Filippi – gresk by og romersk koloni

07/11/2017

Forum i Filippi. Foto: Arne Berge 2008

Eg har nettopp lese artikkelen How “Roman” Was First Century Philippi? på bloggen Reading Acts. Phil Long som skriv bloggen, gir eit nyansert svar på spørsmålet og konkluderer slik:

At the time of Paul’s visit to the city, Philippi was a moderately sized Greek city with a strong Roman influence.

Eg syns det er interessant å arbeida med Paulus sin misjonsverksemd i Filippi, der han grunnla den første kristne forsamlinga i Europa ca år 50 (Apg 16,11 ff), og med brevet til filipparane, skrive nokre få år seinare. Eit av dei første notata her på bloggen (datert januar 2005) handla om inntrykk frå ein tur til Filippi.

Eg fann fram Phil Longs artikkel då eg i dag kikka gjennom Biblical Studies Carnival for October 2017 på bloggen Doug Chaplin. Musings of a Christian humanist.

Bildet over er frå det romerske torget (Forum) der Paulus og Silas blei ført fram for dei romerske domarane (Apg 16,20). Torget er ein stor hellelagt plass på ca 100 x 50 meter. Bak torget ligg dei mektige ruinane etter ei kyrkje frå ca 550 (Basilika B).

Eg tar også med nokre fleire bilde frå Filippi. Det neste bildet viser den steinsette romerske hovudvegen Via Egnatia som går langs torget (til venstre i bildet).

Via Egnatia, ved Forum i Filippi. Foto: Arne Berge 2008

Så tar eg med eit par bilde frå «Lydias dåpsplass» vest for ruinane etter byen, der Via Egnatia kryssa Gangites-elva. Her kom Paulus til ein bønestad (evt ein synagoge), jfr Apg 16,13 ff. Nå er det laga ein fin dåpsstad med amfi på staden, og det er også eit dåpskapell like ved.

Lydias dåpsplass, Filippi. Foto: Arne Berge 2008.

Lydias dåpskapell, Filippi. Foto: Arne Berge 2008

Sjå óg notatet Paulus som misjonær.

Advertisements

Teateret i Efesos

22/02/2013

Bilde frå bibelske landskap, veke 8/2013.

Dette gamle teateret i Efesos skal ha hatt plass til 25.000 menneske. Det står sentralt i ei dramatisk forteljing i NT, då det nærast blei opprør mot Paulus. Han blei oppfatta som ein trussel mot det berømte Artemistempelet i byen (Apg 19,23 ff). Paulus var i Efesos to gonger på 50-talet, på si 2. og 3. misjonsreise. Uroa og hendingane i teateret skjedde den siste gongen han var der, etter at han hadde budd i byen i over to år.

Bildet blei tatt 15.10.2005 då eg var reiseleiar for ein kyrkjelydstur for Bryne kyrkjelyd til Tyrkia. Eg tar det med her i samband med at eg nå inviterer til Shalomtur til Tyrkia sommaren 2013. Sjå fleire bilder her.

Teateret i Efesos. Foto Arne Berge 2005

Teateret i Efesos. Foto Arne Berge 2005

Sjå også dei tidlegare notata Paulus i Efesos og Gladiatorar i Efesos.


Gjestebloggar: Paulus

21/02/2009

Om eg talar med mennesketunger og engletunger,
men ikkje har kjærleik,
då er eg ein ljomande malm eller ei klingande bjølle.

Om eg har profetisk gåve
og kjenner alle løyndomar og eig all kunnskap,
og om eg har all tru så eg kan flytta fjell,
men ikkje har kjærleik,
då er eg ingen ting.

Om eg gjev alt eg eig til mat for dei fattige,
ja, om eg gjev meg sjølv til å brennast,
men ikkje har kjærleik,
då har eg ingen ting vunne.

Kjærleiken er tolmodig, kjærleiken er velvillig,
misunner ikkje, skryter ikkje, er ikkje hovmodig.

Kjærleiken krenkjer ikkje, søkjer ikkje sitt eige,
er ikkje oppfarande, gøymer ikkje på det vonde.

Han gleder seg ikkje ved urett,
men gleder seg ved sanninga.

Alt held han ut, alt trur han, alt vonar han, alt toler han.

Kjærleiken tek aldri slutt.
Profetgåvene skal bli borte,
tungene skal teia
og kunnskapen forgå.

For vi skjønar stykkevis og talar profetisk stykkevis.

Men når det fullkomne kjem,
skal det som er stykkevis, ta ende.

Då eg var barn, tala eg som eit barn, tenkte eg som eit barn, forstod eg som eit barn.
Men då eg vart vaksen, la eg av det barnslege.

No ser vi i ein spegel, i ei gåte,
men då skal vi sjå andlet til andlet.
No skjønar eg stykkevis,
men då skal eg kjenna alt fullt ut, liksom eg fullt ut er kjend av Gud.

Så blir dei verande desse tre: tru, von og kjærleik.
Og størst av dei er kjærleiken.

(Henta frå 1. korintarbrev kap. 13, i samband med at dette er preiketekst i kyrkja i morgon, søndag før faste. Sjå også her)


To dagar i Korint

09/11/2008

Det begynner å bli ei stund sidan eg kom heim frå haustferien i Paulus» fotspor i Hellas. Nå er det tid for å henta fram minne frå turen. I denne omgang vil eg skriva litt om dei to dagane eg var i Korint.

biskopar-i-korintDen første dagen var me på rundtur i Korintområdet med buss. Første stopp var Pauluskatedralen i den moderne byen. Denne kyrkja knyter fortid og nåtid saman ved at den peiker på den samanhengande rekkja av biskopar i Korint. Kyrkjelyden trekkjer linja tilbake til Paulus og kallar han i denne samanhengen for den første biskopen i byen! Biletet viser tavla utanfor hovuddøra med lista som begynner med Apostelen Paulus og sluttar med dagens Korint-biskop. Les meir.

Neste stopp var Gamle Korint. Den gamle byen blei totalt øydelagt i jordskjelv i 1858. I dag er Gamle Korint ein liten by med snautt 2000 innbyggjarar. Sjå webkamera frå Gamle Korint her.

img_6768Her i Gamle Korint ligg eit viktig arkeologisk utgravingsområde der sentrale delar av Korint i romersk tid er grave fram. Her er også eit lite museum som viser mange av skattane som er funne på staden. Guiden gav oss ei omvisning på området. Og eg samla gruppa i skuggen av nokre tre i utkanten av agora (det gamle bytorget frå romersk tid) og fortalde om Paulus si verksemd i byen med utgangspunkt i dei aktuelle bibeltekstane (Apg 18 og dei to Korintarbreva). Biletet viser den offentlege talarstolen (bema) på agora, truleg den staden der Paulus blei dratt fram for domstolen og anklaga for guvernøren:

Medan Gallio var guvernør i Akaia, slo jødane seg saman mot Paulus og drog han fram for domstolen. «Denne mannen,» sa dei, «lokkar folk til å dyrka Gud på ein måte som er i strid med lova.» Paulus fekk ikkje opna munnen før Gallio sa til jødane: «Hadde det vore eit brotsverk eller ein kjeltringstrek det gjaldt, då hadde eg hatt grunn til å høyra med tolmod på dykk, jødar. Men er det strid om ord og namn og dykkar eiga lov, så får de greia opp med det sjølve. Eg vil ikkje vera dommar i slike saker.» Dermed jaga han dei bort frå domstolen. Då tok alle fatt i synagogeforstandaren Sostenes og banka han opp midt framfor dommarsetet. Men Gallio brydde seg ikkje det minste om det. (1. kor 18,12-17)

img_6631Så gjekk turen til Kenkreæ. Dette var ein av dei to hamnebyane i «Stor-Korint» i gamal tid. I dag er det ikkje mykje igjen av den historiske hamna. Me sette oss i strandkanten der nokre gamle steinmurar forsvinn ut i sjøen (biletet). Flyfoto viser at desse murane er restar etter ein av dei historiske moloane og at desse moloane faktisk ligg like under havflata i bukta utanfor.

Her var det Paulus gjekk ombord i båten som førte han bort frå Hellas etter nokre års verksemd her. Han reiste til Efesos og seinare vidare til Jerusalem før han endte opp i Antiokia. Men før han forlét Hellas fortel Lukas at han klipte håret her i Kenkreæ (Apg 18,18), «for han hadde bunde seg med ein lovnad». Dette gjaldt truleg eit nasirearløfte (4. Mos 6,2-21) og teksten er eit interessant eksempel på at det for jøden Paulus var naturleg å følgja bod og reglar frå GT også etter at han blei ein Jesustruande jøde. Sidan blei det ein viktig diskusjon i den tidlege kristne kyrkja om koss ikkje-jødar som kom til tru på Jesus, skulle forhalda seg til desse boda.

Paulus kom tilbake til Korint ca år 56-57. Under dette opphaldet i byen skreiv han Romarbrevet, som ofte blir rekna som det teologiske hovudskriftet hans. Han hadde ikkje vore i Roma og ønskte nok å presentera seg for dei kristne der med tanke på eit seinare besøk. Han sendte brevet til Roma ved hjelp av Føbe, ei kvinne som hadde ei viktig teneste i den kristne forsamlinga i Kenkreæ (Rom 16,1-2). Denne teksten fortel altså at det på dette tidspunktet, ca 7 år etter at Paulus første gong presenterte den kristne trua i Korint, var ei eiga forsamling i hamnebyen Kenkreæ. Dette var nok det me i dag ville ha kalla ei huskyrkje. Kanskje den samla seg i heimen til Føbe?

img_6659Etter dette brukte me tid på å sjå nærare på Korintkanalen. Den imponerande kanalen knyter Korintbukta og Adriatarhavet saman med Egearhavet. Me sat først og åt på ein spisestad like ved det søraustre utløpet av kanalen. Under måltidet fekk me med oss båt-trafikken på nært hald. Det mest interessante var ei bru med bilveg over kanalen. Denne brua blei senka (!) når båtar skulle gjennom kanalen. I løpet av måltidet vårt kom brua opp av vatnet fleire gonger for å sleppa bilar over kanalen.

Deretter køyrde me opp til hovudbrua over kanalen. Her er kanalen eit imponerande syn. Den går nede i eit 70 meter djupt juv, er 6 km lang og 25 meter brei. Det må ha vore eit utruleg omfattande prosjekt å laga den. Opp gjennom historia er det mange herskarar som har ønskt seg ein kanal denne staden og som har gjort mislukka forsøk på å få det til. Keisar Nero sette f eks 6000 jødiske krigsfangar i arbeid med å grava i åra like etter at Paulus var i området. Arbeidet med den moderne kanalen blei starta i 1870-åra etter det vellukka Suezkanal-prosjektet og Korintkanalen blei opna i 1893.

Den andre dagen vår i Korintområdet var utan fastlagt program. Etter ei veke på reise gjennom store delar av fastlands-Hellas var det godt å ha ein ”fridag”. Mange valde å bruka den på stranda i Loutraki. Andre valde å gå på fjelltur. Eg var blant dei siste.

img_6722-akrokorintGruppa som ville til fjells tok taxi frå hotellet til Gamle Korint og gjekk opp på Akrokorint (byfjellet). Det er bilveg nesten til toppen, men me var ikkje interesserte i å bli køyrde opp. Me hadde lyst til å gå opp til fots, slik folket i Korint i gamal tid sjølvsagt gjorde. Turen opp tok ca 2 timar inklusiv pausar. Toppen er på 575 moh og herfrå er det ei fantastisk utsikt over heile Korintområdet.

Fjellet har i mange ulike situasjonar og tidsperiodar fungert som tilfluktsstad for innbyggjarane i Korint. På Paulus si tid var det også eit berømt Afroditetempel på toppen, visstnok med 1000 tempelprostituerte. Trafikken opp dit har nok utvilsomt vore noko av bakgrunnen for dei avsnitta i 1. kor 6-7 der Paulus skriv om utfordringar i den kristne forsamlinga i forhold til seksualliv og ekteskap.

img_6697Men først og fremst har Akrokorint alltid hatt ein viktig strategisk funksjon, ved at dei som hadde herredømet over borga på toppen, kunne kontrollera vegen inn mot Peloponnes-halvøya. Det er 2000 meter med gamle murar rundt toppen, bygd på ulike tider i historia. Fjellet hadde sist ei viktig strategisk tyding under den gresk fridomskrigen i 1821.

Då me kom ned igjen, hadde me framleis god tid til middag. Eg prioriterte då å ta ein ny tur inn på det arkeologiske utgravingsområdet, mens dei andre drog tilbake til hotellet.

img_6771På denne tida av dagen var det mest ikkje folk på området. Eg hadde god tid og kunne gå i mitt eige tempo og sjå på utgravingane, lesa på informasjonstavler og ta bilete. Eg fekk sett meir på nokre av dei viktigaste bygningsrestane og fekk også sett på stadar eg aldri har stoppa og fått guiding når eg har vore på organiserte omvisningar på området. For meg var dette ei herleg avslutning på dei to dagane i Korint!


Paulus si opningshelsing

31/10/2008

Den mest brukte gudstenesteliturgien i Den norske kyrkja begynner med at presten helsar forsamlinga med nåde og fred frå Gud. Dette blir sagt med ord som er henta rett frå Bibelen.

Me er inne i eit Paulusår, og eg markerer det her på bloggen med eit kjent sitat kvar månad, eitt frå kvart av dei tretten Paulusbreva i NT.

Eg har nå kome til Efesarbrevet, og sitatet denne månaden er Paulus si brevopning som inneheld den gamle helsinga som lyder søndag etter søndag i kyrkjene:

Paulus, etter Guds vilje Kristi Jesu apostel, helsar dei heilage i Efesos, dei truande i Kristus Jesus: Nåde vere med dykk og fred frå Gud, vår Far, og Herren Jesus Kristus! (Ef 1,2)

Paulus begynner brevet med å presentera seg sjølv, seier deretter kven brevet er retta til, og helsar så mottakarane med Guds nåde og fred.

Det er interessant å merka seg at dei nytestamentlege breva kombinerer ei gresk-romersk brevform og ei orientalsk brevform som jødane stort sett nytta. Gjennom dette blir det danna ei nytestamentleg, kristen brevform.

Eg siterer frå Håndbok til Det nye testamentet (Luther forlag 2007):

Brevskikken i den gresk-romerske verden følger et nokså fast mønster: A. Brevet innledes med et såkalt preskript som omfatter avsender, hilsen og adressat. B. Deretter følger brevets hoveddel, gjerne kalt brevkorpus. C. Avslutning med hilsen og ønske(r).

Vi har i NT tre eksempler på hvordan et slikt gresk-romersk brev har sett ut: Apg 15,23-29 (brevet som meddeler vedtaket fra apostelmøtet i Jerusalem); Apg 23,26 og overskriften i Jak 1,1.

Jødene fulgte i sine brev den orientalske innledningsformen, som etter navnet på avsender og mottaker hadde et religiøst fredsønske. Brevåpningsformelen ser der slik ut: N.N. til N.N. Fred være med deg! (eller lignende).

De nytestamentlige brevene følger i store trekk konvensjonelle mønstre, i en blanding av gresk-romersk og orientalsk-jødisk brevskikk, men modifiserer dem likevel slik at vi får en kristen brevform. Hvis vi forenkler overskriftene i Paulus» brev, vil vi lett se at den følger gammel brevskikk, men på kristent vis:

«Paulus, Jesu Kristi tjener, hilser alle dere i Roma, dere Guds elskede som er kalt til å være hellige: Nåde være med dere og fred fra Gud, vår Far, og Herren Jesus Kristus!» (Rom 1,1-7). Enda tydeligere blir den kristne formen når en legger merke til alle innskuddene som det ligger apostelen på hjertet å få tatt med, jf igjen Romerbrevet som har et usedvanlig langt preskript (7 vers)., der Paulus i kortform presenterer seg selv og sitt evangelium. Etter preskriptet og før brevkopus følger dessuten i de fleste Paulus» brev et annet fast ledd med takk til Gudfor menigheten, jf for eksempel takksigelsen i Rom 1,8-15.

Det høyrer med til historia at dei to orda som identifiserer mottakarane av brevet («i Efesos») manglar i dei eldste handskrifta. Det er heller ingenting i brevet som tyder på at brevet er skrive akkurat til forsamlinga i Efesos. Dei fleste Paulusbreva er ganske sterkt knytt til den forsamlinga dei er sendte til. Det er vanleg å tru at brevet eigentleg har vore eit rundskriv til ulike forsamlingar i Lilleasia. Då Paulusbreva etterkvart blei samla i det andre hundreåret, blei kanskje orda «i Efesos» lagt til fordi ein nytta det eksemplaret av brevet som var kjent frå denne viktige byen.

Tidlegare sitat:


Pauluskatedralen i Korint

29/10/2008

Det er mykje interessant å sjå i Korintområdet. Dei fleste tilreisande vil vel seia at den moderne byen er den minst interessante staden i dette området. Likevel begynte eg opphaldet i Korint i haustferien nettopp der, i Mitropolis («byens mor»).

Korint er i dag ein by med litt over 30.000 innbyggjarar. Byen ligg ved Korintbukta. Den blei bygd på denne staden etter at den gamle byen, som låg 8 km lenger nordaust, blei øydelagt av jordskjelv i 1858.

Mitropolis er det greske ordet som blir brukt om ein katedral. Uttrykket seier vel ein heil del om den tydinga kyrkja tradisjonelt har hatt i dette landet. Hovudkyrkja i Korint er sjølvsagt knytt til Paulus. Denne litle byen er først og fremst verdskjent på grunn av at den har ein viktig posisjon i NT, knytt til apostelen si misjonsverksemd i Hellas på 50-talet e. Kr.

Katedralen i Korint er eit kyrkjebygg med typisk gresk-ortodoks interiør. Då eg kom inn i kyrkja, sette eg meg stille ned og kjente på stemninga og såg på alle ikonane og maleria som dekkjer veggar og tak.  Etterpå gjekk eg rundt og såg nærare på enkelte bilete. Eg kom også i prat med ein mann (kyrkjetenaren?) som meir enn gjerne ville svara på spørsmål om kyrkja. Språket var sjølvsagt eit problem, han snakka bare gresk, men ved hjelp av meir språkmektige personar enn meg gjekk det ganske bra.

Utanfor hovudinngangen er det ei interessant tavle med namn på alle biskopane i Korint, heilt tilbake til den første kristne tida. Lista begynner faktisk med apostelen Paulus og sluttar med han som er biskop i dag! Dei kristne i dagens Korint er tydeleg stolte av å tilhøyra ein kyrkjelyd som kan føra historia si tilbake til den nytestamentlege historia.

Les meir om besøket i Korint i notatet To dagar i Korint.


Paulus om einskap i trua

21/09/2008

I kyrkja er det ein grunnleggjande einskap mellom menneske som trur på Jesus. Eit godt eksempel på det er forsamlinga som tar imot nattverden i ei vanleg gudsteneste. Dette fellesskapet er sett saman av menneske som tar imot noko dei treng, på tvers av alle moglege menneskelege skilje. Her betyr ikkje alder, kjønn, sosial posisjon, politiske meiningar eller kulturell bakgrunn noko. Alle er likeverdige i dette fellesskapet. Her kan f eks ein lærar og og ein elev knela ved sidan av kvarandre fordi dei begge trur på Jesus og vil ta imot av hans gåver.

Denne grunnleggjande einskapen kan førast tilbake til Jesus og hans opne måte å møta menneske på. Og me finn den dokumentert i dei første kristne fellesskapa som er omtalte i NT.

Me er inne i eit Paulusår, og eg markerer det her på bloggen med eit kjent sitat kvar månad, eitt frå kvart av dei tretten Paulusbreva i NT. Me har nå kome til Galatarbrevet, og sitatet denne månaden handlar nettopp om einskapen i trua:

De er alle Guds born ved trua på Kristus Jesus. For alle de som er døypte til Kristus, har kledd dykk i Kristus. Her er ikkje jøde eller grekar, her er ikkje slave eller fri, her er ikkje mann og kvinne. De er alle ein i Kristus Jesus. Og høyrer de Kristus til, då er de Abrahams ætt og arvingar etter lovnaden. (Gal 3,26-29)

Kommentarane til bibelomsetjarane i NTR 1 seier:

I disse versene gjengir Paulus antakelig en del av et dåpsrituale som ble brukt i menighetene. Paulus minner dem om det som ble sagt til dem ved dåpen. Slik vil han få fram at de ikke lenger er under loven. De har i stedet «kledd seg i» Kristus. Det er mulig at de døpte etter dåpen ble kledd i en kappe, som tegn på at de var rene og hadde fått et nytt liv.

Sitatet er henta frå den undervisande delen av Galatarbrevet og dannar avslutninga av eit større avsnitt (v. 11-29) der Paulus skriv om at forholdet mellom Guds løfte (lovnadar) og Guds krav (lova). Hovudsynspunktet hans er at løftet står over lova. Guds løfte om frelse og velsigning blei på grunnleggjande vis gjeve til Abraham i den gamle pakta. Lova blei gjeven fleire hundre år seinare og var tidsavgrensa, ho skulle bare gjelda «til den ætta kom som lovnaden gjaldt«, altså til Kristus kom (v. 19).

Paulus skriv vidare om at me nå lever i trua si tid og at me nå gjennom trua og dåpen blir tatt opp i eit nytt fellesskap som er bygd på arva frå Abraham. Dette nye fellesskapet, kyrkja, består av jødar og ikkje-jødar, av folk frå ulike sosiale lag og av kvinner og menn. Her gjeld ikkje gamle skilje, verken av den eine eller andre art. Det er trua som held fellesskapet saman.

Tidlegare sitat:


%d bloggarar likar dette: