Artemis-tempelet

30/10/2005
Foto: Arne Berge 2005

Foto: Arne Berge 2005

Artemistempelet i Efesos skal ha vore heilt spesielt stort og flott. Det blei rekna for å vera eitt av sju underverk i verda i oldtida. I dag er tempelet borte. Men omrisset av plassen der det stod, er tydeleg som ei senking i terrenget (sjå biletet), og arkeologane har reist ei av søylene frå tempelet for å markera kor det ein gong stod.

Eg vil spesielt nemna to hendingar som er knytt til dette tempelet.

I 356 f. Kr. var det ein mann som ville gjera seg sjølv udøyeleg i verdshistoria. Det greidde han. Det han blir huska for, er at han sette fyr på det berømte Artemistempelet. Mannen heitte Herostratos, og sidan har å vera herostratisk berømt vore eit uttrykk for å vera berømt pga ei ugjerning. Tempelet blei for øvrig bygd opp igjen etter brannen, og det var ein viktig heilagdom i hellenistisk og romersk tid, altså i fleire hundre år etter dette.

På 50-talet e. Kr. blei det uro i Efesos pga at Paulus si forkynning blei oppfatta som ein trussel mot tempelet si betydning. Eller kanskje like mykje som ein trussel mot inntektsgrunnlaget for byen. Inntekter frå reiselivsnæringa, inklusiv salg av souvenirar, er altså ikkje noko nytt for vår tid! I Apostelgjerningane les me: Ein sølvsmed som heitte Demetrios, laga Artemis-tempel av sølv og hjelpte handverkarane til god inntekt. Ein dag kalla han saman både dei og arbeidarane som dreiv med dette, og sa: «Godt folk! De veit at velstanden vår kjem frå dette arbeidet. Men no kan de både sjå og høyra korleis denne Paulus overtel menneske i store mengder og fører dei vill, ikkje berre her i Efesos, men i mest heile Asia. Han seier at gudar som er laga av menneskehender, ikkje er gudar. Det er fare for at yrket vårt får dårleg ord på seg, men verre er det at templet til Artemis, den store gudinna vår, kan bli rekna for ingenting, og at ho som heile Asia, ja, heile verda dyrkar, kan koma til å mista sitt velde.» Då dei høyrde det, vart dei rasande og ropa: «Stor er efesargudinna Artemis!» (Apg 19,24-28).

Uroen som sølvsmeden Demetrios fekk i stand, førte for øvrig til at Paulus måtte forlata Efesos!

Tempelet mista etter kvart si religiøse og kulturelle tyding. Frå 300-talet var Efesos og landet rundt ein del av eit kristent land. Etter kvart var det bare ruinar igjen av tempelet, og på den tida behandla ein ikkje ruinar etter eit hedensk tempel med særleg respekt! Derfor blei det ein utstrakt gjenbruk av steinane frå det gamle tempelet. Arkeologane har i vår tid funne steinar frå Artemistempelet i bygningsrestar mange andre stadar i Tyrkia, også så langt borte som i Hagia Sofia-kyrkja som blei bygd i Konstantinopel (Istanbul) på 500-talet. Dette er også grunnen til at det i dag ikkje er ruinar etter tempelet, anna enn ei søyle som arkeologane har greidd å rekonstuera på staden.

Tilbake til biletet frå Efesos: I bakgrunnen kan du sjå Ayasoluk-høgda med mange interessante bygningar. Den grå bygningen til venstre framfor høgdedraget er den gamle moskéen Isa Bey. Namnet betyr faktisk “Herre Jesus-moskéen”! Over moskéen ligg det ei borg frå kristen mellomalder. Mellom borga og søyla frå tempelet ligg ruinane etter den store Johanneskyrkja, ein basilika bygd over staden der ein meiner at apostelen er gravlagt.


På basar i Tyrkia

28/10/2005

Tyrkisk marked 1Ei reise i Tyrkia består sjølvsagt ikkje bare av besøk på historiske stadar, sjølv om artiklane eg skriv her på bloggen kanskje gir inntrykk av det (oktober 2005). Like utanfor portane til dei arkeologiske utgravingane i Efesos er det livlig handel. Her kunne eg blant anna kjøpa desse klokkene til ein god pris!

Tyrkisk marked 2I dei fleste tyrkiske byane med ei viss historie er det ein basar, eit overbygd handelsområde med mange små butikkar. Det andre biletet her er frå The Grand Bazaar i sentrum av Istanbul. Denne basaren skal vera den største i verda, med fleire tusen butikkar i ein labyrint av overbygde gater. Og dette er ikkje eit moderne handlesenter, men ein stad med skikkeleg historisk sus! The Grand Bazaar har røter tilbake til slutten av 1400-talet.

