Golgata og Jesu grav

29/03/2005

Jesus blei korsfesta på Golgata og lagt i ei grav i ein hage like ved. Der skjedde dei grunnleggjande handlingane som heile den kristne trua byggjer på. Er det muleg å vita nøyaktig kor dette skjedde? Koss ser det ut på denne staden idag?

Det er i dag to stadar som blir vist fram som staden for Jesu død og oppstode. Men det er likevel ikkje slik at me derfor må seia: «Me kan ikkje eigentleg vita kor det skjedde». Forskarar er nemleg stort sett einige i at Gravkyrkja (biletet) i Gamlebyen i Jerusalem ligg på den historisk korrekte staden der Golgata og Jesu grav var. Der har det vore ei kyrkje med samanhengande historie (om enn ei voldsom historie med mange kritiske periodar) heilt tilbake til ca 325, då Jerusalem blei ein kristen by som del av keisar Konstantin sitt rike. Og før det var det ein tradisjon blant dei kristne i byen som sa kor staden var. Historikarar og arkeologar reknar det idag som svært sannsynleg at denne tradisjonen blant Jerusalems kristne, var korrekt.

Les resten av dette innlegget »


Jesus lever!

28/03/2005

Preika i påskenattgudstenesta var eit enkelt vitnesbyrd om at Jesus lever i dag. Eg har lyst til å dela det med deg som les bloggen òg. Utgangspunktet for var teksten i Markus 16,1-8.

Eg trur at Jesus lever i dag, at han er her midt blant oss. «Jesus lever» er den grunnleggjande vedkjenninga for oss som er kristne. Han var død, men han lever nå. Han vant over døden og lever i dag. Kvinnene ved grava fann ei tom grav. Seinare møtte dei og disiplane ein levande Jesus.

Den kristne trua byggjer på Jesu oppstode. For meg betyr det at eg kan tru at Jesus lever og er her nå, usynleg og verkeleg til stades. Eg trur han er den same nå som han var då han levde eit menneskeliv for ca 2000 år sidan. Men etter oppstoda har han eit nytt og annleis liv. Han er ikkje lenger bunden av ein menneskeleg kropp. Han er heller ikkje bunden av tid og stad, sånn som du og eg er.

Derfor vil eg nå i påsken, når me feirar at Jesus stod opp frå dei døde, endå ein gong seia til nettopp deg:

  • Jesus lever, og er her nå!
  • Han vil vera din venn, din Herre og din Frelsar!

«Sjå, eg er med dykk alle dagar så lenge verda står!» var avskjedshelsinga hans til disiplane. Tenk litt på kven dei var, dei som fekk denne flotte avskjedshelsinga. Dei var Jesu disiplar og venner. Dei hadde levd saman med han. Dei hadde lært av han og dei huska alt han hadde sagt og gjort. Likevel hadde dei svikta han tidlegare i påsken. Dei hadde stukke av då Jesus blei arrestert. Peter hadde banna på at han ikkje kjente Jesus. Påskemorgon var dei ikkje saman med kvinnene som hadde tenkt seg til grava for å sørgja. Men kvinnene som kom seg ut til grava, møtte ein engel, og denne engelen hadde omsorg også for dei falne disiplane.

Koss reagerte kvinnene? Akkurat då, med ei open grav og med ein levande engel framfor seg, var dei ganske redde (og det kan me vel eigentleg godt forstå!). Men dei fekk snart mot og kraft og håp, saman med disiplane. For ikkje lenge etterpå møtte dei den oppstandne Kristus sjølv.

Den oppstandne Kristus møter oss òg! Han kjem oss nær, først og fremst i nådemidlene: Guds Ord og sakramenta (dåpen og nattverden). Derfor minnes me påskenatt at alle som er døypte med ein kristen dåp, er døypte til Jesu død og oppstode. Derfor feirar me påskenatt nattverd saman, der Jesus konkret kjem til oss og gir oss del i sin død og oppstode. Me høyrer Guds kjærleiks pulsslag som seier: for deg, for deg!

Når du trur på Jesus, har du fått eit levande håp. Dette håpet er sterkare enn alt som vil ha oss bort frå Gud. Dette håpet er sterkare enn all vondskap som me kan møta hos andre menneske og hos oss sjølve. Det er sterkare enn all nederlagsfølelse og andre vonde tankar som me kan kjenna på. Det er sterkare enn djevelens makt. Ja, dette håpet er til og med sterkare enn døden!

Eg er viss på at korkje død eller liv, korkje englar eller krefter, korkje det som nå er eller det som koma skal, eller noka makt, korkje det som er i det høge eller i det djupe, eller nokon annan skapning skal kunne skilja oss frå Guds kjærleik i Kristus Jesus, vår Herre. (Rom 8,38-39)

Det levande håpet er heilt annleis alle andre håp i verda, for det byggjer på Guds kjærleik. Det byggjer på Jesu død og oppstode. Du har gjennom den kristne trua del i eit håp som seier at

  • Jesus vil følgja deg kvar dag gjennom livet
  • Jesus vil følgja deg inn i det evige livet

For så elska Gud verda at han gav Son sin, den einborne, så kvar den som trur på han, ikkje skal gå fortapt, men ha evig liv. (Joh 3,16)


Påskenatt

27/03/2005

Det er midt på natta, den natta me feirar Jesu oppstode. Eg har nettopp kome heim frå påskenattgudstenesta i Time kyrkje og skal snart ha nokre timars søvn før eg skal opp og halde fram med påskefeiring i kyrkja, då med høgtidsgudsteneste i Bryne kyrkje. Påske er ei flott høgtid!

For meg har påskenatt blitt ein viktig del av påskefeiringa. Slik denne gudstenesta har utvikla seg i Time, er den ei blanding av tradisjonsrik påskenatt-liturgi, kjente påskesalmar og nye lovsongar. Kvart år opplever me ei fullsett kyrkje av unge og vaksne, – det var ca 240 til stades på gudstenesta, – og ungdomane er i fleirtal. Me tenner lysa våre på det store påskelyset i ei mørklagt kyrkje. Me feirar nattverd saman. Og først og fremst samlar me oss om det sentrale temaet i trua vår: Jesus lever!

Gudstenesta blir avslutta med at me går ut på kyrkjegarden med tente lys, og står blant gravene og syng:

Deg være ære, Herre over dødens makt! Evig skal døden være Kristus underlagt.


Døden på korset

26/03/2005

Jesus døde på korset. Sidan har korset blitt det mest kjente symbolet knytt til kristendomen. Eigentleg er korset eit frykteleg tortur-instrument. Dei første korsfestingane er kjente frå Athen på 600-talet f.Kr. På 300-talet blei korsfesting ein allmen praksis i det hellenistiske riket, det vil seia riket som oppstod med Alexander den store. På den måten møtte jødane korsfesting, og i dei siste hundreåra før Jesu tid var det mange som blei korsfesta i Jerusalem. I 1968 blei det, i ei grav i Jerusalem, funne bein etter ein mann som var korsfesta i dei siste åra før byen blei øydelagt av romarane i år 70 e.Kr. Dette funnet gav interessant kunnskap som kunne samanliknast med det me veit om Jesu korsfesting.

Det var fleire typer kors som blei nytta ved korsfestingar. Vårt ord kors gir inntrykk av to linjer som kryssar kvarandre. Verken det greske stauros eller det latinske crux har nødvendigvis den betydninga. Den einaste opplysninga som kan seia noko om kva type kors som blei nytta då Jesus blei korsfesta, er opplysninga med klagemålet som stod over hovudet på han.

Over hovudet hans hadde dei sett ei innskrift med klagemålet mot han: «Dette er Jesus, kongen over jødane.» (Matt 27,37)

Det betyr truleg at tradisjonen som alltid har rekna med eit kors av typen «forlenga plussteikn» har rett. Mest sannsynleg har den vertikale pålen stått fast på Golgata, mens den horisontale stokken blei boren til staden, først av Jesus, sidan av Simon frå Kyrene (Matt 27,32).

Me veit ikkje kor høgt Jesu kors var. Men det blei nytta ein stong då det blei løfta ein svamp med eddikvin opp til Jesus (Matt 27,48). Eg har lese gjettingar på at korset var i overkant av 2 meter høgt.

Kva veit me så om koss Jesus var festa til korset? Det står ikkje noko om det i samband med korsfestinga, men enkelte skildringar frå tida etter oppstoda gjev informasjon om at han hadde naglemerke i hendene og på føtene.

Då Jesus openberra seg for disiplane etter oppstoda, sa han: «Sjå hendene og føtene mine; det er eg. Ta på meg og sjå!» (Luk 24,39)

Og møtet med Tomas fortel òg noko om dette:

«Vi har sett Herren!» sa dei til han. Men han svara: «Det trur eg ikkje før eg får sjå naglemerket i hendene hans og leggja fingeren i det og stikka handa i sida hans.» Åtte dagar etter var læresveinane hans atter samla, og Tomas var med dei. Då kom Jesus medan dørene var stengde; han stod midt imellom dei og sa: «Fred vere med dykk.» Så seier han til Tomas: «Kom med fingeren din, og sjå hendene mine. Kom med handa di og stikk henne i sida mi. Og ver ikkje vantruen, men truande!» (Joh 20,25-27)


Langfredag

25/03/2005

Det er langfredag i dag, ein spesiell heilagdag. Jesu død på korset står i sentrum. Eg har i vekene før påske gjennom ein del innlegg her på bloggen gått gjennom dei ulike delane av Jesu lidingshistorie.

Jesus blei piska og dømt til døden etter forhøyret hos Pilatus. Så måtte han bera korset (det vil truleg seia tverrbjelken, for den vertikale pålen stod nok fast på staden der dei korsfesta folk) den siste tunge vegen ut av byen og til staden som heiter Golgata / Hovudskallestaden.

Evangelia skildrar det som så skjer ganske enkelt og nøkternt:
Der krossfeste dei han, og saman med han to andre, ein på kvar side, og Jesus midt imellom dei.

I dei fire evangelia er det gjengitt litt forskjellig av dei orda Jesus sa då han blei korsfesta. I kristen tradisjon har ein sett dette saman til det me kallar Jesu sju ord på korset:

  • Om folket som spotta og mobba han: Far, tilgjev dei, for dei veit ikkje kva dei gjer. (Luk 23,34)
  • Til Maria: Kvinne, det er son din. Til Johannes: Det er mor di. (Joh 19,26-27)
  • Til den eine røvaren som var korsfesta ved sida av han: Sanneleg, det seier eg deg: I dag skal du vera med meg i Paradis. (Luk 23,43)
  • Min Gud, min Gud, kvifor har du forlate meg? (Matt 27,46)
  • Eg er tyrst. (Joh 19,28)
  • Det er fullført. (Joh 19.30)
  • Far, i dine hender gjev eg mi ånd. (Luk 23,46)

Så vil eg bare på denne langfredagen minna dykk om eit enkelt bibelvers, som kan seia oss noko om kva drivkraft som heldt Jesus oppe.

Jesus seier: Ingen har større kjærleik enn den som gjev livet sitt for venene sine. (Joh 15,13)


Pilatus

24/03/2005

«…. pint under Pontius Pilatus ….»

Kven var eigentleg denne mannen som faktisk har fått namnet sitt med i den apostoliske truvedkjenninga?

Pontius Pilatus var romersk prefekt i Judea i åra 26-36. Det vil seia at han var Romarriket sin politiske og militære leiar i området rundt Jerusalem på den tida då Jesus hadde sitt offentlege virke. Pilatus var busett i Caesarea, den romerske hovudstaden ved kysten, litt nord for dagens Tel Aviv. Men periodevis var han i Jerusalem, truleg først og fremst i samband med dei store religiøse festene.

Me kan finna både positive og negative omtalar av Pilatus. Markus gjev han ikkje mykje ære i sitt evangelium, mens dei tre andre evangelistane gjev inntrykk av at Pilatus i større eller mindre grad ønskte å gjera Jesus fri. I den tidlege kristne litteraturen var det fleire som gav ein positiv omtale av Pilatus. Utanfor den kristne litteraturen finn me ein ufordelaktig omtale hos Josefus og ein direkte fiendtleg omtale hos Filo. Ein forskar (Raymond E. Brown) som har vurdert alle tekstavsnitta der Pilatus er omtalt i evangelia, hos Josefus og hos Filo konkluderer med at Pilatus, trass i alvorlege feilgrep, var ein mykje betre leiar enn det Filo gjev uttrykk for, og at Det nye testamentet, med sine nyansar, gjev ei personskildring som ikkje er usannsynleg.

Eg vil ta med litt frå møtet mellom Jesus og Pilatus i borga der Pilatus hadde sitt hovudkvarter (Joh 18,28-19,16). Mot slutten av forhøyret hos Pilatus går forhøyret over til å bli ein samtale mellom dei to. Utgangspunktet er spørsmålet om Jesus er jødane sin konge. Jesus kjem i samtalen med fleire viktige utsegn om seg sjølv. Han seier bl.a: Mitt rike er ikkje av denne verda. Vidare stadfestar han positivt at han er konge, og at han har kome for å vitna om sanninga. Det siste får Pilatus til å utbryta: Kva er sanning?

Når Paulus seinare skriv sitt første brev til Timoteus, tenkjer han tilbake på kva han har høyrt om denne samtalen mellom Jesus og Pilatus. Då skriv han at Jesus bar fram den gode vedkjenninga for Pontius Pilatus (1. Tim 6,13).


Pilatus si borg

24/03/2005

Jesus blei ført frå dei jødiske leiarane som var samla i Kaifas» hus, til den romerske leiaren Pilatus, som var i Jerusalem pga jødane si påskehøgtid. Det var alltid mange tilreisande pilegrimar i Jerusalem i påsken, og romarane var redde for kva som kunne koma til å skje. Derfor var dei sterkt representerte i byen, både med den øvste leiinga si og med mange soldatar. Til vanleg var Pilatus busett i hovudstaden Caesarea, som låg ved kysten.

Dei romerske makthavarane hadde gjort det for vane å overta dei tidlegare herskarane sitt hovudkvarter. Slik hadde dei gjort overalt i Romarriket, og slik var det i Jerusalem òg. Me kan derfor rekna med at Jesus blei ført fram for Pilatus i ei borg eller eit palass som tidlegare hadde tilhøyrt kong Herodes. Men her har me eit problem: Me veit om tre ulike borgar og palass frå Herodes si tid. NT gir oss få haldepunkt når me vil finna fram til kor Pilatus var, bortset frå at det i den greske teksten skin gjennom at Jesus blei dømt på ein høgtliggjande stad i byen.

Dei tre aktuelle stadane er

  • Antoniaborga, like nord for Tempelplassen
  • Herodes sitt palass (også kalla Vestpalasset), der Citadellet står i dag
  • Det hasmoneiske kongepalasset, det gamle palasset der Herodes budde den første tida han var konge, før han fekk bygd Vestpalasset

Romarane kalla dette hovudkvarteret sitt for Pretoriet. I engelske bibelomsetjingar har ein tatt vare på dette ordet, mens vår norske bibel omset dette med borga.

Bli med på ei vandring for å leita etter desse tre moglege stadane for Pilatus si borg i Gamlebyen i Jerusalem!

Antoniaborga

Me går først til utgangspunktet for vegen som i dag blir kalla Via Dolorosa. Dette er ein veg der det er lagt til rette for andakt, samtidig som det er ein hektisk markedsgate der turistar og pilegrimar nærast blir overfalt med tilbod om «special price for you». Undervegs er det 14 andaktsstasjonar knytt til Jesu lidingshistorie. Antoniaborga låg der denne vegen begynner. Her var dei romerske soldatane stasjonerte på Jesu tid. Kristen tradisjon har heilt tilbake til 1200-talet (korsfarartida) knytt Pilatus til denne staden, og lenge hadde denne tradisjonen støtte av den moderne arkeologiske forskinga. Ikkje minst var ein opptatt av den hellelagte plassen Lithostrotos, som er graven fram under Via Dolorosa. Ein tenkte at dette var den helleplassen som er nemnt i Johannesevangeliet:

Då Pilatus høyrde det, førte han Jesus ut av borga og sette seg i domarsetet på ein stad dei kallar Helleplassen, på hebraisk Gabbata. (Joh 19,13)

Seinare er det påvist at denne hellelagte plassen under dagens Via Dolorosa fekk sin form 100 år etter Jesu tid, då Hadrian bygde ein romersk by over ruinane av det gamle Jerusalem. Men sjølv om denne plassen ikkje er den Helleplassen som er nemnt i Johannesevangeliet, er det ein fascinerande stad som gir eit inntrykk av koss det kan ha vore der Jesus blei dømt. Desse gamle hellene er trass alt frå ca år 135 e.Kr.

Herodes sitt palass / Vestpalasset

Dei fleste historikarane og arkeologane vil i dag heller seia at Jesus blei dømt i det som den gong var eit praktfullt og relativt nytt slott, bygd av Herodes. Borga som ligg der i dag, Citadellet, er stort sett mykje nyare, men enkelte av murane og den nederste delen av det største tårnet (biletet) går tilbake til Herodes sitt byggverk. Det er naturleg at Pilatus budde her når han var i Jerusalem. Her kunne han ha eit liv i luksus, for Herodes hadde ikkje spart på noko når han bygde seg nytt palass. Og sidan me må gå ut frå at det var her Pilatus budde, trekk dei fleste den konklusjonen at det var her Jesus blei dømt. Likevel har fleire forskarar dei siste åra gått mot dette synspunktet, inspirert av ein arkeolog og munk som heiter Bargil Pixner (død 2002). Eg har lese Pixner sine artiklar om temaet, og fekk i 2001 høve til å treffa han fleire gonger. Hovudargumentet til Pixner er at den kristne tradisjonen aldri har knytt Jesus til denne staden. Eg trur han har rett i at me må leita heilt andre stadar for å finna staden der Jesus blei dømt.

Det hasmoneiske palasset

Me går derfor vidare gjennom Gamlebyen til Vestmuren  («Klagemuren»), som er jødane sin heilage stad ved Tempelplassen. Derfrå går me opp trappene i det brattet henget tvers overfor muren. Då kjem me opp i det moderne jødiske kvarteret. På toppen av trappene ser me rett over på Tempelplassen, og under oss ligg den store plassen ved Vestmuren. Dalen me ser framfor oss, er det som er igjen av Tyropoiondalen, ein viktig del av Jerusalem på Jesu tid.

Då pilegrimane kom til Jerusalem i bysantinsk tid, den 300 år lange perioden Jerusalem var under kristent styre (ca 325 – 638), blei dei vist fram til ruinane etter Pilatus sitt hovudkvarter i denne dalen. På 400-talet blei Hagia Sofia, den heilage visdomen si kyrkje, bygd over desse ruinane. Her æra pilegrimane Jesus som stod fram som Guds visdom i møte med verda sin visdom. Hagia Sofia blei dessverre øydelagt då persarane tok Jerusalem i år 614.

Dei historikarane som legg vekt på denne tradisjonen, tenkjer seg at Hagia Sofia verkeleg blei bygd der Jesus blei dømt til døden. Teorien går då ut på at Pilatus førte rettssaka mot Jesus i eit gamalt kongepalass som låg her og som blir kalla det hasmoneiske palasset etter kongefamilien som bygde det. Her hadde Herodes budd den første perioden av regjeringstida si, før han bygde det nye slottet lenger vest. Kanskje brukte Pilatus dette gamle slottet som rettslokale, mens han budde i det nyare og meir lukseriøse slottet?

Når det gjeld plasseringa av det hasmoneiske palasset, får me hjelp av historikaren Josefus sine skrifter. Det han skriv om staden, tyder på at det låg her i dette bratte henget tvers overfor Vestmuren. På toppen av desse trappene ligg det, delvis skjult, ein kyrkjeruin frå korsfarartida (den tyske Mariakyrkja). Denne kyrkjeruinen kan tena som utgangspunkt for den som søkjer etter staden der Jesus blei dømt i følgje denne teorien.

Finst det nokon spor etter dette hasmoneiske kongepalasset ved Tyropoiondalen? Her er historikarane ueinige. Truleg må me plassera palasset ut frå Josefus sine opplysningar, heller enn ut frå arkeologiske utgravingar. Det finst rett nok dei som hevdar at me kan sjå restar etter palasset i dei utgravingane som blir kalla The Herodian Quarter, som ligg i dette området. Dette er utgravingar som viser restar etter store rikmannsbustadar frå Jesu tid. Dei ligg i eit museum under eit moderne nybygg i det jødiske kvarteret. Men det er langt frå bevist at dette er ein del av det hasmoneiske kongepalasset. Ein del forskarar vil heller seia at denne staden viser oss koss øvstepresten og hans familie budde.

I 2001 hadde eg studiepermisjon og arbeidde med eit studieprosjekt eg kalla Jesu lidingsveg. Innhald og lokalisering. Då arbeidde eg bl.a. med kva arkeologar og historikarar meiner om lokaliseringa av Pilatus si borg. Eg har trukke den konklusjonen at det er sannsynleg at den gamle tradisjonen som seier at Pilatus dømte Jesus ein stad i Tyropoiondalen, er påliteleg. Eg trur derfor at Pilatus har brukt det hasmoneiske palasset som sitt pretorium (rettslege hovudkvarter), og at det var der Jesus blei dømt til døden.

Oppdatering: Den som vil lesa ein meir omfattande artikkel med argumentasjon for dette, kan lesa det eg skreiv etter studiet i 2001: Øvstepresten sitt palass og Pilatus sitt pretorium. Om lokaliseringa av Jesu lidingsveg i Jerusalem. Artikkelen stod i Tidsskrift for teologi og kirke nr 4/2001.


%d bloggarar likar dette: