkje kunstnaren kan ha vore verken på Hermon eller Tabor!

Kyrkjeåret har ein søndag som heiter Kristi forklaringsdag, i overgangen mellom openberringstida og fastetida. Det vil seia at søndagen kjem kvart år i januar/februar, avhengig av om me har tidleg eller sein påske. Me kunne like gjerne kalla denne søndagen Kristi forvandlingsdag. På engelsk blir hendinga kalla the transfiguration. Me som er kristne, trur at Jesus er både menneske og Gud. Denne søndagen handlar om openberringa av Jesu guddom.

Sjølv om me kallar forvandlinga for Kristi forklaring, betyr ikkje det at dette kan forklarast så me kan forstå det. Dette går sjølvsagt langt utanfor forstanden. Likevel kan me tru. Og me kan tru at slike forteljingar kan gje oss djupare kjennskap til kven Jesus er.

Her er bibelhistoria om då disiplane fekk sjå Jesu herlegdom:

Seks dagar etter tok Jesus med seg Peter, Jakob og Johannes, bror hans, og førte dei opp på eit høgt fjell; der var dei åleine.  2 Då vart han forvandla for auga deira. Andletet hans skein som sola, og kleda vart kvite som lyset.  3 Og sjå, Moses og Elia synte seg for dei og snakka med han.  4 Då tok Peter til orde og sa til Jesus: «Herre, det er godt at vi er her. Om du vil, så skal eg byggja tre hytter, ei til deg, ei til Moses og ei til Elia.»Men før han hadde tala ut, kom det ei lysande sky og la skugge over dei, og frå skya kom det ei røyst: «Dette er Son min, han som eg elskar, i han har eg mi glede. Høyr han!»  6 Då læresveinane høyrde det, kasta dei seg ned med andletet mot jorda, gripne av redsle.  7 Men Jesus gjekk bort og rørte ved dei og sa: «Reis dykk opp, og ver ikkje redde!»  8 Og då dei såg opp, såg dei ingen andre enn han, berre Jesus. (Matt 17,1-8)

Moses og Elia er to sentrale personar i Det gamle testamentet. Dei representerer lova og profetane. Skya er kjent frå GT som eit teikn på Guds nærvere og på at Gud openberrar seg. Disiplane sin reaksjon viser den frykta som kan følgja med møtet med det heilage, det som er heilt annleis, jfr Rudolf Ottos religionshistoriske forsking på det heilage (her). Jesus møter denne frykta med orda Ver ikkje redde!

For den som er interessert i ei tolking av forteljinga i ein større bibelsk samanheng, vil eg anbefala Rolf Gunnar Heitmann sin gjennomgang Topptur i Galilea.

Eg har tidlegare skrive eit notat som knyter forteljinga til den jødiske lauvhyttefesten her.

Wikipedia har ein omfattande artikkel her.

Bibelhistoria om då disiplane fekk sjå Jesu herlegdom er forteljingstekst på Kristi forklaringsdag. Samtidig er forteljinga kvart år preiketekst: Matt 17,1-9 (I); Mark 9,2-13 (II); Luk 9,28-36 (III).

Vismennene

Bibelhistorier: Vismennene hyllar Jesus

Brooklyn_Museum_-_The_Magi_Journeying_(Les_rois_mages_en_voyage)_-_James_Tissot_-_overall

Bilde: The Magi Journeying. Kunstnar: James Tissot. Brooklyn Museum

Vismenn frå aust, ei stjerne viste veg, kong Herodes blei redd og sint, vismennene fann Jesusbarnet, dei gav han gull, røykjelse og myrra. Dette er viktige ingrediensar i bibelhistoria eg vil trekka fram i dag.

Trettande dag jul (6. januar) blir kalla «Heilagetrekongars dag». Denne dagen er tradisjonelt knytt til forteljinga om vismennene som hyllar Jesus. På denne tida feirar våre ortodokse kristne søsken si julehøgtid. Hos oss er det slik at nå må snart juletreet og julepynten ut av stova vår.

Vismennene frå aust viste allereie ved Jesu fødsel det universelle ved den kristne trua. Dette var ikkje-jødar som kom for å hylla den jødiske Messias.

Bibelforteljinga seier verken at dei var tre, at dei var (heilage) kongar, eller at dei heitte Caspar, Melchior og Balthazar. Dette har blitt lagt til av seinare forkynning og legender.

Men sjølv om me tar bort dei seinare tillegga, vil mange meina at sjølve bibelforteljinga har eit legendarisk preg. Koss skal ein tenka om denne bibelhistoria? Eg har lese i pave Benedikt XVI sin gjennomgang av teksten i boka Jesus fra Nasaret. Barndomshistoriene (Luther forlag 2013). Her drøfter han omtalen av vismennene, stjerna, dei skriftlærde og kong Herodes. Han konkluderer slik:

De to kapitlene hos Matteus som tar for seg barndomshistoriene, er ikke en meditasjon utformet som fortellinger, men det motsatte: Matteus forteller oss en virkelig historie som er gjennomtenkt og tolket teologisk og hjelper oss dermed til å trenge dypere inn i Jesu mysterium.

Her er forteljinga slik den står i Bibelen (Matteus 2,1-12):

Då Jesus var fødd i Betlehem i Judea, i kong Herodes» dagar, kom det nokre vismenn frå Austerland til Jerusalem  og spurde: «Kvar er den jødekongen som no er fødd? Vi såg stjerna hans gå opp, og no er vi komne og vil hylla han.»  3 Då kong Herodes fekk høyra det, vart han svært uroleg, og heile Jerusalem med han.  4 Han kalla saman alle overprestane og dei skriftlærde i folket og spurde dei ut kvar Messias skulle bli fødd.  «I Betlehem i Judea», svara dei, «for slik står det skrive hos profeten:

 Du Betlehem i Juda land,
 blant fyrstane i Juda er du slett ikkje den ringaste.
 For frå deg skal det koma ein fyrste,
 ein hyrding for mitt folk Israel.»

7 Då kalla Herodes vismennene til seg i løynd og spurde dei nøye ut om kva tid stjerna hadde synt seg.  8 Så sende han dei til Betlehem og sa: «Gå og forhøyr dykk nøye om barnet. Og når de har funne det, så sei frå til meg, så eg òg kan koma og hylla det.»  9 Då dei hadde høyrt kva kongen hadde å seia, tok dei i veg. Og sjå, stjerna som dei hadde sett koma opp, fór føre dei heilt til ho vart ståande over staden der barnet var. 10 Då dei såg stjerna, vart dei umåteleg glade. 11 Dei gjekk inn i huset og fann barnet hos mora, Maria. Og dei fall på kne og hylla det. Så opna dei skrina sine og bar fram gåver til barnet: gull, røykjelse og myrra. 12 Men Gud varsla dei i ein draum at dei ikkje måtte fara attende til Herodes, og dei tok ein annan veg heim til landet sitt.

Ein detalj eg ikkje har lagt merke til før nå i jula 2019, er det at vismennene ikkje følgte stjerna til Jerusalem! Men stjerna hadde fortalt dei at ein jødekonge var født, og då var Jerusalem det naturlege reisemål. Det var først då dei drog vidare frå hovudstaden til Betlehem at stjerna viste veg for dei. Denne detaljen har eg frå bibelforskaren Per Kristian Hovden Sætre i podkastepisoden Hvor kommer kamelene fra? i podkastserien Bibel og babbel. Høyr gjerne den!

Relatert stoff på bloggen: Heilage tre kongars dag som handlar om songen Deilig er den himmel blå og som gir ei lenke til originalversjonen på 19 dejlige danske vers!

Bibelhistoria om vismennene er forteljingstekst på Kristi Openberringsdag. Notatet er oppdatert primo januar 2020.

Skriftrull frå Ein Gedi

Ein Gedi. Foto: Arne Berge 2011
Ein Gedi. Foto: Arne Berge 2011

For 45 år sidan blei det funne ein forkulla skriftrull i dei arkeologiske utgravingane i syngagogen i oasen Ein Gedi ved Dødehavet. Nå har omsider forskarane teknologi som gjer det mogleg å lesa skriftrullen. Teksten som er «opna», er frå Tredje Mosebok.

Bildet viser ørkenlandskapet med oasen, og Dødehavet i bakgrunnen.

Her er Israel Antiquities Authority sin omtale av skriftrullen: The Most Ancient Hebrew Scroll since the Dead Sea Scrolls has been Deciphered.

Vårt Land skreiv i forrige veke om skriftrullen, og fekk blant anna ein uttale frå Torleif Elgvin:

Rull av kull fyller hull
Først 45 år etter at en forkullet skriftrull ble funnet i Israel, er teknologien god nok til å «åpne» den. – Fyller et hull etter Dødehavsrullene, sier ekspert.

(…)

Nå har forskerne knekt koden. Tidligere denne uken viste forskere ved Israels 
nasjonalmuseum hvordan de ved hjelp av en mikro-CT-scanner, som sender røntgenstråler fra flere sider og skaper en 3D-
modell, har lyktes i å ta bilder av innholdet i rullen. Bildene ble 
siden sendt til dataeksperter i USA som har gjort teksten leselig.

Det viser seg at deler av rullen inneholder de første åtte versene av Tredje Mosebok, som sammen med de andre Mosebøkene 
utgjør den jødiske toraen. Versene
 i rullen er regler for hvordan man skal tilberede brennofferet.

(…)

Torleif Elgvin, som er ekspert på Dødehavsrullene og professor ved NLA Høgskolen Staffeldtsgate, er mer nøktern i sin kommentar.

– Alle arkeologiske funn er interessante, men vi lærer ikke noe nytt om bibelteksten i denne
 skriftrullen. Bibeltekstene ble standarisert på hebraisk rundt år 100 etter Kristus. Det vil overraske
meg meget hvis denne skrift-
rullen avviker fra denne standardteksten, sier Elgvin.

Når det kommer til betydningsfulle tekstfunn, rangerer han Dødehavsrullene høyest. Deretter kommer Nag Hammadi, som er en samling kristen-gnostiske skrifter som ble funnet nær den egyptiske byen med samme navn. Her finner vi blant annet Tomasevangeliet.

Selv om Elgvin understreker at skriftrullen fra Ein Gedi på ingen måte er av samme betydning, mener han likevel at funnet er viktig.

– En bokrull fra Bibelen fra 500-tallet fyller et hull i den historiske tradisjonen der man ikke har bevart noe særlig. Dødehavsrullene er nedskrevet mellom
 250 før Kristus og 100 etter Kristus. De neste hebraiske bibeltekstene vi har bevart er noen fragmentariske skrifter fra 800-tallet og Aleppo-kodeksen fra 900-tallet (det best bevarte tekstvitnet til Det gamle testamentet på hebraisk, red.anm.), sier Elgvin.

Han synes også det er spennende at ny teknologi kan være med og gi svar på gamle gåter.

– Vi har mye å hente fra teknologien. Jeg har kolleger som jobber sammen med bildeeksperter 
og grafikere for å lage et program som kan gjenkjenne delvis 
bevarte hebraiske og greske bokstaver. I løpet av noen få år vil en datamaskin kunne lese igjennom tusenvis av slike upubliserte, 
hebraiske tekster, sier Elgvin.

(…)

Bibelforskeren tror at forskerne har klart å lese de ytterste lagene. Skriftrullene fra denne perioden var ofte laget i geiteskinn eller sau og i sjeldne tilfeller kalv eller steinbukk.

– Det viser at dette er en bokrull som sannsynligvis har en hel Tredje Mosebok. Det var vanlig praksis å rulle bokrullen slik at begynnelsen lå ytterst, og de fem mosebøkene fikk av praktiske grunner hver sin skriftrull.

Sjå bilde frå synagogen i Ein Gedi: Pictures from the Holyland.

Oppdatering 22.09.2016: The New York Times skreiv i går ein artikkel med meir informasjon om skriftrullen frå Ein Gedi. Det blir her lagt vekt på teknologien som er brukt og på at teksten (to kapittel frå Tredje Mosebok) er identisk med den masoretiske bibelteksten frå mellomalderen. Dermed er tekstrullen det hittil eldste kjente vitnet til den klassiske forma på «grunnteksten» til Det gamle testamentet.

Modern Technology Unlocks Secrets of a Damaged Biblical Scroll

(…) The scroll’s content, the first two chapters of the Book of Leviticus, has consonants — early Hebrew texts didn’t specify vowels — that are identical to those of the Masoretic text, the authoritative version of the Hebrew Bible and the one often used as the basis for translations of the Old Testament in Protestant Bibles.

 The Dead Sea scrolls, those found at Qumran and elsewhere around the Dead Sea, contain versions quite similar to the Masoretic text but with many small differences. The text in the scroll found at the En-Gedi excavation site in Israel decades ago has none, according to Emanuel Tov, an expert on the Dead Sea scrolls at the Hebrew University of Jerusalem. (…)

“It doesn’t tell us what was the original text, only that the Masoretic text is a very ancient text in all of its details,” Dr. Segal said. “And we now have evidence that this text was being used from a very early date by Jews in the land of Israel.”

Les meir

Den litle bibelen

Notat til søndagens tekst: Joh 3,11-16

Søndagens tekst inneheld den best kjente setninga i Bibelen. Bibelverset Joh 3,16 er kalla Den litle bibelen / Den vesle bibelen (eller om du heller vil ha det på bokmål: Den lille bibel). Eg kjenner ikkje til kven som først gav bibelverset dette namnet. Er det nokon som kan hjelpa meg med dette? Slik er den berømte setninga:

For så elska Gud verda at han gav Son sin, den einborne, så kvar den som trur på han, ikkje skal gå fortapt, men ha evig liv. (Evangeliet etter Johannes, kapittel 3, vers 16)

Det er mange sentrale bibelske tankar som er med i denne setninga: Guds kjærleik, Jesus som Guds Son, trua si tyding og håpet om evig liv. Med andre ord: Tru, håp og kjærleik. Så det kan godt forsvarast å sjå dette som eit samandrag av heile Bibelen. Likevel: Bibelen er jo mykje meir enn dette!

Setninga blei i 2014 kåra til årets «mest populære» bibelvers på nettet:

Elles inneheld teksten også anna interessant stoff:

Orda kjem i ein undervisande samtale mellom Jesus og Nikodemus (hebraisk: Naqdimon). Les meir i eit tidlegare notat: Nikodemus.

Jesus trekker linja tilbake til den gamle jødiske forteljinga om Moses og koparslangen i ørkenen. Han brukar dette som eit bilde på korfor han som Menneskesonen (ein tittel Jesus ofte brukte om seg sjølv), skulle bli «løfta opp» på ei stong / ein påle / eit kors / ein kross:

Og slik Moses lyfte opp ormen i øydemarka, slik må Menneskesonen lyftast opp, så kvar den som trur på han, skal ha evig liv.

Og her er forteljinga om Moses frå 4. Mosebok, kapittel 21, vers 6-9:

Då sende Herren serafslangar inn mellom folket. Dei beit israelittane, og mange av dei døydde.  7 Folket kom til Moses og sa: «Vi synda då vi tok til orde mot Herren og mot deg. Bed Herren at han må ta slangane bort frå oss!» Og Moses bad for folket.  8 Då sa Herren til han: «Lag deg ein serafslange og set han på ei stong! Alle som blir bitne, skal sjå opp på han. Då skal dei leva.» Moses laga ein koparslange og sette han på stonga. Og når nokon vart biten av ein slange og såg på koparslangen, fekk han leva.

Men altså: Er det nokon som kjenner bakgrunnen for omgrepet «Den litle bibelen»?

Hagar og Ismael

Her er bibelhistorieboka som eg hadde då eg gjekk på barneskulen. Den inneheld eit utval forteljingar frå skapinga til dei første kristne i Apostelgjerningane og Paulus sine brev. Det står ein del om Abraham og Sara der, men ingenting om Hagar og Ismael. Den teksten som er preiketekst i kyrkja i dag, høyrde eg ikkje om då eg gjekk på skulen.

Bibelhistorie

Kjenner du historia om Abraham, Sara (kona hans), Hagar (Sara sin slave), Ismael (Abraham sin son med Hagar) og Isak (Abraham sin son med Sara)?

9 Men Sara såg at sonen som Hagar frå Egypt hadde fødd til Abraham, leika og lo. 10 Då sa ho til Abraham: «Driv bort denne slavekvinna og son hennar! For son til denne slavekvinna skal ikkje arva saman med Isak, son min.»11 Abraham tok dette svært tungt, for det gjaldt son hans. 12 Men Gud sa til Abraham: «Ikkje ta det så tungt, dette med guten og tenestekvinna. Du skal høyra på alt det Sara seier til deg. For gjennom Isak skal du få ei ætt som skal kallast di. 13 Men sonen til slavekvinna vil eg òg gjera til eit folkeslag, for han er ditt barn.» (1. Mos 21,9-13)

På ein måte kan dette verka som ei svært fjern historie. Samtidig er dette forteljingssstoff som har vore mykje framme i norsk kulturliv det siste året, med utgangspunkt i Svein Tindberg og forestillinga Abrahams barn.

Nå er det også gitt ut bok med utgangspunkt i forestillinga, og forlaget begynner omtalen av boka slik: Ein mann. To søner. Tre religionar. Dette er sjølvsagt flott formulert. Men eg trur det er meir ”to the point” å omtala Ismael som stamfar for arabarane enn for muslimane. Eg veit at Ismael har ein stor og viktig plass i islam. Men også kristne arabarar ser på Ismael som sin stamfar!

Store delar av preika i dag blir ei bibelforteljing. Eg vil fortelja frå Første Mosebok, ei forteljing som ikkje er veldig godt kjent. Eg høyrde ikkje om den på skulen. Eg håper den nå er pensum i RLE. I dag skal me la historia få leva sitt eige liv og la oss fascinera av den. Og så vil eg trekkja nokre linjer til koss me kan forstå utvelginga som er eit underliggjande tema midt i all den konkrete familiedramatikken.

Forteljinga om Abraham står på ca 15 sider i Bibelen, i Første Mosebok kapittel 12-25. Kanskje du skal finna fram Bibelen og lesa heile historia? Kanskje du blir så fascinert at du held fram og les resten av Første Mosebok, om Isak og Rebekka, Esau og Jakob, Josef og brørne hans? Eg ville helst brukt siste omsetjing (Bibel 2011). Her er det gjort nokre språklege grep som er ganske interessante.

Når me les forteljingane om Abraham og familien hans, må me huska at me er i eit heilt anna samfunn og ei heilt anna tid enn vår. Det er mykje som er annleis, mykje me kan reagera på. Står det verkeleg om slike ting i Bibelen? Den som trur at Bibelen er ei bok der alle er snille med kvarandre, bør i alle fall lesa sin Bibel. Her er det hard realisme. Her er det sjalusi, mobbing og utestenging, her er det «mine barn og dine barn». Men også mykje tru, håp og kjærleik.

Me kan også undra oss over at menneska blir veldig gamle i desse forteljingane. Abraham blei 175 år, og det er på ingen måte nokon rekord i denne samanhengen! Eg har ingen god forklaring på dette med alderen. Me får ta det med oss som ein del av forteljinga.

Nå vil eg bla litt i Første Mosebok og henta fram noko av bakgrunnen for forteljinga om Hagar og Ismael:

Kapittel 12

Abraham kom opprinneleg frå Ur i Kaldea, i dagens Irak (11,27 ff). Abrahams far hadde begynt på ei vandring og hadde tatt med seg familien til Harran, ein oldtidsby i dagens Tyrkia. Her blir Abraham kalla til å bryta opp frå slekta og dra til eit framandt land. Etter ei lang reise saman med sine næraste, endar han opp i Kanaan, landet som sidan har fått så mange andre namn; Israel, Palestina, Det heilage landet.

På dette tidspunktet heitte Abraham Abram og kona hans heitte Sarai. Dei fekk seinare namna Abraham og Sara. Men eg forenklar og omtaler dei her gjennomført som Abraham og Sara.

Her les me første gong om Guds løfte til Abraham:

2 Eg vil gjera deg til eit stort folk. Eg vil velsigna deg og gjera namnet ditt stort. Du skal bli til velsigning.

3 Eg vil velsigna dei som velsignar deg,
men den som forbannar deg, skal eg forbanna.
I deg skal alle slekter på jorda velsignast.»

Kapittel 15

Abraham hadde eit problem. Han og Sara hadde ikkje barn. Guds løfte verka derfor ganske urealistisk. Ein gong klaga Abraham til Gud over dette. Då gav Gud han på ny gav eit løfte om ei stor etterslekt:

 5 Så førte han Abram ut og sa til han: «Sjå opp mot himmelen og tel stjernene, om du kan telja dei!» Og han sa: «Så talrik skal ætta di bli.»  6 Abram trudde Herren, og det vart rekna han til rettferd.

Kapittel 16

Her høyrer me for første gong om Hagar og Ismael. Sara og Abraham hadde framleis ingen barn som kunne føra slekta vidare. Sara var nok på dette tidspunktet enda meir fortvila enn Abraham over dette, og ein dag gjekk ho til mannen sin og tok opp saka:

Kona til Abram, Sarai, fødde han ingen born. Men ho hadde ei egyptisk slavekvinne som heitte Hagar.  2 Sarai sa til Abram: «Høyr på meg: Herren har hindra meg i å føda born. Gå no inn til slavekvinna mi! Kanskje får eg ein son ved henne.»

Det var altså Sara sin idé. Ho hadde ein tanke om at Hagars eventuelle barn kunne reknast som hennar barn. Ho tok saka i eiga hand. Abraham følgte kona si sitt forslag og låg med Hagar. Men då Hagar blei gravid, begynte familieproblema for alvor. Hagar såg ned på Sara, som igjen begynte å ydmyka Hagar. Det heile endte med at Hagar rømde frå Sara.

Då fann ein Herrens engel Hagar ute i ørkenen. Dette er eit uttrykk for Guds omsorg for henne. Engelen sa at ho skulle dra tilbake til Sara og Abraham og at ho skulle få ein son. Og Hagar fekk høyra løfte om etterslekta ho skulle få:

Stor vil eg gjera ætta di, så stor at ingen kan telja henne.

Hagar fekk også beskjed av Herrens engel om at guten skulle få namnet Ismael som betyr Gud høyrer.

I denne situasjonen er det me finn den vakre detaljen at Hagar gir Gud eit namn: Du er ein gud som ser meg. Hagar er faktisk den første personen i Bibelen som gir Gud eit namn.

Etter dette drar Hagar tilbake til Sara og Abraham. Hagar får sonen sin og Abraham gir han namnet Ismael. Abraham var 86 år på denne tida.

Kapittel 17

Tretten år seinare, då Abraham var ca 100 år, fornya Gud pakta med Abraham. Gud gjentok løftet om ei stor etterslekt, men ikkje gjennom Ismael! Etterslekta skulle koma gjennom ein son han skulle få med Sara. For Abraham eit uforståeleg løfte:

17 Då kasta Abraham seg til jorda og lo. Han sa til seg sjølv: «Kan ein som er hundre år gammal, få barn? Og kan Sara føda, ho som er nitti år gammal?» 18 Og Abraham sa til Gud: «Måtte Ismael få leva for ditt andlet!» 19 Då sa Gud: «Sanneleg, Sara, kona di, skal føda deg ein son, og du skal kalla han Isak. Eg vil oppretta mi pakt med han, ei evig pakt for etterkomarane hans. 20 Eg har høyrt di bøn for Ismael. Sjå, eg vil velsigna han og gjera han fruktbar og overmåte talrik. Tolv hovdingar skal han bli far til, og eg vil gjera han til eit stort folkeslag. 21 Men pakta mi vil eg oppretta med Isak, som Sara skal føda deg neste år på denne tida.» 22 Så var Gud ferdig med å tala med han, og han steig opp frå Abraham.

Kapittel 18

Sara og Abraham fekk ein gong eit viktig besøk av Herren, som på ein merkeleg måte blir omtalt som tre menn, eventuelt tre englar. Mange i den kristne kyrkja har sidan sett dette som eit teikn på den treeine Gud. Då fornya Herren løftet om at Sara skulle få barn, og nå var Sara i bakgrunnen inne i teltet og høyrde dette. Då lo ho òg. Ho trudde ikkje det kunne vera mogleg. Men Sara blei irettesett med orda: Er noko umogleg for Herren?

Kapittel 21

Det første avsnittet i kapitlet er viktig. Her står det om Isaks fødsel. Dette var barnet som mot alle odds blei født på bakgrunn av Guds løfte. Namnet hans har språkleg samanheng med ordet for å le. Det er ein del latter i denne bibelforteljinga.

I følgje tidlegare bibelomsetjingar (til og med 1978-utgåva), sa Sara etter fødselen:

«Gud har laga det så at eg må le. Og alle som høyrer dette, kjem til å le åt meg.»

I Bibel 2011 har dette fått ein annan valør. Det er forskjell på å le av og å le med:

«Gud har fått meg til å le. Og alle som høyrer dette, kjem til å le med meg.»

Sara og Abraham heldt som det var vanleg i den tids samfunn, ein stor fest for barnet då det var slutt på amminga, truleg då Isak var ca tre år.

Her startar dagens tekst i kapittel 21 vers 9-13. Teksten begynner med at Sara under festen for Isak, ser at Ismael leiker og ler. Ho reagerer kraftig og vil ha Hagar og sonen bort frå familien. Han skal ikkje få nokon arv saman med hennar son!

Her er det igjen vesentlege endringar i bibelomsetjinga. 1978-omsetjinga sa at Sara såg at Ismael dreiv gjøn med Isak. Bokmålsutgåva frå 1930 skreiv til og med at Ismael spottet. Nå står det meir nøytralt at han leika og lo, og i ein fotnote står det at den gamle greske bibelutgåva Septuaginta fortel at Ismael leika med Isak!

Har tidlegare bibelomsetjngar lagt inn eit meir negativt bilde av Ismael, slik at Sara sin reaksjon skulle bli meir forståeleg? Eg veit ikkje, men syns det er interessant å sjå dei ulike omsetjingane.

Uansett: For Abraham var dette tungt. Svært tungt. Ismael var jo sonen hans. Men Gud (!) gir han beskjed om å gjera som Sara seier. For Isak er løftets barn. Samtidig gjentar Gud løftet knytt til Ismael og hans framtid. Han skal bli til eit stort folkeslag.

Eg syns dagens tekst skulle vore litt lenger, slik at den tok med heile avsnittet (vers 8-21). Det som ikkje kjem fram med dagens avgrensing, er at Gud også har omsorg for Ismael. I ein situasjon der han er døden nær, høyrer Gud røysta hans og reddar han. Ismael får bekrefta innhaldet i namnet sitt, det som tyder Gud høyrer.

(Det er ein kronologisk vanske mellom dei to bibeltekstane om Hagar og Ismael i kapittel 16 og 21. I følgje kapittel 16 skulle Ismael vera 15-16 år då han blei jaga frå familien og kom i dødsfare i ørkenen. Forteljaren av kapittel 21 kan neppe ha tenkt det slik. Ein fotnote i Bibel 2011 til 21,14 seier: «Kanskje er ulike tradisjonar knytte saman.»)

Med eit lenger tekstavsnitt, ville teksten ha slutta slik:

20 Gud var med guten, og han voks til. Han budde i ørkenen og vart bogeskyttar. 21 Han budde i Paran-ørkenen, og mor hans skaffa han ei kone frå Egypt.

Kapittel 25

Det er verdt å legga merke til at Ismael og Isak saman tok ansvar for gravferda til faren:

7 Dette er Abrahams levealder: Han vart 175 år gammal.  8 Så anda han ut. Abraham døydde i høg alder, gammal og mett av dagar, og han vart sameina med folket sitt.  9 Isak og Ismael, sønene hans, gravla han i Makpela-hòla, på marka til hetitten Efron, son til Sohar, austafor Mamre, 10 den marka som Abraham hadde kjøpt av hetittane. Der vart Abraham gravlagd saman med Sara, kona si. 11 Etter at Abraham var død, velsigna Gud Isak, son hans. Isak vart buande ved Lahai-Ro’i-brønnen.

Guds utvelging

Etter dette utdraget av bibelforteljinga om Abraham, vil eg seia noko om Guds utvelging. Dette er eit sentralt tema i denne forteljinga.

Det er mogleg å sjå slik på Guds utvelging: Utvelginga går frå dei mange til den eine, Jesus Kristus. Vidare går utvelginga frå den eine til dei mange, til oss. For å bruka eit bilde: Utvelginga er som ei trakt som er slik at den utvider seg igjen nedfor den smale «tuten».

Den øvste vide opninga på trakta: Gud skapte alle menneske. Alle menneske kom inn under syndefallet og forbanninga. Alle menneske trong å frelsast frå det vonde.

Trakta blir smalare: Då valde Gud seg ut eit folk (Abrahams ætt gjennom Isak) til å vera eit utvald folk. Dette var dei GT kallar israelittane og som me kallar det jødiske folket. Dei blei valt ut for å vitna om han og tena han, for at alle folkeslag skulle bli velsigna.

Trakta blir enda smalare: Det er krevjande å vera utvald. Folket svikta kallet sitt gong på gong. Gud sende profetar for å få dei inn på rett veg, men det var oftast nyttelaust. For kvar gong dei kom under Guds dom, var det ein rest igjen som heldt fast på Guds vilje.

Trakta er på det smalaste: Til slutt var utvelginga knytt til éin person; Jesus Kristus, Herrens tenar. «Dette er Son min, den utvalde. Høyr han!» (Lukas 9,35)

Frå Jesus utvider trakta seg igjen. Han sa: «Eg har fått all makt i himmelen og på jorda. 19 Gå difor og gjer alle folkeslag til læresveinar: Døyp dei til namnet åt Faderen og Sonen og Den heilage ande 20 og lær dei å halda alt det som eg har bode dykk. Og sjå, eg er med dykk alle dagar så lenge verda står.» (Matt 28,18-20). Og Paulus skriv at Gud vil at alle menneske skal bli frelste og læra sanninga å kjenna. (1. Tim 2,4).

Allereie i Abrahamstekstane finn me dette universelle sikte. Heilt tilbake til den første teksten der utvelginga blei nemnt, har løftene eit universelt preg:

Eg vil gjera deg til eit stort folk. Eg vil velsigna deg og gjera namnet ditt stort. Du skal bli til velsigning. (…) I deg skal alle slekter på jorda velsignast.»

Guds utvelging av eit utvald folk er ei ubegripeleg og suveren handling frå Guds side. Det var ingen spesielle kvalitetar ved dette folket. Dei var ikkje betre eller meir verdifulle enn andre folk. Men gjennom dette folket sende han frelsaren. Dette er bakgrunnen for at me ved dåpen og trua kan bli tatt inn i det utvalde folket.

Preike i Gausel kyrkje i dag, 11. søndag i treeiningstida 2013. Avslutninga blei bygd noko ut i forhold til manus utan at innhaldet blei vesentleg endra.

153 store fiskar

Det er fleire vidløftige teoriar i teologisk litteratur om korfor detaljen med kor mange fiskar disiplane fekk, er tatt med i Joh 21,11.

Nå har ein teologisk student kome med den endelege forklaringa på spørsmålet, basert på eiga erfaring: Fishermen count their fish. Enkelt og greitt. Sånn er det bare.

Her er teksten:

Simon Peter gjekk då ut i båten og drog garnet på land. Det var fullt av store fiskar, eitt hundre og femtitre i alt. Men endå det var så mange, rivna ikkje garnet.

Studenten må krediterast; han heiter Jordan Burt. Det er læraren hans, Dr James F. McGrath som fortel om den enkle og logiske forklaringa, sjå her: 153 Fish – The Definitive Explanation.

(via April Carnival, på bloggen ἐνθύμησις)

Vår far i himmelen

Notat til søndagens tekst: Matteus 6,7-13

Vår far i himmelen. Slik har eg det siste året lært meg å starta bøna når eg ber Herrens bøn, Fadervår. Og eg har faktisk lært meg å bli glad i den nye omsetjinga, sjølv om den gamle sit djupt i minnet ennå.

I samband med at Fadervår er preiketekst i kyrkjene denne søndagen, tar eg med ei tilvising til eit foredrag om omsetjinga av bøna.

Innleiinga til Fadervår speglar korleis heile gudsbiletet vårt er. Så kva for eit gudsbilete er det vi legg i bøna? Er det forskjell på å seia «Fader vår» og «Vår Far»? Skal bøna vera høgtidleg eller folkeleg, spør bibelomsetjar Hans Johan Sagrusten i dette foredraget.

Les meir

Bibel med dristig design

Den nye utgåva av Konfirmantbibelen har fått Merket for god design. Prisen blei delt ut på Designdagen i går. Bibelselskapet har vore relativt dristige her. Eit av dei valfrie omslaga blir skildra med at det har «dødninghode med blomster som vokste ut av øyenhulene».

Sjølv har eg ikkje så sterk hang til slik symbolikk, men eg trur det vil fungera i denne samanhengen. Og det er eit seriøst og bevisst val frå Bibelselskapet si side.

– Merket for god design gis til de mest innovative og modige bedriftene og designerne vi har i Norge akkurat nå, sier Thea Mehl, prosjektleder i Norsk Designråd.

Les meir

Ein himmelsk turban

Visste du at turban blir omtalt som eit himmelsk plagg i Bibelen? Eg hadde lese det før, men då eg i dag (27.02.2013) las komande søndags lesetekst frå GT, la eg likevel på nytt merke til dette som ein overraskande detalj.

Det dreier seg om ein tekst frå profeten Sakarja. Han ser i eit syn at øvstepresten Josva står framfor Herrens engel i ei himmelsk rettssak. Satan står ved sida og fører klagemål mot øvstepresten. Men engelen representerer den nådige Gud og tar bort Josva si skuld. Samtidig blir Josva kledd opp i himmelske festplagg, blant anna ein rein turban!

Her er teksten:

Sanneleg, denne mannen er ei vedskie raka ut or elden.»  3 Josva var kledd i skitne klede der han stod framfor engelen.  4 Engelen tok til ords og sa til dei som stod framfor han: «Ta av han dei skitne kleda!» Til Josva sa han: «Sjå, eg tek bort skulda di og kler deg i festklede.»  5 Då sa eg: «Set ein rein turban på hovudet hans!» Dei sette den reine turbanen på hovudet hans og tok på han kleda medan Herrens engel stod der. (Sak 3,2b-5)

Eg tenkjer først og fremst på sikhismen når eg høyrer ordet turban. Men etter oppslag i ulike oppslagsverk har eg fått repetert at dette er eit tradisjonelt orientalsk hovudplagg for menn. Turbanen består av eit tøystykke som blir vikla om hovudet. Ordet kjem i følgje ordboka frå tyrkisk som igjen har det frå persisk. Det er ein språkleg samanheng til ordet tulipan.

Teksten hos profeten Sakarja er elles ikkje den einaste bibelteksten som handlar om turbanar. I Andre Mosebok står det at turbanen var ein del av den prestedrakta som Aron og sønene hans skulle nytta:

Du skal veva ein rutete kjortel av fint lin og laga ein turban av fint lin. Du skal òg laga eit belte i farga vev. (2. Mos 28,39)

Tilbake til teksten frå profeten Sakarja. Den første delen av denne profetboka består av åtte nattsyn som profeten fekk. Det handlar om tida (på 500-talet f. Kr.) då israelsfolket kom tilbake frå fangenskapet i Babylon og skulle byggja opp igjen Jerusalem.

Teksten fortel oss om ein nådig Gud som tilgir skuld. Samtidig viser den oss på ein interessant måte at Bibelen er blitt til i ein heilt annan kultur enn vår. Trua har ikkje oppstått her i Stavanger. Den har djupe røter tilbake til orientalsk kultur der ein himmelsk turban var eit godt bilde på det reine, det frie, det nyskapte livet.

70 eller 72 disiplar?

Jesus hadde mange fleire disiplar enn dei tolv. I Lukas 10 står det at han sende ut ein heil flokk i par på to og to.

Men kor stor var denne flokken? Mange handskrift seier 72. Andre seier 70. Norske bibelutgåver har hittil skrive 70. Men nå har faglege vurderingar ført til at Bibelselskapet i Bibel 2011 har følgt dei manuskripta som seier at Jesus sende ut 72 disiplar.

Vårt Land skriv om saka:

La til to ekstra disipler i ny bibeloversettelse

(…)

I en fotnote i den nye utgaven vises det til at mange håndskrifter opererer med tallet 70. Tallet skal trolig symbolisere alle jordens folk og at forkynnelsen skal nå fram til dem.

– I den hebraiske grunnteksten sier slektstavlen i 1. Mosebok at det er 70 folkeslag på jorden, mens Septuaginta, den greske oversettelsen, har 72 navn. Etter jødisk tradisjon var det også 72 språk i verden, framholder Mongstad-Kvammen.

Om håndskriftoverleveringen forklarer hun at noen har tallet 70, andre 72.

– Og flertallet av håndskrifter av Det nye testamente har det siste. I arbeidet med oversettelsen Det nye testamentet har vi i dette tilfellet valgt å følge andre håndskrifter enn vi gjorde utgavene som kom 1978 og 1985. De to tradisjonene har alltid eksistert side om side. På skandinavisk område har svensk utgave lenge hatt 72, mens dansk og norsk begge har endret fra 70 til 72 i siste utgave.

Les meir

Evangeliet etter Matteus?

Kven har eigentleg skrive dei ulike delane av Bibelen? Det er eit stadig tilbakevendande spørsmål i forskinga.

Matteusevangeliet har ingen opplysningar om kven som er forfattar av skriftet. Ein gamal kyrkjeleg tradisjon seier at evangeliet er skrive av tollaren Matteus i Kapernaum (Matt 9,9). Derfor har skriftet frå gamalt av hatt namnet Evangeliet etter Matteus. Men svært mange forskarar vil seia at det er usannsynleg at denne tollaren (som blei Jesu disippel) skreiv evangeliet.

I dag kom eg over ein blogg som viser at det i ein del nyare kommentarar i større grad enn tidlegare likevel blir opna for at Matteus kan vera forfattaren av evangeliet:

The authorship of Matthew in recent commentaries

(…) What intrigues me, aside from the move to an earlier dating of the gospel, is a (re)turn to establishing Matthew the tax-collector and disciple of Jesus as the author of the gospel. This is not exactly argued for explicitly, but as a possibility.

(…)

Anyway, if I can make some tentative conclusions, I think a trend is emerging within Matthean scholarship towards a renewed case for naming the apostle Matthew as the author of the gospel, but this is occurring through some subtle shifts in language. While there has been no real change in available evidence or argumentation (aside from the preference for an earlier dating), we find a peculiar move from the somewhat negative “unlikely” to the more optimistic “possibility”. In other words, while previous scholars cautiously took a cup half-empty approach, more recent scholars feel able to turn the same or similar conclusion into a cup half-full approach. Although the evidence cannot support the authorship of the apostle Matthew with certitude, it remains a distinct possibility. But, of course, this has pretty much always been the case – just as any number of potential authors remain possible. And this is why I would’ve thought the best conclusion, based on the available evidence, is for an anonymous author. So what might this subtle shift in language really be about?

Les meir

Innlegget er skrive av ein Robert Myles (som eg ikkje kjenner noko til) på bloggen Auckland Theology, Biblical Studies, et al. Eg fann den via sist utgåve av Biblical Studies Carnival.

Tradisjonen som peiker på Matteus som forfattar, går tilbake til ein tekst frå ca 130 av biskop Papias i Hierapolis (dagens Pamukkale i Tyrkia). Han opplyser at Matteus skreiv ned Jesu ord og gjerningar på hebraisk. Papias sitt skrift finst ikkje i original, men er gjengjeve i Eusebius si kyrkjehistorie (III.39).

Sjå også det tidlegare bloggnotatet Evangelisten Matteus.

Bibeltilvisingar i bloggen

Bloggen har nå fått ei oversikt over bloggnotat som er direkte relatert til bestemte bibeltekstar.

Eg set alltid pris på slike register i bøker som viser til bibeltekstar. Derfor har eg også tenkt at det er på tide at bloggen får dette hjelpemidlet som gjer det enklare å finna fram til det ein leitar etter.

Nå er dette ferdig og klar til bruk her.

Nye funn av NT-manuskript

Det skal nyleg vera funne nokre svært gamle fragment av tekstavsnitt frå NT på papyrus (februar 2012). Denne nyheita har vore kommentert av mange på nettet gjennom heile februar etter at bibelforskaren Daniel B. Wallace offentleggjorde funnet i eit debattmøte 1. februar.

Wallace hevda at eitt av sju fragment som er funne, eit fragment av Markusevangeliet, er frå det første hundreåret. Dette er det i etterkant mange som har sett spørjeteikn ved. Men også dersom papyrane er frå det andre eller tredje hundreåret, er dei blant dei aller eldste kjente nytestamentlege handskrifta.

Det kan sjå ut til at me må venta eit år før funnet blir publisert. Ei alment akseptert datering er vel neppe mogleg før fragmenta er gjort offentleg tilgjengelege og fleire uavhengige forskarar har kunna vurdera dei.

Her er ein oversiktsartikkel hos Forbes 27.02.2012: Fragments of Mark’s Gospel May Date to 1st Century. Det norske (og seriøse) Forum for hellige skrifter kommenterer artikkelen slik:

Interessant artikkel om de ny manuskriptene som er funnet. På dette tidspunkt mener noen forskere at fragmentene fra Markusevangeliet kan dateres tilbake til ca. 100-150 e. Kr. Det eldste manuskriptet fra Markusevangeliet som hittil har vært kjent stammer fra P45 (ca. 200-250 e. Kr.). Store nyheter altså!

(via facebooksida til Forum for hellige skrifter)

Eldre enn Bibelen

Eg følgjer forskingsprosjektet  “‘Biblical’ Texts Older than the Bible” med interesse.

Eg set pris på at dei som står bak prosjektet, veit å bruka nettet til å skapa interesse for forskinga. Les meir på facebook og på bloggen deira. Sjå også nettsida til Torleif Elgvin.

NRK hadde nyleg eit oppslag om prosjektet:

Forsker på Dødehavsrullene

Et forskingsteam fra Universitet i Agder skal forske på upubliserte bibeltekster, som viser seg å være eldre enn Bibelen selv. (Les meir)

Lukke til, Årstein og Torleif!

Bibeldagen 2012

Såmannsøndagen 5. februar / Bibeldagen 

Bibelselskapet skriv:

Det er lange tradisjoner i de fleste kirkesamfunn og menigheter for å feire Såmannssøndagen eller lørdagen (sabbaten) som bibeldag i Norge. Bibeldagen 2012 har fokus på Etiopia.

Bibeltekstene som leses handler om Guds ord og hele gudstjenesten kan preges av vår takknemlighet til Gud for at vi gjennom mange hundre år har kunnet bruke Bibelen. Det er ingen selvfølge i andre deler av verden.  Derfor bruker vi også bibeldagen til å gi vår offergave til bibelarbeidet i andre land. For Bibelselskapet er det videre viktig å utfordre menighetene til å hjelpe folk i vårt eget land til å bruke Bibelen i hjem og familieliv. Dermed får vi tre konkrete målsettinger for bibeldagen:

• Takke for at vi har Bibelen
• Gi andre folk samme mulighet til å få bibler
• Hjelpe hverandre til å bruke Guds ord

Les meir om Bibeldagen og prosjektet i Etiopia her.

Tapte bibelske bøker?

Lost Books of the Bible har overraskande kome på andreplass på ei liste over dei viktigaste kjente forsvunne bøker. Det er Smithsonian Magazine som har laga lista:

The Top 10 Books Lost to Time
Great written works from authors such as Shakespeare and Jane Austen that you’ll never have a chance to read

Eg fann saka via ein liten notis i Vårt Land i forrige veke, og blei nysgjerrig. Kva skrifter kunne Smithsonian tenkja på? Her er det dei skriv om dei såkalla tapte bibelske bøkene:

There are 24 books in the Hebrew Bible, or Tanakh—and depending upon the denomination, between 66 and 84 more books in Christian Bibles, divided between the Old and New Testaments.

Missing from these pages of scripture are what have become known as the “lost books” of the Bible. Sometimes the term is used to describe ancient Jewish and Christian writings that were tossed out of the biblical canon. But other books are lost in the true sense of the word. We only know that they existed because they are referenced by name in other books of the Bible.

The Book of Numbers, for instance, mentions the “Book of the Battles of Yahweh,” for which no copy survives. Similarly, the First and Second Book of Kings and the First and Second Book of Chronicles names a “Book of the Chronicles of the Kings of Israel” and a “Book of the Chronicles of the Kings of Judah.” There are over 20 titles for which the text is missing.

Some of the quotations mentioning the lost books provide clues to their content. The “Book in Seven Parts,” for example, likely told readers about the cities that would be divided among the Israelites.

Dette er altså ikkje kva eg ville kalla tapte bibelske bøker. Rett og slett fordi desse skriftene aldri har vore ein del av Bibelen. Men dei er nemnte i Bibelen, og dei var tydelegvis kjente då Bibelen blei skriven.

Her er nokre eksempel på bibeltekstar der slik bøker blir nemnte:

Det som elles er å seia om Salomo, om alt det han utretta, og om visdomen hans, det står skrive i krønikeboka til Salomo. (1. kong 11,41)

Det som elles er å seia om Rehabeam og alt det han gjorde, står skrive i krønikeboka til Juda-kongane. (1. kong 14,29)

Det som elles er å seia om Ahasja og det han gjorde, står skrive i krønikeboka til Israels-kongane. (2. kong 1,18)

Smithsonian hevdar at det er over 20 titlar på skrifter som er nemnte i Bibelen og som nå er forsvunne. Eg kjenner ikkje alle desse og kan derfor ikkje søkja dei opp i Bibelen. Er det nokon som kan hjelpa meg?

Jakobskjelda

Notat til søndagens tekst: Joh 4,4-26

I den nye bibelomsetjinga står det at Jesus møtte den samaritanske kvinna ved Jakobskjelda. Tidlegare har dette vore omtala som ein brønn.

Bloggen Oversettervinduet gir bakgrunnen for endringa:

Lite er forandret i den nye oversettelsen av evangelieteksten for denne søndagen. Fortellingen om møtet mellom Jesus og den samaritanske kvinnen er svært gjenkjennelig.

I Joh 4,6 har riktignok «Jakobs brønn» blitt til Jakobskilden, mens ordet «brønn» først dukker opp i vers 12. To forskjellige greske ord ligger til grunn: Vers 12 har frear, vers 6 har pægæ. Det siste er et nøkkelord i teksten, for det brukes også i Jesu løfte i vers 14: «For det vannet jeg vil gi, blir i ham en kilde med vann som veller fram og gir evig liv.» En slik gjentakelse av ord skaper et mønster i teksten, men en norsk leser kan bare få øye på dette mønsteret hvis vi oversetter ordet på samme måte begge gangene. Det er typisk for fortellingene om Jesus i Johannesevangeliet at konkrete ord i løpet av samtalen får en dypere mening eller en utvidet betydning.

Det er Anders Aschim som har skrive dette på Bibelselskapet sin nye blogg (2012). Han skal skriva den saman med Elisabeth Levy. Dei presenterer bloggen slik:

Oversettervinduet er en blogg som vil gi leseren små glimt inn i bibeloversetternes verksted. Teologer som har vært med på arbeidet med Bibel 2011, skriver om forandringer og problemer i oversettelsen av konkrete bibelsteder.

Oppdatering 2018: Bloggen som eg skriv om her, er ikkje lenger å finna på nettet. Men innhaldet i notatet om ordbruken i Joh 4 er framleis interessant.

Språkleg sannare

Sylfest Lomheim om juleevangeliet

Den tidlegare direktøren i Språkrådet har vore med som norskkonsulent i arbeidet med Bibel 2011. Aftenbladet har bede han skriva om bibelomsetjinga og han har kvittert med å skrive om kva som skjedde med juleevangeliet (papirutgåva 22.12.2011).

Her er eit lite utdrag:

I 2011 er frelsaren i Davids by «Messias, Herren». I 1978 var han «Kristus, Herren». Byte av ord, men nøyaktig same sak. Kristus er det greske ordet, Messsias er det hebraiske ordet. Begge tyder «den salva». Som alle veit, har evangeliet røtene i den hebraiske kulturen, ikkje i den greske. Juleevangeliet blir språkleg sannare med den endringa.

Lomheim har talt opp 19 små og større endringar i Luk 2,1-21. Dei fleste er små og av grammatikalsk art. Det er fem-seks klare tekstendringar. Dei mest sensasjonelle er at herberget og sauene er ute av teksten, rett og slett fordi dei ikkje finst i grunnteksten.

Mot slutten av artikkelen skriv han:

Gjennomgangen ovanfor er i så måte tydeleg: evangelietekstene har blitt litt annleis. Endringane som er gjorde, er resultat av vurdering av kva som er den mest presise meininga i grunnteksta, og kva som ut frå det er den mest dekkjande løysinga i dagens norsk. Kort sagt; dei endringane som er gjorde, er forankra i eit syn på kva som er profesjonell omsetjing – ut frå all tilgjengeleg kunnskap og innsikt i 2011.

Artikkelen har fått tittelen Bibel som held til 2050. Den som lever, får sjå.

Smaken av Guds ord

Munk i særklasse skriv om bok i særklasse

(…) Lanseringa av ei ny bibelomsetjing bør difor ikkje bli berre ein serie med festtalar, men ein provokasjon. Når alle orda har lagt seg, burde smaken av Guds Ord kjennast att.

Slik avsluttar Arnfinn Haram sitt essay om Bibelen i Bokvennen 4 – 2011 etter å ha skrive om Bibelen som ei sakral, forteljande, symbolistisk og utfordrande bok.

Essayet kan også lesast på Haram sin blogg: Bok i særklasse.

Stikkpengar

Eg skreiv for eit par år sidan om kor vanskeleg det var for Bibelselskapet å finna eit godt nynorsk ord som kunne tilsvara bokmålsordet bestikkelser i arbeidet med Bibel 2011, sjå notatet Muter.

Notatet inneheld også ein lang og interessant kommentar frå bibelomsetjar Anders Aschim.

Nå er den nye Bibelen komen. Bibelselskapet har funne eit brukbart ord (som ikkje var nemnt blant alternativa i 2009): stikkpengar.

Eg er veldig glad for at ein ikkje heldt på ordet muter, slik det var foreslått i prøveteksten frå 2009. Den teksten eg har brukt som eksempel på problematikken, er nå formulert slik:

Du skal ikkje vrengja retten og ikkje gjera skilnad på folk. Du skal ikkje ta imot stikkpengar, for slike gåver gjer vise menn blinde og øydelegg saka for den som har rett. (5 Mos. 16,19)

Morgenbladet om Forkynnaren

Morgenbladet har denne veka ei positiv melding av Bibel 2011 si omsetjing av Forkynnaren i GT:

Poetiske og moderne forkynnelser
Ingen fare for forflatning. I ny språkdrakt er «Forkynneren» mer moderne, mer høytidelig, mer poetisk, kort sagt: bedre enn før.

Les meir

Meldinga er skriven av Jørgen Magnus Sejersted.

NT med jødiske kommentarar

The Jewish Annotated New Testament er eit NT gjeve ut av amerikanske jødiske forskarar som ønskjer at NT skal bli betre kjent blant jødar, men då med kommentarar ut frå jødisk tenkning. Boka er, i følgje forlaget (Oxford University Press), også av interesse for slike som meg, som ut frå kristen teologi er opptatt av den kristne trua sine jødiske røter.

Eg har lese ein del kristen litteratur om slike tema. Denne utgåva av NT fokuserer altså på det same ut frå ein jødisk tankegang.

Forlaget skriv:

Although major New Testament figures–Jesus and Paul, Peter and James, Jesus» mother Mary and Mary Magdalene–were Jews, living in a culture steeped in Jewish history, beliefs, and practices, there has never been an edition of the New Testament that addresses its Jewish background and the culture from which it grew–until now. In The Jewish Annotated New Testament, eminent experts under the general editorship of Amy-Jill Levine and Marc Z. Brettler put these writings back into the context of their original authors and audiences. And they explain how these writings have affected the relations of Jews and Christians over the past two thousand years.

An international team of scholars introduces and annotates the Gospels, Acts, Letters, and Revelation from Jewish perspectives, in the New Revised Standard Version translation. They show how Jewish practices and writings, particularly the Greek translation of the Hebrew Bible, influenced the New Testament writers. From this perspective, readers gain new insight into the New Testament’s meaning and significance. In addition, thirty essays on historical and religious topics–Divine Beings, Jesus in Jewish thought, Parables and Midrash, Mysticism, Jewish Family Life, Messianic Movements, Dead Sea Scrolls, questions of the New Testament and anti-Judaism, and others–bring the Jewish context of the New Testament to the fore, enabling all readers to see these writings both in their original contexts and in the history of interpretation. For readers unfamiliar with Christian language and customs, there are explanations of such matters as the Eucharist, the significance of baptism, and «original sin.»

For non-Jewish readers interested in the Jewish roots of Christianity and for Jewish readers who want a New Testament that neither proselytizes for Christianity nor denigrates Judaism, The Jewish Annotated New Testament is an essential volume that places these writings in a context that will enlighten students, professionals, and general readers.

Les meir

Eg syns dette ser interessant ut. Boka har då også blitt ein bestseljar hos Amazon (sjå her). Boka kom ut i oktober 2011 og er allereie (des 2011) utseld frå forlaget.

New York Times skriv i ein omtale av boka:

Focusing on the Jewish Story of the New Testament

(…)  So what does this New Testament include that a Christian volume might not? Consider Matthew 2, when the wise men, or magi, herald Jesus’s birth. In this edition, Aaron M. Gale, who has edited the Book of Matthew, writes in a footnote that “early Jewish readers may have regarded these Persian astrologers not as wise but as foolish or evil.” He is relying on the first-century Jewish philosopher Philo, who at one point calls Balaam, who in the Book of Numbers talks with a donkey, a “magos.”

Because the rationalist Philo uses the Greek word “magos” derisively — less a wise man than a donkey-whisperer — we might infer that at least some educated Jewish readers, like Philo, took a dim view of magi. This context helps explain some Jewish skepticism toward the Gospel of Matthew, but it could also attest to how charismatic Jesus must have been, to overcome such skepticism.

This volume is thus for anybody interested in a Bible more attuned to Jewish sources. But it is of special interest to Jews who “may believe that any annotated New Testament is aimed at persuasion, if not conversion,” Drs. Levine and Brettler write in their preface. “This volume, edited and written by Jewish scholars, should not raise that suspicion.”

(…)  “The more I study New Testament,” Dr. Levine said, “the better Jew I become.”