Tyrkisk marked 3Byen Bursa, som i dag er ein storby med ca 1,5 millionar innbyggjarar, er spesielt kjent for handel med silke. Denne handelen har hatt betydning for byen heilt sidan bysantinsk tid. Bursa er siste stopp på den gamle silkevegen frå Kina. Biletet er frå silkebasaren som blei oppført i 1490. Her blir det framleis solgt silkevarer.

Sidan kona mi, Inger, arbeider mykje med silke, hadde me avtalt at eg skulle sjå om eg fann noko som kunne vera av interesse for henne der. Og det gjorde eg! Eg kjøpte silke-brodertråd som ho brukar når ho broderer symbol på kyrkjetekstilar.


Efesos

28/10/2005

52_img_0253_efesos Efesos var ein av dei store og viktige byane i Romarriket. Den hadde truleg ca 250.000 innbyggjarar og var hovudstad for ein av dei romerske provinsane. Byen låg på vestkysten av Lilleasia, i dagens Tyrkia.

Dei arkeologiske utgravingane i denne byen er blant dei mest interessante frå Romarriket. Her er det grave fram så mykje at me kan danna oss eit godt bilete av koss byen har sett ut. 

Img_4741_rotert Eg syns det er spennande å gå rundt i  utgravingsområdet. Det er så mykje å sjå! Det er først og fremst mange flotte bygningsrestar frå imponerande offentlege bygg. Mellom desse bygga kan me gå på breie og steinlagde hovudgater frå hellenistisk og romersk tid. Me kan også sjå restar etter store kristne kyrkjer som blei bygd nokre hundre år seinare.

Det første biletet viser litt av Hadrians tempel frå det 2. hundreår e. Kr. På det andre biletet står eg og ser utover det store torget (agora) som var den sentrale markedsplassen i antikken. Her har nok bibelske personar som Paulus, Johannes og Timoteus (som alle budde ein del av livet i Efesos) vore og gjort sine daglege innkjøp!

Paulus var den første som forkynte det kristne budskapet i byen. Dette var tidleg på 50-talet, altså bare ca 20 år etter Jesu død og oppstode i Jerusalem. Etter kvart blei byen ein svært viktig by i første kristne kyrkja. Store delar av Det nye testamentet er faktisk enten skrive i Efesos eller skrive til dei kristne som budde i byen!

Relaterte artiklar:


Prokoros

26/10/2005

På Patmos er folket opptatt av tradisjonane som er knytt til Johannes sitt opphald på øya omkring år 95.

Ein tradisjon som er viktig for dei, seier at apostelen hadde med seg Prokoros som sekretær då han var forvist til øya, og at sekretæren skreiv ned det Johannes såg i openberringane. Prokoros er ein mann som er nemnt i Bibelen ein gong (Apg 6,5), og då i ein heilt annan samanheng.

Eg hadde tidlegare lese om dette i boka Englenes byer (som eg for øvrig vil anbefala på det varmaste!), men ikkje lagt så mykje i det. På Patmos var det derimot tydeleg at han var viktig, det forstod eg både av det guiden sa og av det eg såg på ulike ikon på øya.

Eg kjøpte med meg heim ein reproduksjon av eit ikon frå Johannesklosteret. Det viser Johannes som ser inn i himmelen og Prokoros som sit ved sida av og skriv det Johannes dikterer.

Ein ting som er spesielt ved motivet på ikonet, er at den greske teksten som Prokoros sit og skriv, er opningsorda i Johannesevangeliet, ikkje i Johannes Openberring! Guiden vår fortalde at dette var fordi tradisjonen på Patmos seier at Johannes også begynte å skriva evangeliet sitt på Patmos, og at han seinare gjorde det ferdig i Efesos!

Prokoros er altså nemnt i Apg 6,5 i samband med at sju menn blei kalla til diakonteneste i den første kyrkjelyden i Jerusalem. Han var ein av dei. Den mest kjente av desse er Stefanus som blei den første kristne martyren (Apg 6,8 ff). Ein annan er Filip, som me møter igjen som evangelist i Apg 8. Men dei andre fem (altså Prokoros og fire andre) står det ikkje meir om i NT.

Då eg kom heim, prøvde eg å finna ut om tradisjonen om Prokoros var nemnt i nokre av bøkene eg har om Apostelgjerningane. Og jo då: F. F. Bruce skriv i kommentaren sin: “Later tradition represents Prochorus as amanuensis of John the Evangelist, as bishop of Nicomedia and as martyred at Antioch.”

Eg syns det er interessant å høyra om desse gamle tradisjonane. Dei er nok likevel ikkje så gamle at dei går tilbake til den første kristne tida. Det er nok tryggast å rekna med at desse spesielle tradisjonane som står så sterkt på Patmos, er relativt unge og historisk sett ganske usikre. Eg har i alle høve ikkje funne noko belegg for at dette er historiske teoriar som har støtte blant forskarar.


Patmos

25/10/2005

Patmos 1“Velkomen til den nest heilagste staden i verda etter Jerusalem”, sa guiden til gruppa vår då me gjekk i land på den greske øya Patmos (oktober 2005).

Eg er ikkje sikker på om eg er med på å setja opp ei slik liste. Viss eg skulle gjera det, trur eg at eg ville setja både Betlehem og Jerusalem framfor Patmos.

Uansett: Patmos er ein viktig stad i bibelsk perspektiv. Her var det Johannes fekk sine openberringar då han ca år 95 var forvist til øya på grunn av trua på Jesus. Desse openberringane er det me i dag kan lesa i den siste boka i NT.

På biletet ser du ein del av Patmos, med hamnebyen Skala.

Første stopp på øya var Openberringsgrotta, ei grotte som nå er bygd inn i eit kapell. Over inngangen var det eit ikon av apostelen Johannes og over det innskriften: “Kor skremmande han er, denne staden! Her er Guds hus, her er porten til himmelen” (1. Mos 28,17). Johannes budde visstnok ikkje her, tradisjonen fortel at han budde nede ved hamna i Skala. Men han gjekk hit opp og hadde denne grotta som sin bønestad. Her fekk han ro, og her hadde han sine openberringar.

Eg vil ikkje akkurat seia at staden var skremmande. Tvert imot var det ei sterk og fin oppleving å besøkja grotta, men me skulle gjerne hatt betre tid i ro og fred der. Problemet var at nye grupper stod i kø utanfor for å få koma inn.

Me fekk sjå eit stort bilete av Jesus slik han er skildra i Op 1: “Eg snudde meg for å sjå kven det var som tala til meg. Då såg eg sju lysestakar av gull, og midt mellom lysestakane ein som var lik ein menneskeson, kledd i fotsid kappe og med eit gullbelte under bringa. Hovudet og håret hans var kvitt som kvit ull eller som snø, og auga som logande eld, føtene var som bronse, glødd i omnen, og røysta lydde som bruset av veldige vassmengder. I si høgre hand hadde han sju stjerner, og or munnen hans gjekk det ut eit kvast, tvieggja sverd. Andletet var som sola når ho skin i all si kraft.”

holy MonasteryNeste stopp var Johannesklosteret på toppen av øya. Klosteret har stått der i ca 1000 år. Me fekk omvisning i klosterkyrkja med mange flotte maleri og ikon. Etterpå fekk me heldigvis tid både til å vera for oss sjølve i bøn og ettertanke og til å gå rundt og sjå nærare på klosteret.

Johannes var eigentleg leiar for kyrkja i storbyen Efesos den siste delen av livet sitt. Men under keisar Domitian, som forfulgte dei kristne, blei han forvist til Patmos. Der var han i halvanna år. Då Domitian blei myrda og den nye keisaren gav fangar amnesti, fekk Johannes reisa tilbake til Efesos. Men han hadde ikkje vore forgjeves på Patmos; i tillegg til å ha mottatt openberringar frå Jesus, hadde han forkynt evangeliet for dei som budde på øya. Tradisjonen fortel at han før han reiste tilbake til Efesos, døypte mange som var blitt kristne i løpet av tida han var der. Og før me reiste tilbake til Efesos-området i Tyrkia, hadde me andakt på Johannes sin dåpsstad.

Slik skildrar han sjølv opphaldet på Patmos og koss det starta då han fekk openberringane:

Eg, Johannes, bror dykkar, som i Jesus står saman med dykk i trengsla og riket og håpet, var på øya Patmos. Dit var eg komen på grunn av Guds ord og vitnemålet om Jesus. På Herrens dag kom Anden over meg, og eg høyrde ei røyst bak meg, sterk som ein basun. Ho sa: «Det du får sjå, skal du skriva i ei bok og senda til dei sju forsamlingane: til Efesos, Smyrna, Pergamon, Tyatira, Sardes, Filadelfia og Laodikea.» (Op 1,9-11)

Johannes var truleg på Patmos i 1,5 år. Eg var der i 3,5 timar. For Johannes var ikkje opphaldet frivillig. Han ville nok snarast råd tilbake til Efesos. Eg var derimot ikkje klar for å reisa frå øya då båten skulle gå tilbake til hamnebyen Kusadasi nær Efesos. Eg ville gjerne vore der lenger og opplevd meir av det øya har å by på. Men turen til Patmos var denne gong bare ein dagstur i samanheng med ein tur i Tyrkia. Og programmet inne på fastlandet var jo like spennande, for der fekk me blant anna besøkja dei fleste av dei stadane Johannes skreiv brev til.


Personleg eller privat?

20/10/2005

I dag var det eit oppslag i nyhetene om at folk kunne ha problem når dei søkte jobb fordi dei, ein eller annan gong, hadde lagt ut privat informasjon om seg sjølv på nettet. Dette var då sjølvsagt informasjon som ikkje akkurat talte til deira fordel, f eks "morsomme" tekstar eller bilete frå ein fest. Det viser seg at mange arbeidsgjevarar søkjer på nettet for å finna ut meir om dei som dei er i ferd med å tilsetja. Det blei sagt at mange unge har for få sperrar mot å leggja ut privat info på nettet. Kanskje er det ikkje like morsomt å visa dette fram for ein aktuell arbeidsgjevar 10 år seinare?

Dette fekk meg til å tenkja på det eg har lært om forskjellen på å vera personleg og privat. Det kan vera viktig å tenkja gjennom grensa mellom det personlege og det private i mange samanhengar i livet.

Sjølv tenkjer eg ofte på dette når eg skriv noko her på bloggen. Eg ønskjer å vera personleg i formen. Men eg har likevel ikkje noko ønskje om å utlevera verken meg sjølv eller andre i det eg skriv eller i dei bileta eg tar med.

Dette er også noko eg av og til tenkjer på når eg les andre sine bloggar. Var det eigentleg lurt av dei å skriva dette? Eller å ta med dette biletet? Tenkjer dei over at kven som helst kan lesa dette både nå og sidan? Det er jo eigentleg mykje som kan fungera godt som god humor internt saman med vener, men som får ein heilt annan funksjon når det kjem fram skriftleg i ein offentleg samanheng.

Eigentleg er dette ikkje anna enn ein indre diskusjon eg ofte må ta med meg sjølv sidan eg er prest og forkynnar. Eg ønskjer òg i denne samanhengen å vera bevisst på grensa mellom det personlege og det private. Når eg forkynner det kristne budskapet vil eg gjerne vera personleg. Det har blant anna noko å gjera med å vera nær og ekte i møte med dei som høyrer på. Men eg ønskjer likevel ikkje å vera privat. Eg har f eks ikkje behov for å bretta ut følelsene mine i ein offentleg samanheng. Eg har heller ikkje behov for å utlevera mine næraste ved å fortelja om episodar frå familieliv osv.

Så mi utfordring i kveld går altså på dette: Ver bevisst på grensa mellom det personlege og det private! Denne grensa er viktig for oss alle. Den er kanskje spesielt viktig for oss bloggarar?


Tilbake frå Tyrkia

17/10/2005

6a00d8341cb87053ef00e54f43abbb8833-640wi

I går kom eg tilbake frå ei veke i Tyrkia. Eg har saman med Leiv Roald Thu vore leiar for ei gruppe som har vore på tematur med vekt på stadar av kyrkjehistorisk og bibelhistorisk interesse. Eg syns me har opplevd utruleg mykje på desse dagane! Kanskje litt for mykje? Det blei i alle høve lange dagar og mange inntrykk! Heldigvis var deltakarane på turen fornøgde, og då er eg som reiseleiar fornøgd!

Reiserute har vore Istanbul (Konstantinopel) – Iznik (Nikea) – Bursa (Prusa) – Akhisar (Tyatira) – Sardes – Alasehir (Filadelfia) – Pamukkale (Hierapolis) – Laodikea – Kolossæ – Selcuk (Efesos). Dessutan hadde me ein dagstur til den greske øya Patmos. Namna i parantes er dei historiske namna på stadane.

Biletet er frå Istanbul. Det viser utsyn over den historiske bydelen med ein av dei mange store moskéane. I bakgrunnen skimtar du så vidt konturane av høghus i den moderne bydelen.


%d bloggarar likar dette: