Arkeologiske utgravingar i sentrum av Nasaret

Nasaret. Foto: Arne Berge 2013

Eg kom nyleg over ein artikkel som fortel om arkeologiske utgravingar frå Jesu tid like ved Bodskapskyrkja (Basilica of the Annunciation) i sentrum av Nasaret. Ei kartskisse i artikkelen viser at den moderne kyrkja ligg der den jødiske landsbyen Nasaret låg i tidleg romersk tid. Eg syns dette er interessant fordi me her er på sporet av den landsbyen der Jesus levde det meste av livet sitt. Etter at han hadde forlate byen, blei han kalla «Jesus frå Nasaret».

Det arkeologiske arbeidet er gjort på eigedomen til Mariasenteret som ligg i bakken ovanfor Bodskapskyrkja. På bildet over vil det seia like utanfor den venstre bildekanten. Arkeologane har dokumentert funn frå nytestamentleg tid her. Det er gjort funn frå tre tidsperiodar på staden: Lag I: Korsfarartida – Mamelukktida / Lag II: Sein hellenistisk tid – tidleg romersk tid / Lag III: Jernalderen. Det er lag II som er interessant med tanke på Det nye testamentet; dette laget inneheld funn frå perioden frå ca 150 f. Kr. til ca 130 e. Kr.

Utgravingane blei gjort i perioden 2009-2011 og er eit lite prosjekt i arkeologisk samanheng. Men det er likevel viktig og interessant, ikkje minst fordi det tidlegare er gjort få arkeologiske undersøkingar i denne byen. Det stod litt om utgravingane på nettet allereie i 2009 (her), men så vidt eg veit er det nå første gong det kjem ein presentasjon i eit fagtidsskrift.

Ein skal nok vera over gjennomsnittet interessert i arkeologi for å lesa heile artikkelen. Men det går an å lesa delar av den og samtidig sjå på bilda og skissene. Artikkelen er tilgjengeleg som pdf-fil i tidsskriftet Atiqot nr 98 (2020), utgjeve av Israel Antiquities Authority. Her er deira presentasjon av artikkelen:

A small-scale excavation carried out next to the Franciscan Church of the Annunciation compound in Nazareth exposed the remains of three building strata: Stratum III, from Iron IIA–B (tenth–early eighth centuries BCE); Stratum II, from the late Hellenistic to the Early Roman period (late second century BCE–first third of the second century CE); and Stratum I, from the Crusader to Mamluk periods (twelfth–fifteenth centuries CE). The late Hellenistic to Early Roman-period dwelling incorporated a three-level complex of subterranean pits or silos. Within the pits, many potsherds were discarded, perhaps attesting to the Jewish practice of ritual defilement of ceramic vessels that were rendered impure. Similar findings were documented at other Jewish villages of the Early Roman period in Galilee. 

Eg har her omtalt staden som Mariasenteret. Det formelle namnet er The Mary of Nazareth international Centre.

Her er nokre bilde eg tok på staden i 2012:

Mariasenteret i Nasaret. Foto: Arne Berge 2012

Frå Mariasenteret. Foto: Arne Berge 2012
Skisser på staden. Foto: Arne Berge 2012

Nasaret på Jesu tid, rekonstruert

Adventsblogg 10. desember

IMG_1623
Gjetaren i Nazareth Village. Foto: Arne Berge 2019

Mens adventsbloggen framleis hovudsakleg handlar om Nasaret, vil eg også fortelja om Nazareth Village. Dette er ein park, eller om du heller vil, ein rekonstruert gard og landsby som gjenskaper Nasaret på Jesu tid. Eg har fleire gonger besøkt staden med grupper som Inger og eg har vore reiseleiarar for, seinast nå i haust. Og eg har aldri blitt skuffa!

Jesus levde det meste av livet sitt i Nasaret. Dei første leveåra var han flyktning i Egypt. Dei siste tre åra av livet var han omreisande rabbi med utgangspunkt i Kapernaum. Men Jesus levde altså likevel det meste av livet som barn, ungdom og vaksen i Nasaret. Han var kjent som «Jesus frå Nasaret»:

Då han drog inn i Jerusalem, vart det uro i heile byen, og dei spurde: «Kven er dette?» Og folkehopen svara: «Det er profeten Jesus frå Nasaret i Galilea.» (Matt 21,10-11)

Dei som har bygd opp Nazareth Village har eit stort engasjement for å dela bodskapet om Jesus. Når eg kjem til staden, merkar eg dette engasjementet! Dei presenterer staden slik:

A first-century farm and village presenting the life, times, and teachings of Jesus of Nazareth for all the world.

Logoen deira er ei oljelampe, og dei siterer ofte desse orda frå Jesus:

Eg er lyset i verda. Den som følgjer meg, skal ikkje vandra i mørkret, men ha livsens lys. (Joh 8,12)

Fortsatt god adventstid!

Josefskyrkja i Nasaret

Adventsblogg 9. desember

IMG_8684
Josefskyrkja, Nasaret. Foto: Arne Berge 2009

Josefskyrkja frå 1914 ligg like ved Bodskapskyrkja i Nasaret. Den er bygd over ei kyrkje frå mellomalderen. Under kyrkja er det ei grotte som blir vist fram som Josefs verkstad. Informasjonstavla utanfor kyrkja seier at staden blei peikt ut som dette allereie på 600-talet og at seinare tradisjonar har identifisert staden som Josefs hus. Forskaren Jerome Murphy-O´Connor meiner derimot dette er ein from tradisjon som kan følgast tilbake til 1600-talet. Han skriv:

From the C17 the cave has been identified as the workshop of Joseph, a pious tradition that has no foundation. (Murphy-O´Connor i The Holy Land. Oxford Archaeological Guide)

IMG_8682
Informasjonstavle på Josefskyrkja. Foto: Arne Berge 2009

Josef har ein sentral posisjon i forteljingane om det som skjedde før Jesu fødsel og om Jesu fødsel og barndom (Matt 1-2 og Luk 1-2). Seinare høyrer me ikkje noko om han, anna enn av omtale som f eks når dette blir sagt om Jesus: «Er ikkje dette son til tømmermannen?» (Matt 13,55). «Bygningsmannen» ville nok elles vore ei vel så god omsetjing av det greske ho tektån. Eg tenker meg at Josef, og etterkvart Jesus som ung medarbeidar, først og fremst fann arbeid i byen Zippori som låg i nærleiken. Der var det stor utbygging på denne tida.

IMG_8685
Informasjonstavle i grotta under Josefskyrkja, Nasaret. Foto: Arne Berge 2009

Eg skreiv for fleire år sidan ei julepreike i form av Josef sin versjon av det som skjedde rundt Jesu fødsel i Betlehem:

Josef fortel

Hei, så kjekt å sjå deg! Du òg er her i Betlehem, ja. Me kom i går, på grunn av det der manntalet til Augustus. Nå er eg bare ute for å gjera någen ærend. Eg skal kjøpa litt lampeolje og någe å drikka. Kan tru eg har opplevd møje sidan me kom i går! Det er bare heilt utruleg!

Les meir

Fortsatt god adventstid!

 

Mariakjelda

Adventsblogg 4. desember

Kjelder med vatn er viktige i Midt-Austen. Ein gamal tradisjon seier at Jomfru Maria var ved kjelda i Nasaret då ho mottok bodskapet om at ho skulle bli Jesu mor. Den gamle kjelda i Nasaret heiter derfor Mariakjelda.

Mariakjelda
Mariakjelda i Nasaret. Foto: Arne Berge 2012

Denne bygningen markerer Mariakjelda. Den er ein moderne rekonstruksjon av ein eldre bygning på staden. Kjelda ligg på ein open plass like ved hovudvegen gjennom byen. Det er mange tre på plassen og bildet gir mest inntrykk av at kjelda ligg midt i ein park. I dag er det ikkje rennande vatn her.

Det neste bildet av staden er frå 1898.

06997vs
«The Virgin’s fountain» -Photo of the spring in 1898 – p/o American colony collection – Library of Congress

Den norske teologen Volrath Vogt var på staden i 1863 og skreiv etterpå om det han såg av «mærkverdigheder» i Nasaret:

Jomfru Marias Kilde, den eneste i Byen. Vi reiste vore Telte i Nærheden af Kilden om Eftermiddagen (23 April 1863), just som Byens Piger kom ud for at hente Vand i Krukker af gammel Form, som de bare paa Hovedet. (Volrath Vogt: Det hellige Land, side 572f.)

Tradisjonen om at Maria var ved kjelda då engelen kom, kjem frå Jakobs protevangelium, eit apokryft skrift frå siste del av 100-talet. Dette er eit tidleg kristent skrift med legendestoff om Jesu oppvekst. Skriftet var svært populært i oldkyrkja og har prega den kristne tradisjonen om Jesu oppvekst både i ortodoks og katolsk samanheng. I dag er det spesielt dei gresk-ortodokse kristne i Nasaret som held fram tradisjonen om kjelda.

Her er det aktuelle avsnittet i Jakobs protevangelium:

Hun tok vannkrukken og gikk ut for å fylle den. Med ett var det en stemme som sa til henne: «Vær hilset, du begunstigede. Herren er med deg. Velsignet er du blant kvinner.» Maria så seg om til høyre og til venstre for å oppdage hvor stemmen kom fra. Hun ble engstelig og gikk hjem. Hun satte fra seg krukken, tok fram purpurtråden og satte seg på stolen sin og begynte å spinne på den.

Og med ett stod en engel foran henne og sa: «Vær ikke redd, Maria. For du har funnet nåde hos Allherskeren. Du skal bli med barn ved hans ord.»

(Jakobs protevangelium 11, i Apokryfe evangelier. Verdens hellige skrifter. De norske bokklubbene 2001. Side 144)

Fortsatt god adventstid!

Fotturar i Israel

IMG_6752
Frå Nahal Amud. Foto: Inger Bakke Berge 2018

Eg likar å vera ute i naturen. Og eg syns det er interessant å bli kjent med kulturen i eit land til fots. Det gjeld også i Israel.

Det var derfor kjekt å oppdaga den nye nettsida Israel By Foot. Her er det mykje interessant stoff om ulike fotturar under kategoriane Self-Guided Hikes, Bible Walks, Multi-Day Trekking, Scenic Road Trips, Guided Hiking Tours og Rappelling & Extreme. Eg kom nyleg over nettsida via ein artikkel på BiblePlaces Blog.

Sjølv har eg dei siste åra, saman med Inger, fleire gonger leia grupper på Jesus Trail i området mellom Nasaret og Gennesaretsjøen. Det er mange notat her på bloggen knytt til denne turløypa, sjå her. Men eg har også skrive om andre turar, for eksempel turen ned Nahal Amud (bildet).

Jesus Trail og Jerusalem 2019

Frå vandringa på Jesus Trail. Foto: Inger Bakke Berge 2019

Eg var tidlegare i haust på ein elleve dagars tur i Israel og dei palestinske områda. Inger og eg var reiseleiarar for gruppa som deltok på turen Jesus Trail og Jerusalem 2019.

Det er ei spesiell oppleving å oppleva eit land og kulturen der til fots. Me ser andre ting enn når me er i bil eller buss. Me kjenner lukter, treff menneske, ser blomar og tre på nært hald. Vandringa på Jesus Trail, ei merka turløype i Galilea, har derfor blitt ein viktig del av programmet på mange av turane våre. Jesus Trail går i eit terreng der Meisteren sjølv gjekk.

På slike turar har eg ansvar for forkynning og undervisning, saman med dei ulike guidane som me samarbeider med. Eg syns det er flott å få formidla bibelkunnskap som er «jordfesta» i den bibelske geografien og historia. Det neste bildet er tatt i ein slik formidlingssituasjon, på Hattins Horn. Her er det flott utsikt over store delar av Galilea. På bildet skimtar me Gennesaretsjøen langt nede i bakgrunnen.

På Hattins Horn. Foto: Inger Bakke Berge 2019

Det var nå fjerde gongen me gjekk denne turen, med litt ulike variantar frå gang til gang. Me budde på kristne arabiske gjestehus og på jødiske kibbutzhotell. Det israelske samfunnet er verkeleg samansett!

Dagane i Jerusalem og området rundt byen inneheldt også mange besøk på stadar og i kyrkjer som er knytt til den bibelske historia. På det neste bildet står eg på det flotte utsiktspunktet på Oljeberget, med Jerusalem bak meg.

På Oljeberget. Foto: Inger Bakke Berge 2019

Me fekk også oppleva Yom Kippur, den store forsoningsdagen, i Jerusalem. Dette er ein viktig heilagdag i den jødiske kalenderen og då stansar heile det jødiske israelske samfunnet opp. Me kan f eks gå midt i gata i det som elles er travelt trafikkerte vegar.

Stille gater i Jerusalem under Yom Kippur. Foto: Arne Berge 2019

Her er eit kort resyme av programmet på denne turen:

  1. Reisedag
  2. Morgonbad i Middelhavet. Deretter reise til Nasaret med Nazareth Village og kyrkjebesøk i Bebudelseskyrkja. Nokre tok også turen innom den gresk-ortodokse St. Gabriels kyrkje.
  3. Vandring på Jesus Trail frå Nasaret via Zippori National Park til Kana.
  4. Vandring på Jesus Trail frå Kana til Kibbutz Lavi.
  5. Vandring på Jesus Trail frå Kibbutz Lavi over Hattins Horn, innom Nebi Shueib, ned Duedalen til Magdala. Transport til Kibbutz Ginosar.
  6. Morgon på Mount of Beatitudes. Busstur ned Jordandalen, innom Qasr-al-Yahud  (Jesu dåpsstad etter tradisjonen) og vidare til Jerusalem.
  7. Vandring omkring i Jerusalem, hovudsakleg i Gamlebyen der me gjekk gjennom dei fire kvartera; det armenske, det jødiske, det muslimske og det kristne kvarteret. Me var ved Vestmuren, me gjekk delar av Via Dolorosa, og me besøkte Golgata og Jesu grav i Gravkyrkja. Me var også i Gravhagen i Aust-Jerusalem; der hadde me nattverdgudsteneste.
  8. Besøk på Caspari Center, Den Norske Israelsmisjons studie- og ressurssenter i Jerusalem. Deretter besøk i holocaustmuseet Yad Vashem. Så drog me til den eldste delen av Jerusalem; Davidsbyen. Her gjekk dei fleste av oss gjennom Hiskias tunnell og dei andre interessante tunnellane. Me kom opp til Jerusalem Archaelogical Park og såg på gater frå Jesu tid og dei store trappene på sørmuren av tempelplassen. Lysshowet The Night Spectacular om kvelden.
  9. Utsiktspunkt på Oljeberget, kyrkja Dominus Flevit og vidare ned bakkane til  Getsemane med Alle Nasjonars kyrkje. Samling i den avlukka hagen. Deretter buss til Qumran ved Dødehavet der Dødehavsrullane blei funne. Dagen blei avslutta med bading i Dødehavet.
  10. Dagstur til Betlehem. Me besøkte Det Palestinske Bibelselskapet, og var deretter i Fødselskyrkja som er bygd over Jesu fødestad. På ettermiddagen var me på «hyrdemarkene» og konsentrerte oss om koss me skal forstå forteljinga om Jesu fødsel.
  11. Reisedag tilbake til Norge.

Bysantinsk kyrkjefunn (i Betsaida?)

c91246_d050fdf745124436812f6fdc44e887a1~mv2
Foto: elarajexcavations.com

Oppdatering 28.07.2019: Nå har Vårt Land skrive om saka, sjå her: Kan ha funnet Apostlenes kirke.

Arkeologar har denne veka informert om funnet av ei stor bysantinsk kyrkje nordaust for Gennesaretsjøen. Funnet er gjort i El-Araj, éin av to stadar som kan vera lokaliseringa av den bibelske byen Betsaida. Utgravingane er avslutta for i år og held fram neste år.

Den israelske avisa Haaretz har eit stort oppslag om saka:

Church of the Apostles Found by Sea of Galilee, Archaeologists Claim
A bishop trekking around the lake in 725 saw and described the Church of the Apostles — exactly where this one has been found, archaeologists say

Archaeologists believe they have likely found the Church of the Apostles, which Christian tradition says had been built over the home of Jesus’ disciples Peter and Andrew in the village of Bethsaida, today part of the Bteikha Nature Reserve, by the Sea of Galilee.

(…)

Finding a Byzantine-period church is one thing, but why do the archaeologists, whose work is supported by the Israel Antiquities Authority, think it’s the Church of the Apostles, no less?

«It’s the historical tradition we possess, and there is no good reason to question it,» Notley tells Haaretz. Namely, in the year 725, a Bavarian bishop named Willibald was touring the Holy Land and wrote about walking from Capernaum to Kursi, and on the way seeing the church of Peter and his brother Andrew, Aviam explains.

“No other churches have been found between those two towns,” Aviam clarifies. And the el-Araj church seems to be from the appropriate period.

The ruins have not been precisely dated yet, but based on more than 100 coins, the church seems to have been built in the fifth century, nearly 500 years after the apostles would have lived, and to have been abandoned in the late seventh century or eighth century.

Les meir.

Sjå også arkeologane si heimeside med fleire bilde: elarajexcavations.com

Biskop Willibald sin omtale av kyrkja er elles relativt kort. Han reiste i fleire år i Hellas og Midt-Austen, og dikterte ei bok på dødsleiet sitt om kva han hadde opplevd. Her står det:

Then they went to Bethsaida, the native place of Peter and Andrew. A church now occupies the site where their home once stood. They passed the night there, and on the following morning set off for Corazain, …

Frå The Hodoeporicon of St. Willibald

Her på bloggen har eg tidlegare skrive om El-Araj i notatet Ny lokalisering av Betsaida? (2017) og om et-Tell, den andre moglege lokaliseringa av Betsaida, i notatet Om Betsaida (2011).

(via Agade og BiblePlaces Blog)

Jesus Trail og Jerusalem, oktober 2019

Jesus trail
Frå vandringa på Jesus trail. Foto: Arne Berge 2017

Tre dagars vandring til fots på Jesus Trail i Galilea, frå Nasaret til Gennesaretsjøen. Fleire dagar med mange ulike opplevingar i Jerusalem. Besøk i Nasaret og Betlehem. Og enda mykje meir, f eks å koma til Qumran der Dødehavsrullane blei funne.

Og det at me får med oss Yom Kippur (den store forsoningsdagen, ein viktig jødisk heilagdag) mens me er i Jerusalem, er jo bare bonus!

Les om turen her: Jesus Trail og Jerusalem

Plussreiser arrangerer turen. Eg er reiseleiar saman med Inger, kona mi. Velkommen til å bli med oss på innhaldsrik haustferie i Israel og dei palestinske områda i oktober 2019.

Du kan også finna mykje stoff om Jesus Trail på nettsida deira: jesustrail.com

 

Ein tur ned Nahal Amud

Om ein fin dagstur ned Nahal Amud i Galilea i Israel

IMG_8964 (1)
Nahal Amud. Foto: Inger Bakke Berge 2018

Ein dagstur ned den vakre og ville dalen Nahal Amud i Galilea var blant planane for haustferien i år. For tre år sidan gjekk Inger og eg ein kort tur i den øvre delen av dalen, og sidan har me snakka om å gå ein lengre dagstur i denne området. Sjå det tidlegare notatet Ein smakebit av Nahal Amud.

I slutten av oktober gjekk me turen frå naturreservatet i området vest for Safed (ca 600 moh) ned til Ginosarsletta ved Gennesaretsjøen (ca 200 muh), ein tur på ca 20 km. Stien er ein del av Israel National Trail (INT). Det er god sti det meste av strekninga, men det viste seg at det også er eit stykke som er meir krevjande i bratt terreng.

IMG_8962 (1)
Nahal Amud. Foto: Inger Bakke Berge 2018

Me fekk hjelp av venner i Tiberias som køyrde oss opp til den øvre delen av dalen, der Israel Nature and Parks Authority har parkeringsplass med informasjonskiosk. Me kom dit kl 09.30, og blei møtt med ein viss skepsis sidan me ikkje starta tidlegare på morgonen. Han me snakka med, meinte at turen ned mot Gennesaretsjøen ville ta ni timar! I så fall ville me ikkje vera framme før mørkret kom. Me starta likevel, for me visste at me skulle kryssa ein trafikkert veg (veg 85) i løpet av turen, og at me dermed kunne slutta av der om det blei nødvendig.

Etter eit par timar møtte me andre som gjekk den same ruta. Dei første me trefte, var tre israelske ungdomar som var på ei vekes tur langs INT. Då me spurde om dei hadde vore her før, kunne dei bekrefta det. Dei hadde gått ned Nahal Amud på speidartur då dei var litt yngre. Seinare på dagen møtte me ei tysk dame som gjekk åleine og tre russiske ungdomar.

Det blei heldigvis ikkje nødvendig å avslutta turen då me kryssa veg 85. Det vil seia, kryssa er vel ikkje det rette ordet. Vegen har motorveg-standard og går på ei stor bru over dalen. Me kunne følga stien under vegen.

Me var glade for å få med oss også den nedre delen av dalen. Terrenget var lettare der, og det var mykje flott å sjå. For eksempel dette fargespelet i fjellveggen i den låge ettermiddagssola:

Frå nedre del av Nahal Amud. Foto: Inger Bakke Berge 2018

Og i dei siste strålane av dagslys passerte me den 20-30 meter høge steinstøtta (HaAmud) som har gitt namn til heile dalen. Steinstøtta er lett tilgjengeleg, den står ved stien ca 300 meter nord for vegen frå Ginosarsletta til Kibbutz Huqoq.

HaAmud i kveldslys. Foto: Arne Berge 2018

Me brukte 7,5 timar på turen og kom fram til vegen til Kibbutz Huqoq 10 minutt etter solnedgang. Så gjekk me i mørkret langs denne vegen ut til Ginosarsletta (veg 90) og tok buss derfrå tilbake til Tiberias.

Me var nær, men ikkje innom Kibbutz Huqoq. Sidan eg nå har nemnt dette stadnamnet, kan eg til slutt ta med at staden Hukkok er nemnt i Bibelen, i Jos 19,34. Eg kan gjerne tenka meg ein tur dit ein gong, for det er dei seinare år gjort svært interessante arkeologiske funn der, av mosaikk i ein synagoge frå bysantisk tid.

Øy i Gennesaretsjøen

Det er nå så lite vatn i Gennesaretsjøen at ei øy har dukka opp i sørenden av sjøen. Les om dette og sjå bilde på bloggen til Luke Chandler:

Island appears in the Sea of Galilee

The land of Israel is undergoing one of its periodic droughts, to the point that an island has appeared in the receding Sea of Galilee.

Les meir

(via BiblePlaces Blog)

Vinpresse i Zippori

IMG_4099
Frå sisternene i Zippori. Foto: Arne Berge 2017

Eg har fleire gonger dei siste åra vore innom utgravingane etter den historiske byen Zippori/Sepphoris i Galilea, blant anna som viktig plass for ein lang og god pause når eg går pilegrimsvandring på Jesus trail. Sjå bilde av landskapet her.

Nå les eg om eit nytt arkeologisk funn på staden; det er funne restar etter to interessante vinpresser frå bysantinsk tid. Arkeologen som uttaler seg, meiner dette er eit teikn på omfattande vinhandel i byen i denne perioden (4. til 7. hundreår). Funna er gjort nede i dei store sisternene like utanfor byen. Eg har tidlegare skrive om desse sisternene her: Sisternene i Zippori.

Her kan du lesa ein artikkel i The Times of Israel (10.06.2018) om funnet og sjå bilde av vinpressene:

Unique Byzantine-era winepresses unearthed in roofed water cistern in Tzippori.

The only examples of their kind discovered to date, they are a testament to a flourishing wine trade in the interfaith city

Zippori / Sepphoris har ei rik historie gjennom forskjellige historiske epoker. Herodes Antipas bygde den opp på nytt som hovudstad i riket sitt på Jesu tid. Og artikkelen i The Times of Israel omtaler den bysantinske tida i byen slik: «Tzippori was home to a flourishing mixed pagan, Christian and Jewish community during the 4th-7th centuries CE.»

(via PaleoJudaica)

Oppdatering desember 2018:

Relatert tema i denne artikkelen i Times of Israel:

At Zippori pool where Judah Hanasi may have bathed, a rare tiny pagan bull found.

Archaeologists believe they can connect a peculiar Talmudic story about the Sanhedrin head questioning the need for a fast day to a recently excavated site in a national park

Peter ved bålet

Notat til søndagens tekst: Joh 21,15-19

IMG_6347 Tabgha, Peterskyrkja,
The Church of the Primacy of St. Peter. Foto: Arne Berge 2005

Etter påske møtte Jesus Peter ved eit bål i strandkanten ved Tiberiassjøen (Gennesaretsjøen). Her fekk Peter fornya kallet sitt. Denne kyrkja er bygd på staden der dette etter tradisjonen skal ha skjedd. Den fransikanske kyrkja, eg ville vel heller sagt kapellet, blei bygd i 1933 over restane av ei kyrkje frå 300-talet.

Evangeliet etter Johannes fortel at Peter og seks andre disiplar var ute og fiska på Gennesaretsjøen etter påsken. Dei var nok framleis både usikre og forvirra etter det som var hendt med Jesus.

Då det tok til å lysna av dag, stod Jesus på stranda, men læresveinane visste ikkje at det var han. (…) Då dei kom i land, fekk dei sjå eit bål der, og det låg fisk og brød på glørne. (…) Jesus sa til dei: «Kom og få mat!»

(Utdrag frå Joh 21,1-14).

Den flate kalksteinen framfor altaret i kapellet i Tabgha blir etter tradisjonen kalla Mensa Christi, Jesu bord.

IMG_1503
Mensa Christi, Tabgha. Foto: Arne Berge 2011

Etter måltidet fornya Jesus kallet til Peter og stadfesta at han satsa vidare på disippelen. Tre gonger spurde han Simon Peter om hans kjærleik, tre gonger fekk han eit (forsiktig) bekreftande svar og tre gonger gav han Peter eit tydeleg kall til leiarskap. Det er dette som i år er søndagens tekst på 2. søndag i påsketida:

15 Då dei hadde halde måltid, seier Jesus til Simon Peter: «Simon, son til Johannes, elskar du meg meir enn desse?» «Ja, Herre», svara han, «du veit at eg har deg kjær.» Jesus seier til han: «Fø lamma mine!» 16 Og han seier til han andre gongen: «Simon, son til Johannes, elskar du meg?» «Ja, Herre», svara Peter, «du veit at eg har deg kjær». Jesus seier til han: «Gjet sauene mine!» 17 Så seier han tredje gongen: «Simon, son til Johannes, har du meg kjær?» Peter vart sorgfull då Jesus tredje gongen spurde: «Har du meg kjær?» Og han svara: «Herre, du veit alt, du veit at eg har deg kjær.» Jesus seier til han: «Fø sauene mine! 18 Sanneleg, sanneleg, eg seier deg: Då du var ung, batt du sjølv beltet om deg og gjekk dit du ville. Men når du blir gammal, skal du retta ut hendene, og ein annan skal binda beltet om deg og føra deg dit du ikkje vil.» 19 Det sa han for å syna kva slag død han skulle æra Gud med. Då han hadde sagt dette, sa han til Peter: «Følg meg!»

Dette er ein tekst som seier mykje om koss Jesus møter oss. Han vil gje oss nye sjansar når me har svikta. Han vil fornya kallet me fekk i dåpen. Han vil at me skal følga han. Og han kallar oss til å høyra saman i eit fellesskap.

Det er nokre som har kalla dette Peter sin konfirmasjon. For Jesus bekrefta sin kjærleik til han, og Peter fekk også bekrefta at han framleis ville vera saman med Jesus, trass i at han hadde svikta så grovt. Andre har kalla det for den første ordinasjonssamtalen i kyrkja. Altså den personlege samtalen biskopen har med den som skal bli prest. Uansett samanlikning: Jesus bekrefter kjærleiken, fornyar tilliten og kallet til tenesta.

Det er vanleg å tenka at Jesu tre spørsmål har samanheng med Peters tre fornektingar før korsfestinga. Sviket skjedde etter at Jesus var arrestert, ved eit bål på gardsplassen i øvstepresten sitt hus. Johannes skildrar situasjonen slik:

Det var kaldt, så tenarane og vaktmennene hadde tent eit bål og stod og vermde seg ved glørne. Peter vart òg ståande der saman med dei og vermde seg.

Eg syns det er ein interessant detalj at Johannesevangeliet knyter saman Peters fornekting før korsfestinga med Jesu kall etter oppstoda, også på den måten at det blir nytta eit relativt spesielt gresk ord for bål på begge desse stadane (Joh 18,18 og 21,9). Det er ordet he anthrakiá som betyr eit bål av kol med glør i. Dette får den norske Bibelen 2011 fram på ein fin måte ved begge stadane å knyta saman orda bål og glør.

Det er flott å koma til The Church of the Primacy of St. Peter i Tabgha og stå på stranda der tradisjonen seier at dette skjedde; Jesus møtte Peter med tilgjeving og ny start.

IMG_6342 Tabgha, Peterskyrkja, skulptur
Jesus og Peter, Tabgha. Foto: Arne Berge 2005

Oppdatert 07.04.2018

Hurtado om Megiddo-mosaikken

Professor Larry Hurtado skriv at det er fagleg debatt om dateringa av mosaikken som er funnen i Megiddo. Godt at dei sensasjonsprega avisoppslaga får litt fagleg motstand!

Den israelske arkeologen som har hatt ansvar for funnet, meiner mosaikken kan vera frå ca år 230, ei oppsiktsvekkjande tidleg datering med tanke på det tydelege kristne innhaldet. Hurtado peiker på at andre fagfolk meiner mosaikken er vesentleg yngre. Her er eit utdrag frå bloggen hans:

The Megiddo Mosaics . . . Again?
The archaeologist in charge of the dig, Dr Yotam Tepper of the University of Haifa, has continued to insist that the mosaics are early 3rd century CE, which would make them among the earliest Christian epigraphy, and would make the room/church in which the mosaics were placed the earliest Christian structure known. (The Dura Europos church is dated sometime before 256 CE, when the city was sacked.)

But the date of the mosaics is contested, with others placing them anytime from the late 3rd through the 5th century CE. To my knowledge, we still don’t have the full archaeological analysis of the dig, for which numismatic evidence would be crucial for dating. So, it’s a bit surprising that the authorities have chosen to put the mosaics on show, and flog all the news coverage about them. And it’s disappointing that the news stories (which, apparently, are based on news feed from the exhibitors) make no mention of the scholarly debate about the date of the items.

Les meir

Relaterte notat: Megiddo-mosaikken skal bli tilgjengeleg (2018), Kyrkjefunnet ved Megiddo (2009) og Fangar fann gamal kyrkje (2005).

Megiddo-mosaikken skal bli tilgjengeleg

1.5866475.1557383653
Foto: Dr. Yotam Tepper

Megiddo-fengselet i Galilea skal avviklast. Dette opnar for at staden kan bli gjort om til ein arkeologisk park. Her er det funne ein stor golvmosaikk som skal vera frå ca år 230, med tekst som omtalar Jesus som Gud.

Det var avisa Haaretz som denne veka kom med nyheita om at Megiddo-mosaikken skal bli gjort tilgjengeleg. Eg ser fram til å kunna reisa innom denne staden!

Funnet av mosaikken er svært interessant sett frå kristent perspektiv. Kanskje dreier det seg om eit tidleg kristent kyrkjebygg. Kanskje dreier det seg heller om ei såkalla huskyrkje, eit rom for kristen tilbeding i eit privathus. Og ikkje nok med det; funnet skal i følgje skribenten også visa at romerske soldatar eller offiserar her kanskje kan ha vore opne kristne allereie på 200-talet.

A Jew, an Early Christian and a Roman Meet in Archaeological Park to Be Built on Evacuated Prison

‘God Jesus Christ’ mosaic, ancient Jewish-Samaritan village of Othnay and Roman command center in Galilee park replacing Megiddo Prison; inmates to move to huge new facility

A prison built by the British on an archaeological site in northern Israel in the 1940s is finally going to be evacuated. The walls and barbed wire of Megiddo Prison will be replaced with an archaeological park featuring one of the earliest-known houses of Christian worship, which was found in the ancient Jewish village of Kefar Othnay (a.k.a. Kfar Otnai), as well as the remains of a vast Roman army base across the Qeni river, Megiddo Regional Council announced this week.

(…)

The salvage excavation, following earlier surveys and conducted from 2003 by Tepper (then affiliated with Tel Aviv University) and the Israel Antiquities Authority – identified ruins in the prison grounds as the Jewish and Samaritan village of Othnay, mentioned in Jewish sources as existing from the first to the fourth centuries, and a large structure that seems to have been a pre-church house of Christian worship, as well as unexpected clues about the complicated nature of early Christianity. Such as, maybe the Roman army wasn’t entirely negative about the upstart religion after all.

(…)

Dated to the year 230, very early in the Christian era, the mosaic bears three inscriptions in ancient Greek – one explicitly calling Jesus a deity.

The god-loving Akeptous has offered the table to God Jesus Christ as a memorial,” the writing says, in black tesserae letters 7.5 to 9 centimeters in height. Akeptous is believed to be the name of a woman who paid for a communion table that probably served for the Eucharist ceremony.

Les meir

Eg har tidlegare skrive om funnet, men ikkje hatt håp om at det skulle bli gjort tilgjengeleg. Sjå notatet Kyrkjefunnet ved Megiddo frå 2009, med lenker til tidlegare notat.

Oppdatert 04.03.2018

Monumentet på Hattins horn

Heilage stadar bør bli vist respekt av alle menneske, uavhengig av religion. I særleg grad gjeld dette kyrkjer, synagogar, moskear og andre gudshus. Men eg syns også at andre og mindre monument bør få stå i fred. Det er naturleg for meg å respektera andre religionar sine heilage stadar. Og eg forventar som kristen tilsvarande respekt tilbake.

Det var derfor ein skuffelse å koma til det kristne monumentet ved Hattins horn då eg gjekk fottur på Jesus trail i mai 2017. Eg hadde ikkje vore på staden sidan hausten 2013. Staden var blitt endra på desse åra ved at det var sett opp eit nytt monument, ein svart stein som etter mitt skjøn ikkje passa inn i terrenget slik det gamle monumentet gjorde. Mi vurdering av dette er likevel uvesentleg. Det som gjorde meg trist var at det var gjort grovt hærverk på det nye monumentet, slik at all tekst var uleseleg.

Det er truleg brukt vinkelslipar eller liknande for å gjera teksten uleseleg. Eg syns det er veldig trist at nokon kan gjera noko slikt. Eg veit ikkje kven som har gjort dette og vil ikkje spekulera i kven det kan ha vore.

Eg har tidlegare skrive om staden i notatet Jesus på fjellet Hattins horn? Her er det bilde av det gamle monumentet (tatt i 2012). I dette notatet skriv eg om tidlegare teoriar om at det var her Jesus heldt bergpreika. Eg har også med nokre sitat frå litteratur knytt til staden og til temaet. La meg med ein gong ta med at for meg blir dette spekulasjon. Eg syns likevel det er interessant at kristne har knytt Jesus til staden.

Då eg skreiv dette tidlegare notatet, kjende eg ikkje historia til staden. Det viser seg at det er ei internasjonal pinsekyrkje som i 1962 sette opp det første monumentet og som i 2014 erstatta dette med eit nytt. Informasjonen om dette har eg funne på nettsida Israel and You. Nettsida har bilde både av det gamle og det nye (før det blei vandalisert) monumentet. Denne kyrkja lokaliserer visstnok framleis Jesu bergpreike til denne staden, slik det for 100 år sidan var meir vanleg å tenka.

Det er sikkert ulike meiningar om slike monument skal få stå i ein nasjonalpark. Og det kan sikkert også diskuterast om eit slikt monument treng reknast som «ein heilag stad». Eg meiner likevel at ein skal respektera eit religiøst monument og la det få stå i fred, på same måte som eg meiner at kyrkjer, synagogar og moskear skal visast respekt, jfr Universal Code of Conduct on Holy Sites:

The Universal Code maps out a practical code of conduct and policy for sacred places worldwide, aiming to improve the protection of holy sites and promote inter-religious reconciliation. Completed in 2011 after a three-year development process, the Universal Code is now endorsed by senior religious leaders from over ten faiths and numerous religious institutions. Field projects implementing the Universal Code in local contexts are being implemented in several countries around the world.

Les meir

Sisternene i Zippori

Gigantiske sisterner for vatn i Zippori National Park i Galilea

Sisternene i Zippori
Sisternene i Zippori. Foto: Arne Berge

Det er fascinerande å gå ned i dei store sisternene frå romersk og bysantinsk tid. Då eg var i Zippori for nokre veker sidan, gjekk eg på ny gjennom dette gamle anlegget av store vass-sisterner.

Sisternene skal ha romma 4.300 kubikkmeter vatn! Så vidt eg har forstått, blei det laga ved at ein utnytta eit skilje mellom ulike bergartar. Poenget var å samla opp vatn til bruk i byen. Vass-systemet var i bruk frå første til sjuande hundreår.

Galilea 2012 241

I skogen like utanfor hovudporten inn til nasjonalparken, er det synlege restar etter ein av akveduktane som førte vatn inn til sisternene.

Det gjekk også ein akvedukt frå sisternene og inn til byen. Her er ei informasjonstavle om denne akvedukten:

IMG_4098

Det er god sti mellom sisternene og utgravingsområdet, sjå bildet under.

IMG_4097.jpg

Jewish Virtual Library skriv:

One of the things you should make a note to see at Zippori is located about a kilometer from the main site. It is an ancient water reservoir, from the Roman and Byzantine periods. This reservoir contained a valve that enabled the regulation of water flow and was apparently built in two phases, during the 2nd and 4th centuries CE. It was in use until the 7th century. It is currently easy to miss the reservoir, but in the near future the entrance to the park will be closer to it and then visitors will be less likely to miss it.

Tsvika Tsuk, Director Department of Archaeology and Heritage at the Israel Nature and National Parks Protection Authority described the Zippori reservoir as «A technological wonder which was dug on a geological fault, almost 2000 years ago. Being inside this space causes us to both respect and admire whoever planned it.» Tsuk noted that a similar reservoir, most likely planned by the same person, is located close to Irbid, in Jordan. According to Tsuk the Zippori reservoir was built because the springs here were so meager, water simply had to be collected.

The sheer size of the reservoir can only be felt by standing inside this wonder of ancient engineering. Today, visitors to the park can walk down roughly 40 steps into one of two reservoirs. Once at the bottom you can proceed through the tunnel that connects to the second reservoir and walk back up, using another stairway. The reservoir had an enormous capacity of 1,140,000 US gallons (4,300 cubic meters). One of these chambers is 850 feet (260 meters) long, 33 feet (10 meters) deep and 6-13 feet (2-4 meters) wide.

Mariakjelda i Nasaret

Kjelder med vatn er viktige i Midt-Austen. Ein gamal tradisjon seier at Jomfru Maria var ved kjelda i Nasaret då ho mottok bodskapen om at ho skulle bli Jesu mor. Den gamle kjelda i Nasaret heiter derfor Mariakjelda.

Mariakjelda
Mariakjelda i Nasaret. Foto: Arne Berge

Denne bygningen markerer Mariakjelda. Den er ein moderne rekonstruksjon av ein eldre bygning på staden. Kjelda ligg på ein liten open plass like ved hovudvegen gjennom byen. Det er mange tre på plassen og bildet gir mest inntrykk av at kjelda ligg midt i ein park. I dag er det ikkje rennande vatn her.

Det neste bildet av staden er frå 1898.

06997vs
«The Virgin’s fountain» -Photo of the spring in 1898 – p/o American colony collection – Library of Congress

Den norske teologen Volrath Vogt var på staden i 1863 og skreiv etterpå om det han såg av «mærkverdigheder» i Nasaret:

Jomfru Marias Kilde, den eneste i Byen. Vi reiste vore Telte i Nærheden af Kilden om Eftermiddagen (23 April 1863), just som Byens Piger kom ud for at hente Vand i Krukker af gammel Form, som de bare paa Hovedet. (Volrath Vogt: Det hellige Land, side 572f.)

Tradisjonen om at Maria var ved kjelda då engelen kom, kjem frå Jakobs Protevangelium, eit apokryft skrift frå ca år 150. Dette er eit tidleg kristent skrift med legendestoff om Jesu oppvekst. Skriftet var svært populært i oldkyrkja og har prega den kristne tradisjonen om Jesu oppvekst både i ortodoks og katolsk samanheng.

Her er det aktuelle avsnittet:

Hun tok vannkrukken og gikk ut for å fylle den. Med ett var det en stemme som sa til henne: «Vær hilset, du begunstigede. Herren er med deg. Velsignet er du blant kvinner.» Maria så seg om til høyre og til venstre for å oppdage hvor stemmen kom fra. Hun ble engstelig og gikk hjem. Hun satte fra seg krukken, tok fram purpurtråden og satte seg på stolen sin og begynte å spinne på den.

Og med ett stod en engel foran henne og sa: «Vær ikke redd, Maria. For du har funnet nåde hos Allherskeren. Du skal bli med barn ved hans ord.»

(Jakobs Protevangelium 11, i Apokryfe evangelier. Verdens hellige skrifter. De norske bokklubbene 2001. Side 144)

Det er spesielt dei gresk-ortodokse kristne som er opptatt av tradisjonen med kjelda. I bakken like ovanfor kjelda ligg den gresk-ortodokse St. Gabriels kyrkje. Inne i kyrkja er det framleis rennande vatn frå kjelda. Kyrkja blei bygd i 1750 over restane av ei eldre kyrkje. Staden er første gong nemnt i skriftlege kjelder i korsfarartida, då den russiske pilegrimen Daniel i 1106 skreiv om ei kyrkje bygd over kjelda i Nasaret.

Volrath Vogt skreiv også om denne kyrkja som ein av «mærkverdighedene» i Nasaret:

Gabrielskirken, der hvælver sig over en Brønd i Nærheden af Jomfru Marias Kilde, er i Agt hos Grækerne, fordi de paastaa, at Jomfru Maria øste Vand af denne Brønd, da Gabriel aabenbarede sig for hende.

Dette bildet av St. Gabriels kyrkje tok eg på ein sein kveldstur i byen i 2012:

Galilea 2012 058 (1)
St. Gabriels kyrkje, Nasaret. Foto: Arne Berge

Eg var i Nasaret for eit par veker sidan. Me starta vandringa på Jesus trail med eit besøk i denne kyrkja. St. Gabriels kyrkje er ei typisk gresk-ortodoks kyrkje, rikt utsmykka med ikonar og ikonostasis. Kyrkja er liten og kvadratisk, bare 14 x 14 meter. Går me gjennom kyrkjerommet og ned nokre trappar, kjem me til brønnen med rennande vatn.

P1050652
Foto: Thor Kåre Kalvik

Her var det naturleg å lesa bibelteksten om bodskapen til Maria:

26 Men då Elisabet var i sjette månaden, vart engelen Gabriel send frå Gud til ein by i Galilea som heitte Nasaret, 27 til ei jomfru som var lova bort til Josef, ein mann av Davids ætt. Namnet hennar var Maria. 28 Engelen kom inn til henne og sa: «Ver helsa, du som har fått nåde! Herren er med deg!» 29 Ved desse orda vart ho forskrekka og undrast på kva denne helsinga skulle tyda. 30 Men engelen sa til henne:
«Ver ikkje redd, Maria! For du har funne nåde hos Gud.

31 Høyr! Du skal bli med barn og få ein son,
og du skal gje han namnet Jesus.

32 Han skal vera stor og kallast Son til Den høgste.
Herren Gud skal gje han kongsstolen til David, far hans.

33 Han skal vera konge over Jakobs hus til evig tid,
og det skal ikkje vera ende på kongedømet hans.»
34 Maria sa til engelen: «Korleis skal dette gå til når eg ikkje har vore saman med nokon mann?» 35 Engelen svara:
«Den heilage ande skal koma over deg,
og krafta frå Den høgste skal skyggja over deg.
Difor skal òg barnet som blir fødd,
vera heilagt og kallast Guds Son.
36 Og høyr: Elisabet, slektningen din, ventar ein son, ho òg, på sine gamle dagar. Ho som dei sa ikkje kunne få born, er alt i sjette månaden. 37 For ingen ting er umogleg for Gud.» 38 Då sa Maria: «Sjå, eg er Herrens tenestekvinne. Lat det gå meg som du har sagt.» Så forlét engelen henne. (Luk 1,26-37)

Tur på Jesus Trail, mai 2017

IMG_4198Nå har eg enda ein gong vandra nokre dagar i området mellom Nasaret og Gennesaretsjøen. Eg blir ikkje ferdig med dette. Det er noko heilt spesielt å oppleva eit landskap frå bakkenivå. Ein kjem nær lukter, lydar, tre, blomar og dyr, – og ikkje minst menneske. Når området dessutan er sterkt knytt til Jesu liv, blir også bibeltekstane nære på ein ny måte.

Eg har, saman med Inger, vore reiseleiar for ei gruppe som gjekk den merka pilegrimsløypa Jesus Trail frå Nasaret til Gennesaretsjøen. Det dreier seg om fire dagar med fottur frå morgon til kveld, inkludert mange stopp på utsiktspunkt og på interessante kultur- og bibelhistoriske stadar. Me overnatta på veldig forskjellige stadar, både hos kristne arabarar, ortodokse og sekulære jødar. Overnattingsstadane var også forskjellige i standard, her var det alt frå enkle gjestehus til eit flott hotell.

Det første bildet viser Inger og meg på Arbelfjellet, med utsikt over Gennesaretsjøen. Dei neste bilda er frå Arbeldalen, der me gjekk mellom oliventre og beitande kyr.

Me avslutta vandringa i Magdala. Eg har tidlegare skrive om denne staden i notata Synagogen i Magdala og Pilegrimskyrkja i Magdala. Etter besøket i Magdala, reiste me med buss til Kapernaum for å ha god tid der. Dagen blei avslutta med bad i Gennesaretsjøen, ein betre middag på Kibbutz Ginosar og deretter bål på stranda på kibbutzen, med besøk av to av Den Norske Israelsmisjon sine utsendingar i Israel. Mon tru om ikkje også Jesus og disiplane mange gonger sat ved eit bål her ved denne sjøen?

Me hadde flotte opplevingar også dei neste dagane då me reiste til Jerusalem. Men det er ei anna historie.

Sjå også bilde frå tidlegare turar langs Jesus Trail her, og eit litt meir detaljert referat frå første gong Inger og eg gjekk turen i 2012 her.

 

Bildeserie frå Jesus Trail

Eg kom i går (27.05.2017) heim frå ein ny flott vandretur i Galilea. I tida fram mot turen laga eg ein bildeserie frå tidlegare vandringar i dette landskapet. Eg avsluttar nå serien med ei oversikt over bilda.

Den merka løypa Jesus Trail går frå Nasaret til Kapernaum. Det siste bildet i serien er tatt frå Arbelfjellet og viser terrenget fram mot Kapernaum.

Her er bilda frå tidlegare turar på Jesus Trail:

  1. Klar for vandring i Galilea
  2. Morgonlys over Nasaret
  3. Kulturlandskap i Galilea
  4. Galileas Mona Lisa
  5. Kana i Galilea
  6. Bryllaupskyrkja i Kana
  7. Turutstyr på Jesus trail
  8. Jesus på fjellet Hattins horn?
  9. På Hattins horn
  10. Utsikt frå Hattins horn
  11. Jetros grav i Galilea
  12. Opp mot Arbelfjellet
  13. Johannesbrødtreet
  14. Utsikt over Ginosar

Utsikt over Ginosar

Bilde #14 frå vandringa på Jesus trail

IMG_2648
Ginosarsletta, sett frå Arbelfjellet. Foto: Arne Berge

Dette bildet er tatt på toppen av Arbelfjellet. Det viser utsikta over Gennesaretsjøen og den fruktbare Ginosarsletta. Toppen av fjellet ligg ca 180 m.o.h. mens Gennesaretsjøen ligg ca 200 m.u.h. Høgdeforskjellen er altså nesten 400 meter.

Jesus trail går over dette fjellet, ned ein bratt stig til sletta og vidare langs Gennesaretsjøen til Kapernaum, som ligg øverst til høgre i bildet.

Den jødiske historikaren Josefus skreiv i det første hundreåret ei begeistra skildring av landskapet rundt Gennesaretsjøen i boka Den jødiske krig. Sjå det tidlegare notatet Josefus: Gennesaret.

Sjå oversikt over heile bildeserien her.

Magdalasteinen på utstilling

Magdalasteinen blir nå vist fram på ei utstilling i Roma. Temaet for utstillinga, som opna i går, er menorahen (den sjuarma lysestaken).

Scholars and archaeologists contend it is the oldest carved image of the Second Temple’s seven-branched menorah ever found, and the first menorah image to be discovered in a Jewish religious context.

Magdalasteinen blei funnen i 2009 under arkeologiske utgravingar i det gamle Magdala ved Gennesaretsjøen. Nå står ein flott kopi på staden der den blei funnen (bildet).

Magdala 2015
Foto: Arne Berge 2015

I notatet Synagogen i Magdala har eg skrive om denne synagogen i eit nytestamentleg perspektiv.

Nå (15. mai – 23. juli 2017) blir altså Magdalasteinen for første gong stilt ut offentleg. Her er ein interessant artikkel om steinen og om utstillinga:

Magdala Stone, known as Jewish-Christian ‘crossroads,’ gets its public debut

Described as one of the most significant archaeological finds in modern Israel, the Magdala Stone, unearthed in 2009 near the shores of the Sea of Galilee, has been unveiled to the public for first time as part of a joint exhibition on the history of the menorah May 15-July 23 between the Vatican Museums and the Jewish Museum of Rome.

(…)

The Magdala Stone, which was found inside the synagogue, offers scholars and archaeologists significant insight into 1st-century Jewish life and the Second Temple era in Jerusalem.

The stone is believed to be one of the earliest artistic depictions of the Second Temple, according to the Magdala Center. It is believed the artist who made the stone likely saw the Second Temple.

“The stone has the highest number of symbols of the Temple ever found together in one object,” Solana said.

The long side of the stone depicts the side of a building with pillared archways, with a three-dimensional design to create the illusion that it appeared in the Temple. The back of the stone also depicts a pillared structure, with two wheels above a geometric shape, illustrating fire.

“Presumably, the front and sides of the stone carvings represent the Second Temple in Jerusalem, and the back side depicting wheels and fire represents the Holy of Holies,” according to the Magdala Center.

Among all its features, the stone’s menorah depiction has arguably produced the most intense excitement among archaeologists. Scholars and archaeologists contend it is the oldest carved image of the Second Temple’s seven-branched menorah ever found, and the first menorah image to be discovered in a Jewish religious context.

Les meir

(via PaleoJudaica)

Johannesbrødtreet

Bilde #13 frå vandringa på Jesus trail

Johannesbrødtreet
Johannesbrødtre, Arbelfjellet. Foto: Arne Berge

Dette Johannesbrødtreet står på toppen av Arbelfjellet. Det har ei spektakulær plassering. Rett bak treet er det stupbratt fjellside. Her på Arbelfjellet er det flott utsikt over Ginosarsletta og Gennesaretsjøen.

Oppdatering etter besøk på staden i mai 2017: Treet er nå dessverre borte. Det skal ha vore i så dårleg tilstand at det måtte hoggast ned. Men rota står truleg igjen og det vil kanskje veksa fram eit nytt tre på same staden.

Treet har fått namn etter Døyparen Johannes, som skal ha hatt belgane som føde i ørkenen. Eg har også lese ein teori om at belgfruktene i likninga om sonen som kom heim («den bortkomne sonen»), kom frå dette treet:

Han ønskte berre å få metta seg med dei belgfruktene som grisene åt, men ingen gav han noko. (Luk 15,16)

Ordet karat har samanheng med dette treet (hebr: חרוב, eng: carob tree). Frøa skal ha konstant vekt og dei blei i gamal tid brukt som vekteining, – kalla ein karat.

Johannesbrødtreet er eit tre i erteblomstfamilien. Les meir om treet i Store Norske Leksikon.

Sjå oversikt over heile bildeserien her.

Opp mot Arbelfjellet

Bilde #12 frå vandringa på Jesus trail

På veg opp mot Arbelfjellet.

Dette bildet viser den gode stien og den vakre naturen på veg opp mot Arbelfjellet. Dette er ein del av den merka løypa Jesus trail, som går frå Nasaret til Kapernaum.

Den djupe dalen til venste heiter Duedalen. Den går ned til Ginosarsletta ved Gennesaretsjøen. Turgruppa på bildet er på veg opp på fjellet, og skal så gå ned ein bratt sti til Duedalen. Det er også mogleg å følga dalen direkte nedover mot Gennesaretsjøen.

Sjå oversikt over heile bildeserien her.

Jetros grav i Galilea

Bilde #11 frå vandringa på Jesus trail

Galilea 2012 404

Dette bildet viser den drusiske heilagdomen Nabi Shueib som ligg nær Hattins horn. Me passerer staden på vandringa på Jesus trail, og det er naturleg å gå inn og oppleva den moskéliknande heilagdomen.

Dei ca 130.000 drusarane i Israel meiner at dette er Jetros grav. Jetro er svigerfar til Moses, omtalt i Andre Mosebok, men då med tilhald i Sinaiørkenen.

Den drusiske religionen oppstod visstnok i Egypt for ca 1000 år sidan, som ei muslimsk gruppering som tok opp i seg element av austleg religion. Jetro er den viktigaste profeten. Inne i heilagdomen får me sjå det som skal vera grava hans og faktisk også noko som blir vist fram som fotavtrykket hans.

Nabi Shueib er eit stort anlegg. Det er dimensjonert for å ta imot mange drusiske pilegrimar, spesielt på den årlege valfarten 25. april.

Ei informasjonstavle ved inngangen til gravkammeret, minnar oss om å ta av oss skorne og dekka hovud og skuldrar. Tavla fortel også om tradisjonen knytt til staden:

The Footprint

The prophet Nabi Shueib, may his soul rest in peace, is mentioned in numerous sources. One of them, dating from 1769, includes a beautiful description:

«On the southern side is a high mountain whose slope is covered with charming and spacious gardens, and a large courtyard, with several steps leading to it. Additional steps lead from the courtyard to the hall of Jetro`s tomb – the prophet Nabi Shueib. The front of the stone-carved tomb is covered with silk cloths. An opening on the side of the hall leads to another room in which lies a big indented stone; once, in his anger, Nabi Shueib kicked it forcefully and cracked it, and his left footprint remained carved in the rock.»

Sjå oversikt over heile bildeserien her.

Utsikt frå Hattins horn

Bilde #10 frå vandringa på Jesus trail

Galilea 2012 388

Dette bildet viser utsikta frå Hattins horn mot Arbel og Gennesaretsjøen.

Den store og åpne dalen framfor oss heiter Arbeldalen. Landsbyen Moshav Arbel ligg på høgda i bakgrunnen, i bakkene opp mot Arbelfjellet (på høgre side av den markerte og bratte dalen). Gennesaretsjøen er så vidt synleg i bakgrunnen.

Frå Hattins horn går pilegrimsløypa Jesus trail går ned til jordbruksområdet som me ser. Før me kjem dit passerer me ein drusisk heilagdom. Stien går til venstre for dette jordbruksområdet og ned Arbeldalen. Vidare går turen opp til Moshav Arbel, der ein kan overnatta i gode gjestehus.

Etter overnattinga i Moshav Arbel kan ein velga om ein vil gå over Arbelfjellet eller ned Duedalen, den markerte dalen i bakgrunnen på bildet. Eg har gjort begge delar, og kjem tilbake med bilde frå desse stadane seinare i bildeserien.

Sjå oversikt over heile bildeserien her.

På Hattins horn

Bilde #9 frå vandringa på Jesus trail

Galilea 2012 391

Dette bildet viser terrenget på Hattins horn, eit vulkansk fjell i Galilea. Det me ser her, er det som kan minna om eit krater.

Staden er kjent for slaget som stod her 4. juli 1187 mellom Saladin og korsfararane. Saladins hær vann ein knusande siger som fekk stor historisk tyding. Den som har lese Jan Guillou sin trilogi om Arn, kan nok sjå for seg dette slaget!

På 1800-talet var det vanleg å seia at det var her Jesus heldt Bergpreika. Sjå notatet Jesus på fjellet Hattins horn?

Den fire dagar lange pilegrimsløypa Jesus trail går over Hattins horn. Her er det ein flott utsikt over store delar av Galilea. Neste notat i denne bildeserien skal visa noko av utsikta.

Sjå oversikt over heile bildeserien her.

Jesus på fjellet Hattins horn?

Bilde #8 frå vandringa på Jesus trail

Konstruksjon med bibelsitat, Hattins horn 2012

Bildet er tatt i bakkane opp på Hattins horn i Galilea. Eg kjenner ikkje historia til desse murane, men eg har forstått at det på 1800-talet var relativt vanleg å seia at Jesus heldt Bergpreika på dette fjellet. Murane var truleg ikkje reist i 1863, då den norske skuleleiaren Volrath Vogt reiste i området. Han skreiv seinare om tradisjonen som knytte Jesus til staden, utan å omtala byggverket.

På muren står det ein tekst frå Markusevangeliet, på hebraisk og gamal engelsk:

Så gjekk Jesus opp i fjellet. Han kalla til seg dei han ville, og dei kom til han. (Mark 3,13)

Det at dette skjedde på «fjellet», har ei viss teologisk tyding. Det er mange viktige bibelske hendingar som skjer til fjells. Men det er ikkje mogleg å seia kva fjell det skjedde på. Teksten frå Mark 3 om kallinga av disiplane fortel elles om ei anna hending enn den såkalla Bergpreika. I dag blir gjerne Bergpreika knytt til den katolske eigedomen på «Mount of Beatitudes», eit høgdedrag nær Gennesaretsjøen.

Den merka pilegrimsruta Jesus trail går over Hattins horn, på dag 3 frå Kibbutz Lavi til Moshav Arbel. Stien passerer murkonstruksjonen på bildet. Denne må vera bygd av kristne som knytte Jesus til dette fjellet. Dette blir etter mitt skjøn spekulasjon, sjølv om Jesus heilt opplagt må ha vore godt kjent i området. Når han gjekk mellom Nasaret og Kapernaum, var Duedalen den mest naturlege vegen å gå i bakkane på vestsida av Gennesaretsjøen. Då var han ikkje langt frå Hattins horn.

Mange bibelske tekstar kan meir eller mindre sikkert knytast til kjende stadar. Eg syns det er interessant å oppsøka desse stadane. Men eg syns også det er interessant å sjå koss folk har lokalisert bibeltekstar når det ikkje er haldepunkt for dette. På Hattins horn har ei slik lokalisering blitt festa til staden gjennom ein fysisk konstruksjon ute i terrenget. Likevel er det få kristne pilegrimar som oppsøker dette fjellet, som eigentleg bare er eit høgdedrag, når dei er på reise i Israel.

Eg har skrive om Hattins horn før (her og her). Nå har eg nyleg kome over litt meir informasjon om den gamle tradisjonen som knyter Jesus til staden.

Den nemnte Vogt skreiv nøkternt om dette «sagnet»:

Hornene ved Hattin. Saa kaldes, efter Byen Hattin i Nærheden, to «Horn» eller Bjergknauser, som hæve sig 60 Fod op af en Slette, der ligger omkring 1100 Fod over Gennesarets Sø og 500 over Havet. De kaldes ogsaa Salighedernes Bjerg, da efter Sagnet Jesus derfra holdt Bjergprædikenen, hvis 9 første Vers begynde med : «Salige ere». Da Sagnet først omtales af Brocardus (1283), er det rimeligvis opkommet blandt Latinerne under Korstogene. Det godkjendes ikke af den græske Kirke.

Fotnote til opplysningen om Brocardus: Brocard. 4,7

Volrath Vogt: Det hellige land. Kristiania 1879. Side 28 (les om boka her)

Elles har eg funne ein omtale av tradisjonen i ei original (men ikkje vitskapleg) bok frå 2009. Denne boka argumenterer faktisk for at Jesus heldt Bergpreika på Hattins horn!

Before the Church of the Beatitudes was built in 1938, most Christians considered the Horns of Hattin to be the place where Yeshua (Jesus) taught the Avinu Prayer (Fadervår) as part of the Sermon on the Mount. A traveler who visited the Horns of Hattin in 1905 referred to it matter-of-factly as the «mountain or hill … known to the pilgrims as the Mount of the Beatitudes.» Even the Catholic Encyclopedia, published in 1913, identifies the Horns of Hattin as the traditional Christian site of the Sermon on the Mount. For generations, Christian pilgrims used to walk to the Horns of Hattin from Tiberius …

Gordon and Johnson: A Prayer to Our Father. Hebrew Origins of the Lords Prayer. Side 76.

(Boka har fotnotar med referansar til tekstane frå 1905 og 1913. Eg har sjølv lagt til parentesane som forklarar dei hebraiske orda i teksten.)

Sjå oversikt over heile bildeserien her.

Oppdatering juli 2017: Det viser seg at monumentet blei sett opp av ei pinsekyrkje i 1962. Det blei erstatta av eit nytt monument i 2014. Nå i 2017 er dette nye monumentet dessverre vandalisert. Les meir i notatet Monumentet på Hattins horn.

Turutstyr på Jesus trail

Bilde #7 frå vandringa på Jesus trail

Galilea 2012 301

Kva slags turutstyr brukar me viss me skal gå fottur i Galilea? Det spørsmålet har eg fått frå folk som syns det ville vera fint å vera med på pilegrimsvandring på Jesus trail. Og koss er terrenget?

Terrenget på Jesus trail er stort sett veldig lett; mykje grusvegar og elles gode stiar. Dessverre også noko asfalt. Det er lett å finna fram; løypa er godt merka. Dette bildet er frå dag 2 på Jesus trail, mellom Kana og Kibbutz Lavi. Den fire dagar lange turen går gjennom landbruksområde og småbyar, skog, hei og fjell. Dei brattaste motbakkene er faktisk i gamlebyen i Nasaret, der me går oppover i trappar mellom gamal bebyggelse. Når me går oppom Arbelfjellet, er det ein bratt sti ned i Duedalen med fantastisk utsikt over Gennesaretsjøen.

Eg har gått mykje på fjellstøvlene mine, som på bildet her. Men etter at dette bildet blei tatt i 2012, har eg gått over til lettare midi-tursko. Det er også fullt mogleg å gå i gode joggesko, for terrenget er normalt heilt tørt bortsett frå om vinteren.

Eg likar å gå med stavar når eg går lengre turar. Men det er det jo dei færraste som gjer. Og om ein ikkje har gått med stavar på turar i Norge, er det neppe nokon grunn til å gjera det på Jesus trail.

Sjølv om det er varmt, bør ein ha med seg klær som dekker skuldrane og knea. Dette fordi me er innom heilage stadar for ulike religionar. Elles er dagstursekk, vatn, solbriller og noko å ha på hovudet viktig turutstyr. Altså ikkje noko spesielt i forhold til andre turar.

Sjå oversikt over heile bildeserien her.

Bryllaupskyrkja i Kana

Bilde #6 frå vandringa på Jesus trail

Den fransiskanske bryllaupskyrkja i Kana

Den arabiske byen Kfar Kana i Galilea er tradisjonelt rekna som staden der Jesus gjorde vatn til vin i «bryllaupet i Kana». Den kristne minoriteten i byen er svært stolt over denne historia og den posisjonen byen har i Johannesevangeliet.

Bildet viser den fransiskanske Bryllaupskyrkja i Kana. Det er tatt frå terrassen på Cana Wedding Guest House, ein naturleg overnattingsstad på vandringa på Jesus trail.

I kyrkja møter me både ein lokal kyrkjelyd og mange tilreisande. Det er faktisk mange som kjem hit for å gifta seg. Det er også mange ektepar som fornyar ekteskapsløfta sine i eller utanfor kyrkja.

Bryllaupskyrkja er litt over 100 år gamal og bygd på ein gamal kyrkjestad. Den skal vera ein kopi av katedralen i Salzburg i Østerrike, bygd slik på grunn av ein prest frå Salzburg som gjorde teneste i Kana då kyrkja blei bygd. Dei to kyrkjetårna skal i følgje Jacob Firsel i boka Go to Galilee symbolisera brud og brudgom. Og kuppelen? Jo, den symboliserer den evige kjærleiken mellom dei to. Altartavla i kyrkja har sjølvsagt også motiv frå bryllaupet der Jesus var gjest.

Sjå oversikt over heile bildeserien her.

Kana i Galilea

Bilde #5 frå vandringa på Jesus trail

Kfar Kana

Dette bildet er tatt på ettermiddagen den første dagen på Jesus trail. Me ser i retning byen Kfar Kana der me skal ha éi av overnattingane på den fire dagar lange fotturen i Galilea.

Kana er i dag ein arabisk by med muslimsk og kristen befolkning. Me skal bu hos det kristne ekteparet Sami og Suad som driv Cana Wedding Guest House.

I bibelsk samanheng er byen kjent frå teksten om at Jesu gjorde vatn til vin i bryllaupet i Kana (Joh 2,1-12). Dei kristne i byen er stolte av denne historia og den posisjonen byen har i Johannesevangeliet. Her blir det meir enn gjerne servert Cana Wedding Wine!

Kana er i følgje Johannesevangeliet også staden for Jesu andre teikn (Joh 4,46-54) og det er heimstaden til disippelen Natanael (Joh 21,2), som tradisjonen seier er den same som Bartolomeus. Det var derfor også ei Bartolomeus-kyrkje rett i nærleiken av gjestehuset.

Det bibelske Kana blir i følge gamal tradisjon lokalisert til Kfar Kana. Men eg vil óg nemna at det er dei som meiner at «Kana i Galilea» låg ein annan stad, der det i dag heiter Khirbet Kana. Dette er ein ubebygd stad med romerske og bysantinske ruinar, 9 km nordvest for Nasaret.

Sjå oversikt over heile bildeserien her.