O. Berge, Skraphandel

Familiehistorie frå området ved Fiskepiren i Stavanger

Olaus Berge
Olaus Berge (1890-1961)

Jei har en löyen foritning. Jei kjöber alle mulige Brugte Ting fra den simpleste filler til de Floteste Ting. Biler kjöbes og huges op og de er en lönsom foritning da bildeler er kostbare her Jeme. Jei Kjöber Partier Jer og Metaler af alle slags og omseter de siden til de store smelterier eller Verksteder. Jei har Klart mei svert Bra med dette (…)

Slik skreiv farfar Olaus Berge i 1938 i eit brev til søstera Jenny i USA. Han dreiv skraphandel i Smalgangen 1 ved Fiskepiren i 25 år (ca 1935-1961).

Skraphandelen til farfar har vore viktig i familien vår. Det er mange gode historier knytt til forretningsdrifta. Når eg ser tilbake på dette, er det ei stolt familiehistorie om ein mann som med humor og forteljarevne gjorde ein skraphandel til noko stort!

Farfar kjøpte og selde flasker, filler, metall og det me i dag ville kalla antikvitetar. Men det at han før krigen dreiv med bilopphogging, var nytt for oss då me for få år sidan kom over Amerikabrevet frå 1938.

Eg har ein protokoll over det han kjøpte og selde frå 1956 fram til han døydde i 1961. Protokollen viser at han kjøpte frå privatpersonar og selde vidare til firma som Stavanger Tinfabrik, O. M. Titlesta Metalsmelteri (i Bergen), Bryne Metalsmelteri, og i nokre tilfelle til privatpersonar.

Den første innførselen i protokollen er frå oktober 1956. Han kjøpte 10 kg kopar av Arne Kristiansen i Hilevaagsveien 27 for kr 4,00 pr kg. Nokre dagar seinare selde han dette vidare til Bergen for kr 4,70 pr kg.

Det gjekk nok mykje i kopar og bly. Familiehukommelsen legg likevel vekt på meir spennande saker enn som så. Farfar sette ofte til side gamle og spesielle ting som han helst ikkje ville kvitta seg med. Han hadde sansen for raritetar og kuriositetar av mange slag! Kanskje var dette ein viktig motivasjonsfaktor i arbeidet hans? For oss barnebarna, ikkje minst for mine eldre søsken, var det alltid mykje spenning knytt til det å få vera der saman med han og få kikka rundt mellom alt det merkelege som fylte skraphandelen.

Smalgangen 1 var eit butikklokale som høyrde saman med Langgt. 6, der Olaus budde med familien sin; kona Petra og sonen Trygve (faren min). Dei leigde i andre etasje. Han brukte Langgt. 6 som forretningsadresse.

O. Berge Skraphandel

Dei siste åra før 1935 arbeidde farfar med lossing av båtar på Fiskepiren, truleg for firmaet Brisling-Foreningen. Av helsemessige grunnar slutta han med dette ca 1935. Far, som då var 23 år, overtok då arbeidet på kaien, mens farfar leigde første etasje i Smalgangen 1 og starta skraphandelen. Så vidt eg har forstått, hadde Brisling-Foreningen på denne tida lokale i andre etasje i dette huset.

Familien vår har faktisk også tilknyting til eit tredje nabohus; Smalgangen 3. Farfar kjøpte dette i 1954. Han hadde då flytta til Våland, men han hadde nok ein draum om å kunna koma tilbake til Smalgangen som «gamal». Det blei det aldri noko av; han leigde ut dette huset. Uthuset i gardsrommet i Smalgangen 3 reiv han (ulovleg) og bygde opp på nytt, då det gamle var i svært dårleg forfatning. Han fekk kr 75 i bot for dette i 1955. Det nye uthuset brukte han til ”lager av tunge kolli – pakkede metaller etc”. Foreldra mine overtok Smalgangen 3 etter farfar. Dei leigde det ut i nokre år til Rogaland teater og selde huset på slutten av 1960-talet.

Smalgangen 1 stod på slutten av 1990-talet i dårleg forfatning. I dag er huset er bygd opp på nytt som eit flott kunstnaratelier (bildet under). Eg hadde gleda av å besøka kunstnaren Lasse Skarbøvik i atelieret hans i september 2015, og det fekk fram mange gode barndomsminne!

Fakta:

  • Olaus Berteus Berge (1890-1961) kom frå Finnøy. Foreldra var Pauline Marta og Ole Tobias Berge.
  • Petra Serina Berge (1889-1961) kom frå Rennesøy. Foreldra var Sigrid og Peter Sværen.
  • Petra og Olaus flytta til Stavanger som unge. Dei gifta seg i St. Petri kyrkje i 1912. Vigselsattesten fortel at ho då var syerske og at han var skipsopphoggar.

Relaterte notat:

Smalgangen 1. Foto: Arne Berge 2015
Smalgangen 1. Foto: Arne Berge 2015

Om Lars E. Berge, Gjesdal

Eg sit med ei gamal bok i hendene. Den har tilhøyrt tippoldefaren min, Lars Erikson Berge. Han har skrive namnetrekket sitt i boka. For meg er den litle boka eit klenodium.

I morgon (30.08.2015) skal det vera slektsstemne for Bergeslekta frå Gjesdal. Sjølv har eg dessverre ikkje høve til å delta. Men eg kan bidra med litt frå slektshistoria her på bloggen.

Det er den store slekta etter Kari Toresdotter og Lars Erikson Berge som skal samlast. I denne slekta finst det eit par klassiske bilde, som eg vil ta med her.

Lars Erikson Berge, Gjesdal
Lars Erikson Berge, Gjesdal

Det første bildet viser Lars der han sit med falda hender. Han var født i 1792 og døydde i 1873. Lars var bonde. Han kom frå nabogarden Indre Lima og overtok garden på Berge frå svigerforeldra i 1820.

Elles hadde han mange tillitsverv i lokalsamfunnet. Han var ein av dei første ordførarane i Gjesdal, i perioden 1844-1847. I unge år var han omgangsskulelærar i ca 10 år. Seinare i livet var han vaksinatør. Og han hadde lenge ansvaret for ei boksamling som var utgangspunkt for det seinare lokale folkebiblioteket.

Lars var interessert i bøker. I slektsboka som kom ut i 1915, står det slik:

Han styrte i lang tid bygdens almuebibliotek og hadde selv læst størsteparten av bøkerne. Der var vistnok intet hjem i Gjesdal, hvor der læstes saa meget som i hans.

Eg er så heldig å ha ei av bøkene hans. Namnetrekket hans står øverst til venstre i bildet. Bildet blir større viss du klikkar på det.

Lars E. Berges bok

Tittelen på boka er lang i forhold til vår tids titlar:

Johannes Bunians udførlige Levnet og Død, eller Guds Naade, som strækker sig endog til de største Syndere. Det er, en sandfærdig Fortælling om Forfatterens første Dragelse og hans videre Fremgang i Naaden.

Dette må dreia seg om den kjente engelske presten og forfattaren John Bunyan. Boka er omsett frå engelsk og gitt ut i Christiania i 1848.

Boka har som du ser, si eiga historie. Ulike eigarar i slekta har skrive sine namnetrekk i den. Øvst til venstre finn me altså Lars E. Berge sitt namn. Reier Berge (1835-1908) var ein av sønene til Lars. Han var lenge lærar og klokkar i Gjesdal, men flytta seinare til Herikstad her i Time. Kaare Time var barnebarn av Reier. Eg blei kjent med han dei siste åra han var sokneprest i Høyland (1967-1978). Sjølv fekk eg boka i eige etter Kaare Times død. Etter at arvingane hadde gått gjennom boksamlinga hans, fekk eg òg sjå gjennom bøkene. Då eg viste fram kva eg hadde funne, fekk eg bekrefta at denne gamle boka etter ein av våre felles forfedre, skulle vera mi.

For at dei som er slektsinteresserte ikkje skal bli altfor forvirra, bør eg nok ta med at eg ikke har Bergenamnet mitt frå Gjesdal. Det kjem frå farsslekta mi frå Finnøy. Men mormora mi, Hanna Regine Salthe, var født Berge. Ho var barnebarn av Lars Erikson Berge. Slektslinja går slik: Mor heitte Esther Berge, født Salthe (1920-2007). Hennar mor var Hanna Regine Salthe, født Berge (1886-1955). Ho var dotter av Ommund Larsson Berge (1832-1903). Han var son av Lars Erikson Berge.

Eg vil avslutta med det andre klassiske bildet i Bergeslekta frå Gjesdal. Det er eit bilde av dei åtte barna til Lars, då dei sjølve var blitt gamle. Bildet er tatt i 1894.

Søskenflokk 1894, Berge i Gjesdal
Søskenflokk 1894, Berge i Gjesdal

Bak frå venstre: Adam, Lars, Erik, Ommund, Reier. Framme frå venstre: Karen, Thore, Rakel.

Lars Larsson Berge har 25.06.1894 skrive slik om dette bildet:

Idag var vi alle 8 søskende samlet hos den ældste bror paa vort fødested, Berge i Gjesdal sogn, for efter avtale at faa os fotograferet. Dette kunne vel siges at være av mindre nødvendighet. Og ganske sandt! Men der er dog den mærkverdighet ved det, at vi har ikke været flere søskende og nu er vi alle gamle og graa, fra 10de november 1816 til 1ste november 1835. Der er altsaa 19 aar i forskjel paa alderen eller den gjennemsnitlige alder henimot 70 aar. Dog var vi alle saa pas raske at vi kunne samles tilfods dertil. Den ældste er derimot ikke litet skrøpelig. Vi skildtes igjen med den tanke, at vi ikke mer kom til at samles paa et sted paa denne jord, men satte stevne hist oppe hos Gud. Det skje ved Jesus alene.

Forfattaren Jonas Berge

Den danske Dukke. Jonas Berge 1908For 100 år sidan var Jonas Berge frå Finnøy ein «ung og lovande» skjønnlitterær forfattar.

Han debuterte i 1908 med boka Kjæresten fra Wärmland. Seinare same år gav han ut Den danske Dukke og i åra som følgde blei det fleire bøker. Men omkring 1914 fekk han trusselbrev frå familien til ei jente han hadde vore trulova med. Familien opplevde at han skreiv om dei og engasjerte advokat i saka. Forfattaren blei så skuffa at han påla seg sjølv å halda framtidige skriveri for seg sjølv. Dette sjølvpålagde løftet heldt han, med få unntak, trass i at han heldt fram med å skriva heile livet.

Jonas Berge (1883-1969) var frå Berge på Finnøy. Han er ein fjern slektning av meg, og det har gjort at eg har samla på bøkene hans. Dei er ikkje lette å få tak i, men eg har gjennom åra funne nokre av dei i forskjellige antikvariat.

Jonas var tremenning til farfaren min, Olaus Berteus. Farfar var sju år yngre og dei to gutane vaks opp på to nabobruk på Berge. Dei må ha kjent til kvarandre, sjølv om eg ikkje kan huska frå oppveksten å ha høyrt om nokon forfattar i slekta. Eg trur eg første gong høyrde om Jonas Berge i 1978 gjennom to kronikkar av Alfred Hauge i Stavanger Aftenblad:

Denne doktoravhandlinga er elles ei underleg sak. Jonas hadde, etter år med fleire uavslutta studium (blant anna teologi), fått godkjent ei avhandling til filologisk embetseksamen på Universitetet i Oslo. Denne same avhandlinga, skriven på nynorsk, fekk han etterpå underleg nok godkjent til ein doktorgrad i filosofi i Wien. Boka blei gitt ut i Kristiania i 1921 og er på 126 små sider.

Den som har skrive mest om Jonas Berge, er lokalhistorikaren Gunnar Skadberg. Han har skrive ein biografi i Ætt og Heim 1995 (Lokalhistorisk årbok for Rogaland).

Elles er Jonas Berge litterært omtalt av i eit lite avsnitt av Anders M. Andersen:

Eit sermerkt og merkeleg innslag i Rogalandslitteraturen er Jonas Berge frå Finnøy. Han fekk prenta ei lita doktoravhandling i Wien på nynorsk om Johan Sigmundstad. Denne Berge karen var elles ein mangskrivar (sic!) med ein produksjon frå Brita Urheim eller Den norrøne Kulturs Seier. Fortælling fra Voss (1910) over soger i Bjørnson-stil til spionforteljingar, kriminalsoger og djerve kjærleikshistorier. På noko eldre dagar sat han og skreiv kolportasjelitteratur og vekebladhistorier ovanpå ein kafe på Kongsberg som kona dreiv. (Frå artikkelen «Rogalandsforfattarar i den norske skjønnlitteraturen» i Frå Vistehola til Ekofisk. Rogaland gjennom tidene. Bind 2, side 445. Universitetsforlaget AS 1987)

Etter nokre omflakkande år med blant anna eit opphald i USA, budde Jonas Berge i Drangedal, Oslo og Hønefoss. Kaféen som Andersen omtaler, låg i følgje Skadberg på Hønefoss.

Her er ei oversikt over bøkene til Jonas Berge, bygd på bibliografien i Skadbergs artikkel:

  • Kjæresten frå Wärmland. Fortælling. Kristiania 1908.
  • Den danske Dukke. Fortælling. Kristiania 1908. 79 sider.
  • Styrk. Fortælling. Kristiania og Kristiansund 1908. 111 sider.
  • Den forsvundne Emigrant. Fortælling. Kristiansund 1909. 175 sider.
  • Brita Urheim eller Den norrøne Kulturs seier. Fortælling fra Voss. Kristiania 1910. 416 sider.
  • Vinterlæsning. Fortællinger. Kristiania 1910. 32 sider.
  • Hvordan Plehwe blev myrdet. De russiske Revolutionæres Attentat. Politispionen Azeffs Dobbeltspil. Efter Hovedmannens Beretning. Særtrykk av føljetong i «Ørebladet». Kristiania 1911. 40 sider.
  • Kathinka, den lille adelsfrøken. En fortælling fra Øst-Europa. Kristiania 1911. 134 sider.
  • Uden sjæl. En kjærlighetshistorie. 1914.
  • Kakias kjærlighet. En fortælling om forbrydelse og straf. Kristiania 1914. 328 sider.
  • Fortælling. Bergen 1923.
  • Johan Sigmundstad. Ein forfattarprofil. Trykt i Wien, utgitt i Kristiania 1921. 126 sider.

Frå omtale på baksida av boka om Johan Sigmundstad:

Naar undtas avhandlingen og endel digte paa landsmaal, er samtlige hans hittidige böker avfattet paa riksmaal. «Eg er bondegut fraa Ryfylke, men kom ut for riksmaalsfolk og andre rövarar», svarer han for en räkke aar siden i en skrivelse, hvor han skulde gjöre rede for om han var begge landets officielle sprog mägtig.

Eit søk på antikvariat.net i dag (30.08.2014) gir fleire treff på boka om Johan Sigmundstad. Elles er ikkje nokon av Jonas Berges bøker registrert der.

Relatert stoff: På gjengrodde stier har stoff om forfattarens barnebarn Torkil Berge, men også noko stoff om Jonas Berge.

Eg tar også med bilde av omslagssidene og ei side med dedikasjon frå eit dessverre ganske slite eksemplar av boka Kathinka.

Kathinka. Jonas Berge 1911

Kathinka. Dedikasjon frå forfattaren Jonas Berge
Kathinka. Jonas Berge 1911_0001

Bergetreff 2008

Slektstreff for slekta etter Pauline Marta og Ole Tobias Berge på Finnøy

Her står eg, saman med Harald Gunnar Varland, og held eit maleri av slektsgarden på Berge på Finnøy. Oldeforeldra våre budde i huset til venstre. Driftsbygninga er bygd seinare. Begge desse husa er nå erstatta med moderne bygg. Me er på besøk på garden i samband med slektsstemnet me hadde i helga. Maleriet er malt av fiskar og tusenkunstnar Olav Gaudesen Vignes, som var gift med ei av søstrene til farfaren min. Gaudesen, som han ofte blir kalla, laga sjølvsagt også ramma sjølv! Harald Gunnar er tremenningen min. Han har vore primus motor for Bergetreffet og har gjort ein utruleg innsats fram til denne helga.

Bergetreffet gjekk veldig godt, det blei akkurat sånn me i komiteen hadde håpt på. Me var i Fleirbrukshallen på Judaberg det meste av dagen, praten gjekk livleg og mange brukte også tid på å sjå på ei stor utstilling av gamle bilete, gjenstandar og bøker som var knytt til slekta. Samtidig kunne ungar og ungdomar vera i aktivitet i idrettshallen når dei ville. Det var flott å treffa så mange frå slekta (ca 80 personar frå 4 generasjonar), både dei som eg kjente frå før og dei eg helste på for første gong. Og det var veldig kjekt å koma til Berge og helsa på dei som bur der nå. (Dersom du klikkar på biletet, får du ein større versjon).

Viss me skal seia at det er noko typisk ved denne familien, kan eg kanskje peika på slike ting som fantasi og evne til å laga ting sjølve (noko som eg ikkje har fått ein snev av), song og musikk (me hadde vårt eige husorkester med el-piano, gitar, fiolin og sag), lysten til å skriva (der er eg med!), gleda ved å samla på ting og tang (der er eg også med!) og kunstnarlege evnar innan bildande kunst. I kvar generasjon er det fleire som spelar fiolin og fleire som driv med teikning og maling.

Utstillinga blei dermed eit kapittel for seg. Her er ei (ufullstendig) oversikt over innhaldet:

  • Ei stor samling brev og bilete frå ca 1910-1970 som var sendt frå familien her i Norge til slekta i USA. Her er det mykje informasjon om slektshistoria! Totalt er det snakk om mange hundre brev som me har fått frå Sandra (tremenningen min) som kom heilt frå Seattle til dette treffet. Her er faktisk mykje som me ennå ikkje har hatt tid til å lesa gjennom.
  • Mange maleri av Elmer Berge («onkel Elmer»), som var kunstmalar i USA. Bileta er i privat eige i slekta, og det var første gong dei var samla til ei utstilling. I tillegg hadde Sandra med seg mange små maleri etter han. Desse blei i løpet av dagen fordelt til dei ulike greinene av familien. Eg fekk med meg to små maleri. Om det ikkje var av dei flottaste tinga han har laga, er det likevel veldig kjekt å ha noko som kjem frå han. Sandra hadde fått desse maleria etter mormora si, som var syster til onkel Elmer og som hadde tatt vare på det som var igjen etter han då han døde i 1956.
  • Bøker og bilete knytt til Pauline Marta og Ole Tobias Berge, oldeforeldra mine. Pauline Marta var jordmor. Ole Tobias var bonde på Finnøy, omreisande handelsmann og torghandlar på torget i Stavanger. I ungdommen var han omgangsskulelærar. Han likte å skriva, og me har både dikt og ei lang sjølvbiografisk artikkel som stod i Aftenbladet i 1922.
  • Diverse papir og bilete etter farfar, Olaus, som var skraphandlar på kaien i Stavanger. Han var svært knytt til Ryfylke og hadde motorbåt og hytte på Østhusvik, der farmor Petra hadde familien sin. Vidare fleire bilete og gjenstandar etter Olav Gaudesen Vignes, som var gift med Olaus si søster Pauline. Han var som nemnt fiskar og tusenkunstnar. Kanskje eg heller skulle seia oppfinnar? Og så må eg sjølvsagt nemna bilete, gjenstandar og ulike papir etter far, Trygve, som dreiv med småindustri i Stavanger og som bl a produserte tinnknappar, leiketøy og fiskesnellar. Far var som sin far knytt til Ryfylke gjennom båtliv, fiske og hytta.
  • Maleri malt av andre i slekta og mykje anna; som nemnt er det i kvar generasjon folk som har utprega kreative evner og som heldigvis brukar dei.

Dersom du som lesar framleis heng med, trur eg du forstår at dette blei ein spesiell dag for oss. Kanskje eg til og med skulle bruka det herlege uttrykket «ein minnerik dag»?

Relaterte notat:

O. Berge, Skraphandel. Notat frå 2016 om farfaren min Olaus Berge og skraphandelen hans ved Fiskepiren i Stavanger.

Berge på Finnøy. Notat frå 2008 der eg skriv om planlegginga av slektstreffet me hadde den sommaren.

Foto: Det første biletet har Inger tatt. Det andre har svoger Ivar Lein-Mathisen tatt, samtidig som han på ein uforklarleg måte også er med på biletet.

Slektstreff på Finnøy

I morgon skal me samlast til det tidlegare omtalte slektsstemnet for Bergefamilien. Me blir ca 80 personar frå 4 generasjonar på samlinga.

I kveld har eg funne fram gamle bøker, bilete og papir som er knytt til slekta. Me skal laga ei utstilling av slike ting i morgon. Det er også mange kunstnarar i slekta, og det vil bli ei heil maleriutstilling, først og fremst med maleri av Elmer Berge (1892-1956), som var bror til farfaren min.

Her tar eg med eit bilete som eg set stor pris på. Far min, Trygve Berge (1912-2001), var i fleire år på 60-talet deltakar på havfiske-festivalen i Tananger, og her smilar han fordi han har gjort det godt i konkurransen i 1964!

Eg kjem nok tilbake med meir stoff frå slektsstemnet i etterkant!

Oppdatering: Les referat frå slektstreffet her.

Berge på Finnøy

Røter er viktige. Nokre av røtene mine er knytt til Finnøy i Ryfylke. Farsslekta mi kjem derfrå. I juni skal me ha slektsstemne på Finnøy for etterslekta etter oldeforeldra mine, Pauline Marta og Ole Tobias Berge.

Eg er med i komiteen og det har ført til nokre gilde kveldar med planlegging og drøs om felles røter. Det har ikkje vore eit veldig krevjande verv, for tremenningen min (Harald Gunnar) er ein svært aktiv sekretær som gjer mykje av det som skal gjerast.

Planlegginga av slektsstemnet har blant anna ført mange gamle og interessante foto fram i lyset. Dette biletet viser Ole Tobias ca 1935. Då var han mest 90 år gamal! Han var ein spennande kar som levde eit langt og mangfaldig liv.

Eg trur ikkje eg tar for hardt i når eg seier at denne familien er prega av mange kreative personar. Dei som kjem, kan ta med seg bilete og gjenstadar som dokumenterer noko av dette. Eg ser for meg å ta med nokre ting som viser kva far min i si tid dreiv med (og det var ikkje lite).

Elles vil det nok bli ein del fokus på maleria etter Elmar S Berge (ein av sønene til Ole Tobias) som levde som kunstnar i USA.

Det ser ut for at me blir nærare 90 personar når me samlar oss til slektsstemnet. Me skal vera i Fleirbrukshallen på Judaberg. I løpet av dagen skal me også ta turen opp til Berge for å sjå staden og helsa på nokre av dei som bur der nå og som representerer familien som har drive garden sidan Ole Tobias si tid.

Nå ser eg fram til slektsstemnet. Eg ser ikkje bort frå at eg kjem tilbake med meir stoff om dette her på bloggen.

Oppdatering: Eg har seinare skrive følgjande notat relatert til slektstreffet og Bergefamilien:

Kristent ungdomsarbeid for 80 år sidan

6a00d8341cb87053ef00e54f27bcbd8834-640wi

Dette biletet fortel ei historie som eg syns fortener å koma fram. Me ser her «Gabriel Olsens bibelklasse» på Storhaug i Stavanger ca 1927. Gabriel Olsen, som sit midt i biletet på fremste rad, samla denne ungdomsgruppa i heimen sin kvar laurdag kveld!

Faren min, Trygve Berge (1912-2001), gjekk i bibelklassen. Han står lengst til venstre i den midterste rekka. Han fortalde meg fleire gonger om at han hadde gått i bibelklassen då han var ungdom, og han omtalte alltid Gabriel Olsen med stor respekt.

Biletet har kome fram fordi eg denne våren har vore med og rydda i papir, bilete og mykje anna etter at mor døydde i vinter (2007).

Gravferdsdagen

Esther Berge (1920-2007)

Esther Berge sommaren 2006I dag har me følgt mor til den siste kvile. Det er både godt og vondt. Mor betydde mykje og me skulle gjerne hatt henne lenger blant oss. Me saknar henne alt. Samtidig veit me at ho fekk leva aktivt til sin siste dag og at ho fekk oppfylt sitt ønskje om å sleppa eit langvarig sjukeleie.

Gravferda blei forretta av soknepresten i Hinna. Eg hadde vurdert om eg skulle gjera det sjølv. I dag, då eg sat i kyrkja, var eg veldig glad for at eg hadde valt som eg gjorde. Det var sterkt og godt å få sitja der og bare vera ein av familien.

Dette biletet stod ved mors båre i kyrkja. Foto: svoger Ivar Lein-Mathisen.

Me hadde ope minnesamvær etterpå. Der hadde eg ein tale om mor på vegne av den næraste familien. I tillegg var det mange andre som sa gode ord om henne. Dagen har vore full av sterke inntrykk. Det har vore mange samla, både av familien her i distriktet, av tilreisande familie og av venner av henne og av vår generasjon. Me har kjent på eit sterkt samhald og gleda oss over å vera saman, sjølv om det var på ein gravferdsdag.

Då eg kom heim, var eg skikkeleg trøytt. Eg sov lenge. Så har eg hatt ein roleg kveld etterpå. Det har vore godt.

Dagen har vore prega av det kristne håpet, som betydde mykje for mor. Eg tar med eit vers frå salmen Deg å få skode (Norsk Salmebok nr 479), som me song i kyrkja:

Konge i æva, å lat du meg då
sigrande inn i ditt rike få gå!
Ver du mi tru, den vona eg ber
til eg får skode din herlegdom der.
Amen.

Esther Berge (1920-2007)

6a00d8341cb87053ef00e54f71fa4a8833-640wiDet nye året begynte på ein svært spesiell måte for meg. Mor døydde på nyårsdagen 1. januar.

Mor var ei aktiv og engasjert kvinne heilt til den siste dagen. Kvelden før hadde ho feira nyttår saman med gode venninner. Ho var glad i å vera saman med andre og hadde nær kontakt med oss i familien og med gode venner i Hinna menighet. Ho las mykje, og den siste helga hadde ho, ifølgje eigne dagboknotat, fordjupa seg i boka Sommerlandet og andre fortellinger av Eivind Skeie.

Til å vera 86 år, var mor utruleg frisk og rask. Ho gjekk tur ein eller to gonger dagleg, bortsett frå når det var altfor glatt. Ho tok imot besøk og var ute på besøk. Ho serverte god mat og heldt leiligheten sin rein og ryddig. Og ho elska å ha blomar rundt seg, både inne og ute.

Mor var forberedt på å døy, både åndeleg og praktisk, og ho kunne snakka om dette. Likevel kom det brått på oss at ho skulle døy nå. Ho fekk ein alvorleg hjerneblødning mens ho var ute og gjekk tur i nabolaget om føremiddagen, og døydde ca seks timar seinare på sjukehuset. Då hadde ein stor del av familien rekkt fram og besøkt henne. Eg fekk vera hos henne då ho trakk sin siste pust. Det er eg glad for.

Mor har betydd og betyr mykje for meg. Veldig mykje. Meir er det ikkje å seia om det, akkurat nå.

Eg lyser fred over minnet hennar!

(Oppdatering: Sjå også Gravferdsdagen)

80-årsdag utanom det vanlege

Reidar 80 år, Mån 2006

Fredag kveld feira me svigerfar Reidar sin åttiårsdag. Og han er ikkje som åttiåringar flest, nei. Han inviterte like godt familien på fjelltur til Friluftsgarden Mån! Det er ca 1 time å gå frå parkeringsplassen inst i Frafjord, og den første delen av turen opp er skikkeleg bratt.

På biletet ser du heile gjengen utanfor den gamle delen av huset. Me greidde å samla 22 familiemedlemer til turen. Dei som mangla var to barnebarn som er utanlands (Trygve i Sør-Afrika og Karen i Kroatia) og ei kjærast (Påls Hanne Mari). Tre barnebarn (Øystein, Vegard og Eirik) kom ovanfrå fjellet ned til Mån, direkte frå lang fottur i Ryfylkeheiane! Eirik hadde då vore i fjellet i 11 dagar og søskenbarna Øystein og Vegard kopla seg på i Sirdal og var med dei siste tre dagane av denne turen.

Me hadde eit døgn saman på Mån, og det var ein flott måte å samla familien på. Det blei tid til mange aktivitetar; eg nemner bading, grilling, kubbespel og fisking. Men først og fremst var me der, saman. Prata, leika, koste oss. Og fredag kveld hadde me festkveld med taco og talar, sjølvskrivne songar og anna program. Alle barnebarna sa noko med utgangspunkt i «Når eg tenkjer på morfar/farfar, tenkjer eg på …» Det blei mange flotte og gode ord om jubilanten!

Det er spesielt to ting eg har lyst å trekkja fram etter denne turen:

  • Det å reisa på tur saman, på tvers av generasjonane, gir mange gode og verdifulle opplevingar. Reidar er opptatt av slekt og familie og han har alltid likt å koma seg ut i naturen, så dette var ei feiring som stod i stil til jubilanten!
  • Det blei, på ein fin måte, lagt vekt på Reidar sitt engasjement for dei som lid i verda, eit sterkt engasjement med utgangspunkt i nestekjærleiken. Han har blant anna i fleire år vore formann for den norske avdelinga av Food for the Hungry.

I tillegg til alt dette, kan eg ikkje gå la vera å seia nokre ord om plassen me var. Naturen rundt Mån er flott. Månafossen er fascinerande og sjølve sletta med den nedlagte fjellgarden er ein herleg plass. Dette er eit turområde eg trivst godt i og som eg har skrive om før her på bloggen. I dag blei det også rom for litt nostalgi for meg: Eg fann ei gamal hyttebok med notat frå turar eg hadde til Mån då eg var tenåring. Og det er jo slikt som set tankane i gang hos ein gamal femtiåring!

Hanna og Abraham

Denne forteljinga handlar om Hanna og Abraham, to ungdomar i 1905. Dette er eit år som er mykje i fokus for tida pga 100-årsjubileet for unionsoppløysinga. Men i denne forteljinga dreier det seg ikkje om nasjonen si historie. Her dreier det seg om to jærske ungdomar og det dei skapte saman. Grunnen til at eg er opptatt av deira historie, er at eg er barnebarnet deira. Så det dreier seg altså om røtene mine.

Hanna og Abraham Salthe 1905
Hanna og Abraham Salthe 1905

På veggen heime har eg eit stort brudebilete som blei tatt då Hanna og Abraham gifta seg i 1905. Det er ei forstørring av biletet du ser her. Dei som bare ser så vidt på det gamle biletet i ei stor gamal ramme, tenkjer kanskje at dette er nokre gamle folk. Men ser du nøyare etter, ser du at det dreier seg om to ungdomar; Hanna og Abraham var 19 og 20 år då dei gifta seg!

Hanna arbeidde på denne tida på Figgjo Ullvarefabrikk. Ho hadde ikkje foreldre, for mora var død då ho var 12 år gamal og faren døydde då ho var 16 år. Nå budde ho hos den eldre broren Lars som hadde landhandel ved Ullvarefabrikken. Fram til Hanna var fem år hadde familien budd på slektsgarden på Berge i Gjesdal. Då solgte faren garden og flytte med familien sin til sonen Martin i Høyland (som nå er ein del av Sandnes). Der budde dei i tre år, så flytte familien vidare til Lars på Figgjo.

Nå var Hanna blitt glad i ein gut som heitte Abraham. Han var 20 år og kom frå Time. Abraham arbeidde på Figgjo. Han var handlangar og sprang opp og ned ein stige; han bar murstein til dei som dreiv med muring. Når Hanna såg ut fabrikkvinduet der ho arbeidde, kunne ho sitja og sjå på han …

Abraham var født på garden Line, men familien flytte til Ree (som i dag er ein del av Bryne) då han var fem år gamal. Då han var åtte år, døydde mora hans. Faren hadde då ikkje mulighet til å ha alle barna heime, så Abraham blei faktisk plassert ut som tenestegut på prestegarden på Lye! Dette var i 1893. Sett med vår tids auge verkar det jo heilt utruleg at ein åtteåring som mistar mora si, skulle bli nøydt til også å flytta frå faren! Men det var altså virkeligheten den gong. Det blir fortalt at Abraham lengta sånn heim at han når han fekk fri, sprang det siste stykket på vegen frå prestegarden til heimen på Ree.

Hanna og Abraham har sidan fortalt om ein gong dei som unge, sikkert i tida før dei gifta seg i 1905, sat på ein benk i Sandnes og snakka om den kristne trua. Hanna kom frå ein heim der den kristne trua betydde mykje. I Abrahams familie var nok ikkje dette like viktig. Men der på benken fortalde han henne at han gjerne ville bli kristen.

Me kan få eit inntrykk av Hanna sin kristne bakgrunn gjennom dette sitatet, som står i ei slektsbok eg har. Der står det om foreldra hennar:

«De var begge gudfryktige og lærte sine barn å sette sin lit til Gud, og de var selv avhengige av sin himmelske Fader i alle ting. Om det var smått med det jordiske gods, så hadde de sin rikdom i Gud. Det var den arven de gav til sine barn, som igjen har gitt den videre til sine barn.»

Hanna og Abraham gifta seg 3. august 1905. Det store brudebildet frå den dagen, har si spesielle historie. Dei hadde eit lite bilete på stiv papp, slik det var vanleg den gong. Dette sendte dei til Hanna si syster Ane i USA. Ei tid etter fekk ei stor forstørring tilbake i ei brei ramme. Dette biletet hadde dei alltid sidan på veggen i bestestova si. Når eg ser på dette biletet, forstår eg godt at folk i Norge på den tida meinte at «alt» var så stort i Amerika!

Ein detalj ved brudebiletet er at Hanna eigentleg var høgare enn Abraham. Det blei forsøkt skjult på biletet ved at Abraham stod oppå ein treklosse som låg skjult under golvteppet.

Då Hanna og Abraham gifta seg, flytta dei til Stavanger. Den første staden dei budde var Hjelmelandsgata 16. Der hadde dei brønn i kjellaren, for der var det eit oppkomme eller ei kjelde. Så dei hadde friskt vatn inn i huset på naturleg vis!

Men det unge paret møtte mykje motgang dei første åra. I løpet av dei fem første åra dei var gift, fekk dei tre jenter som alle døydde som små. Dei trudde aldri dei skulle få nokon barn som vaks opp! Men det gjorde dei sanneleg. Etter dette fekk dei sju barn som vaks opp, og ei av døtrene deira er mi mor. Barna blei strengt oppdratt, i alle høve etter vår tids tenkning. Likevel har dei mange gode minne frå barneåra. Mor har bl a fortalt meg om kor mild og snill mora hennar, Hanna, var. Ho hadde så lett for å le!

Abraham arbeidde i mange år hos ein mann som heitte Brådland. Han eigde ein hermetikkfabrikk, og det var jo ein stor og viktig industri i Stavanger på den tida. Der hadde Abraham sesongarbeid, og elles fekk han òg ulike arbeidsoppgåver heime hos Brådland. Det var dårlege tider og familien hadde, som dei fleste andre, ikkje så mykje å rutta med. Dei flytte fleire gonger i desse åra, og leigde seg bustad forskjellige stadar i byen. Det var derfor ei stor hending for familien då dei i 1928 kunne kjøpa seg eige hus på Våland, i Furrasgate 31. Dette huset fulgte forresten familien vidare, og det var der eg budde som barn.

Den siste tida før dei flytte til Våland, budde dei på Løkkevegen. Dette var på den tida mi mor var lita jente. Ho huskar bl a at dei då hadde kolonihage på Eiganes. Abraham var opptatt av at det var sunt å eta mykje frukt og grønsaker, og i kolonihagen kunne han dyrka dette sjølv. Eg syns han må ha vore ganske framsynt når han var så opptatt av dette på 1920-talet!

Eit anna minne mor har frå barndomen i 1920-åra, var då dei julaftan reiste på besøk til hennar tante Kari som òg budde i Stavanger. Ho var ei av systrene til Hanna. Det var visst alltid snø om vinteren i Stavanger på den tida! Mor huskar i alle høve at dei dro på julebesøk på ei lang kjelke med styrestang. Fremst stod sekken med julegåver, bak sat dei minste barna. Og dei eldste barna sprang ved sidan av.

I 1931 begynte den første enkle starten på det som sidan skulle bli Hillevåg Trikotasjefabrikk. Hanna skaffa seg strikkemaskin, og begynte så smått å strikke for folk. Ho og Abraham var opptatt av at ungane ikkje skulle veksa opp til arbeidsløyse. Det var det mykje av på den tida.

Hanna og Abraham må ha vore driftige. Frå denne enkle starten i 1931 gjekk det slag i slag. Det utvikla seg til ein god bedrift med mange tilsette i tillegg til at fleire familiemedlemer arbeidde der. Dei heldt til i eit tilbygg til huset på Våland. Og alt åtte år seinare, i 1939, hadde dei behov for nye lokale. Abraham kjøpte då eit småbruk i Jarlevegen i Hillevåg. Der var det eit lite og gamalt bustadhus som dei pussa opp og flytta inn i. Og ved sidan av bygde dei ny fabrikkbygning. Her dreiv dei fabrikken vidare i fleire år. Seinare overtok dei to sønene drifta av Hillevåg Trikotasjefabrikk.

Då ungdomane Hanna og Abraham etablerte seg i Stavanger i 1905, ville dei gjerne vera med i eit kristent fellesskap. Dei var i kontakt med fleire menighetar og forsamlingar, bl a Salem som tilhøyrer Misjonssambandet og ein frimenighet i Ledaalsgata. Spesielt denne sistenemnte menigheten var viktig i desse første åra deira i byen. Abraham fortel i dagboka si at han blei omvendt til Gud i 1909. Det skjedde på eit møte der han høyrde eit vitnesbyrd frå ein mann som fortalde om si eiga omvending med utgangspunkt i teksten i Romarbrevet 5,1-2.

I 1912 starta menigheten Den Apostoliske Tro opp si verksemd i Stavanger, og der var Hanna og Abraham med frå starten. Sidan levde dei eit aktivt liv i denne menigheten. Seinare i livet blei Abraham òg brukt som forkynnar, han reiste bl a til Danmark som talar i Den Apostoliske Tro sine menighetar der. Den kristne trua betydde mykje for dei, og sjølv om ikkje alle barna fann sin plass i akkurat denne menigheten, har den kristne kulturarven som Hanna hadde med seg frå sine foreldre, og som betydde så mykje både for Hanna og Abraham, fulgt familien vidare.

Dei to fekk mange gode år saman. Men nokre månadar før dei skulle feira gullbryllup i 1955, døydde Hanna 68 år gamal. Abraham levde til 1962, då var han 77 år gamal.

Eg tar som ei avslutning på denne historia med eit salmevers av Grundtvig. Det handlar om formidling av den kristne trua i ein familiesamanheng. Eg syns tydeleg eg ser at det er dette som har skjedd i vår familie.

Guds ord, det er vårt arvegods, det våre barns skal være. Gud, gi oss i vår grav den ros, vi holdt det høyt i ære! Det er vår hjelp i nød, vår trøst i liv og død; o Gud, hvordan det går, la dog mens verden står, det i vår ætt nedarves!

Denne forteljinga er ei bearbeidd utgåve av historia eg fortalde på slektstreffet på Strandleiren 14. mai 2005. Då var me samla ca 85 personar frå familien etter Hanna og Abraham.

Fakta om Hanna og Abraham:

  • Hanna Regine Salthe, født Berge, født 16. desember 1886 i Gjesdal, død 26. april 1955 i Hillevåg.
  • Abraham Salthe, født 2. mai 1885 i Time, død 23. november 1962 i Hillevåg.
  • Hanna og Abraham er gravlagde ved Hetland kirke i Stavanger.
  • Dei tre barna som døde som barn: Magnhild (f. 1906), Agnes Margreta (f. 1908), Astrid Henriette (f. 1910).
  • Dei sju barna som vaks opp: Norvald (f. 1912), Ingfrid (f. 1913), Olga (f. 1915), Ruth (f. 1918), Esther (f. 1920), Arthur (f. 1924), Gerd (f. 1929).