Mariakyrkja i Efesos

Bilde frå dei sju byane i Johannes openberring

Mariakyrkja, Efesos. Foto: Arne Berge 2005

Eg meiner at ein tur bortom Mariakyrkja høyrer med til eit besøk i Efesos, sjølv om den ligg litt utanfor løypa dei fleste guidar vil prioritera.

Det er flott å koma inn i desse kyrkjeruinane. Når eg har vore der, har det vore få turistar, noko som gir ei heilt anna ro enn i mange av dei andre delane av det arkeologiske utgravingsområdet. Kyrkja har vore ein stad for stille, ettertanke og andakt. Men den roen eg har kjent her, har dessverre ikkje alltid prega det som har skjedd i kyrkja.

Dette er visstnok den eldste Mariakyrkja i verda. Den blei truleg bygd ca 350-400 med utgangspunkt i ein sivil romersk basilika som hadde blitt øydelagt under gotarane sitt angrep på byen på 260-talet. Alt dette skjedde altså lenge etter den nytestamentlege tida, og heller ikkje den sivile basilikaen stod der i den første kristne tida. Kyrkja er likevel viktig i kyrkjehistorisk samanheng, fordi den sommaren 431 var samlingspunkt for det tredje økumeniske kyrkjemøtet i oldkyrkja.

Denne skissa gir inntrykk av det lange, smale bygget. Tilbygget på nordveggen, er baptisteriet (dåpskapellet). Kyrkjeruinen skal vera ca 145 meter lang.

Mariakyrkja i Efesos. Credit: Wikimedia Commons. https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Ephesos_Church_of_Mary_building_phases.png

Konsilet i 431 samla ca 250 biskopar. Hovudtemaet var forholdet mellom det guddommelege og det menneskelege ved Jesus, med utgangspunktet i spørsmålet om det var rett å bruka uttrykket theotokos (Gud-føderske) om Maria, Jesu mor. Biskop Kyrillos av Alexandria kjempa hardt for dette uttrykket og blei ståande som den sigrande kyrkjeleiaren. Engasjementet til Kyrillos var retta mot Nestorius og dei som støtta han. Nestorius var biskop av Konstantinopel, men han kom frå Antiokia og hadde nok i hovudsak støtte i dei austlege kyrkjene.

Grunnen til at dette kunne bli ein hard strid, var at det handla om noko så sentralt som koss ein skulle forstå Jesus som Guds son. Eg trur det er rett å seia at synet som vann fram, tok vare på ein sunn balanse mellom yttarleggåande synspunkt i ulike retningar. Kyrillos si forståing har også i hovudsak blitt ståande i kristen teologi, både i ortodokse, katolske og protestantiske kyrkjer. Men det er også livskraftige kyrkjer i Midt-Austen som har halde på arven frå Nestorius.

I vår meir økumenisk innstilte tid er det nok mange som tenker at dei kan ha snakka forbi kvarandre med sine harde og store ord i Mariakyrkja sommaren 431. Det kan ha vore personlege motsetnadar, og det kan ha vore språklege og kulturelle forskjellar som gjorde kommunikasjonen mellom Alexandria og Antiokia svært vanskeleg. Det som den gong blei oppfatta som fundamentale meiningsforskjellar om Jesus Kristus som Gud og menneske, kan faktisk ha vore relativt små nyansar.

Sjølv om Kyrillos sin teologi har vist seg å vera berekraftig, har kyrkjene i ettertid ikkje lagt skjul på at han oppførte seg ufint for å vinna fram på konsilet i Mariakyrkja. Kyrie eleison, Herre miskunna deg over oss! Dette er ei passande bøn med tanke på slike delar av kyrkjehistoria.

Eg tar med nokre fleire bilde frå Mariakyrkja. Det første viser apsis mot aust. Plata som står på veggen, fortel at pave Paul 6. besøkte staden i 1967. Det neste bildet viser dåpskapellet som ein overgrodd ruin. Men dåpsbassenget med trapp på to sider, er heldigvis godt synleg. Det siste bildet viser ei informasjonstavle som gir ein del historisk informasjon om bygningen.

Frå Mariakyrkja. Foto: Arne Berge 2019
Frå dåpskapellet, Mariakyrkja. Foto: Arne Berge 2005
Informasjonstavle ved Mariakyrkja. Foto: Arne Berge 2005

Relaterte notat:

Celsusbiblioteket i Efesos

Bilde frå dei sju byane i Johannes openberring

Celsusbiblioteket. Foto: Arne Berge 2019

Celsusbiblioteket blei bygd på 100-talet e. Kr. og stod dermed ikkje i Efesos i nytestamentleg tid. Eg tar likevel med eit notat om dette vakre bygget i serien med bilde frå dei sju byane i Johannes openberring. Alle som besøker Efesos, vil sjølvsagt også vera opptatt av denne bygningen.

Biblioteket var ferdig i år 125, det vil seia ca 30 år etter Johannes openberring blei skriven og ca 70 år etter apostelen Paulus si verksemd i byen.

Bygget er oppkalla etter Tiberius Julius Celsus som var guvernør i provinsen Asia. Han døydde i 114 og sonen hans begynte å bygga biblioteket over grava til faren. Men også sonen døydde tidleg, og bygget blei fullført av barnebarnet til guvernøren.

Celsusbiblioteket skal på det meste ha hatt 12.000 bokrullar. Desse blei oppbevart i nisjer i veggen og var beskytta mot fukt og temperatursvingningar ved at dei var plassert inne i doble murar. Eg skulle gjerne visst meir om innhaldet i desse rullane. Tenk om desse hadde vore bevarte, eventuelt bare fragment av dei! Det hadde vore ein fantastisk litterær skatt! Men dessverre: Biblioteket blei øydelagt og brent då gotarane invaderte byen i 263.

Til høgre for fronten av biblioteket ser me litt av ein stor portal som går inn til torget i byen. Portalen er eldre enn biblioteket og den stod der i nytestamentleg tid. Så her har nok Paulus og Johannes passert mange gonger. Les om torget her.

I trappa framfor fronten av biblioteket er det ein interessant detalj. Her er det rissa ein menorah inn i steintrappa, altså ein jødisk sjuarma lysestake. Det var ei stor jødisk befolkning i Efesos, og me veit at det var synagoge i byen. Det var der Paulus begynte verksemda si på 50-talet (Apg 19,8). Men det er ikkje kjent kvar synagogen låg. Menorahen ved Celsusbiblioteket er det einaste konkrete jødiske symbolet som hittil er funne i dei arkeologiske utgravingane.

Menorah rissa i stein ved Celsusbiblioteket. Foto: Arne Berge 2019
Informasjon ved menorahen. Foto: Arne Berge 2019

Relaterte notat:

Keisarkulten i Efesos og Johannes openberring

Bilde frå dei sju byane i Johannes openberring

Skulptur frå Domitiantempelet, nå i Ephesus Museum. Foto: Arne Berge 2019

Armen og hovudet er alt som er igjen etter den enorme keisarskulpturen i Domitiantempelet i Efesos. Ut frå størrelsen på hovudet, reknar ein med at skulpturen var ca 5 meter høg.

Domitian var keisar i perioden 81-96. Han blei kalla Herre og Gud. Tempelet blei bygd i 89-90 og stod som eit tydeleg teikn på keisarkulten eller emperiekulten i tida då Johannes openberring blei skrive. Domitian blei elles mektig upopulær utover på 90-talet, og han blei drepen i 96. Då han var død, blei det bestemt at minnet etter han skulle vera fordømt (damnatio memoriae). Tempelet blei då omgjort til eit tempel til ære for faren Vespasian og broren Titus, som hadde vore keisarar før Domitian.

Det neste bildet viser nokre av restane som er igjen av Domitiantempelet i Efesos. Tempelet var bygd på ei stor plattform. Steinmurane me ser, var ein del av fundamenteringa for denne plattforma. Tempelet stod på nivået over steinbogane. Rett til høgre for dei to søylene ser me ei trapp som gjekk frå nedre nivå opp til øvre nivå der tempelet stod.

Sjå fleire bilde med god informasjon hos Carl Rasmussen på Holy Land Photo.

Murane under Domitiantempelet, Efesos. Foto: Arne Berge 2005

Så vidt eg forstår, meiner mange historikarar i dag at den store keisarskulpturen ikkje er ein skulptur av Domitian, men av Titus (sjølv om det ikkje blei presentert slik i Ephesus Museum i 2019). Begge desse har elles hatt eit negativt omdøme i kyrkja si historie. Titus var han som, før han blei keisar, leia øydelegginga av Jerusalem i år 70. Og Domitian har blitt knytt til forfølging av kristne i Efesosområdet på 90-talet.

I det 20. hundreåret har synet på Domitian endra seg. Han blir nå vurdert meir positivt enn tidlegare, i alle høve i den første perioden av dei 15 åra han var keisar. Upopulariteten som førte til drapet i 96, er framleis ein del av historia som blir fortalt. Sjå f eks i Store norske leksikon.

Det er interessant at det nå også blir rekna som usikkert om det verkeleg var systematisk kristenforfølging i Efesos så tidleg som under Domitian, og dermed også om imperiekulten på 90-talet var den konkrete bakgrunnen for Johannes openberring.

Det tradisjonelle synet har vore at apostelen Johannes som gamal var leiar for kyrkja i Efesos, at han under Domitian blei forvist til Patmos der han fekk synene sine og skreiv Johannes openberring, og at han etter Domitians død fekk koma tilbake til Efesos. Dette bygger på det kyrkjefedrane skreiv. Eusebios omtalte forfølging under Dometian i si kyrkjehistorie frå 320-talet (Kyrkjehistorie, bok III, 17-23), men så tidlege kyrkjefedre som Klemens av Alexandria (ca 150-215) og Tertullian (ca 160-220) skal også ha skrive om dette.

Eg vil her visa eit par ulike vurderingar av dette. Martin Synnes, som var ein av lærarane mine då eg studerte teologi, skreiv i 1996 at bakgrunnen for Johannes openberring var forfølging i Efesos under Domitian. Men han rekna ikkje med at Domitian sjølv, som levde langt borte i Roma, var involvert i dette:

Det er imidlertid lite sannsynlig at keiseren har befattet seg med en slik episode i en provins. Når vi betenker den rolle som Roms keiser (Domitian) inntar i Joh åp, er det ikke merkelig med en viss tilvekst i den kirkelige tradisjonen. Vi må slutte at Johannes tvangsmessig er blitt adskilt fra sine trosfeller. En angiver fra fiendtlig hold kan ha utløst guvernørens reaksjon.

Martin Synnes: Sju profetiske budskap til menighetene. Verbum forlag, Oslo 1996. Side 45

Professor Jorunn Økland skriv heilt annleis om dette i introduksjonen til Johannes openberring i Studiebibelen (2019):

I lang tid anså den historiske forskningen det for en sentral teori at forfølgelser var bakgrunnen for skriftet. Men historikere i dag finner ikke spor av eller kilder til at det skal ha vært systematiske kristenforfølgelser i Lilleasia i denne tidlige perioden. Johannes sier bare at han er på Patmos «på grunn av Guds ord og vitnesbyrdet om Jesus» (1,9) – det kan altså like gjerne ha vært for å misjonere. At skriftet er kritisk til romersk kolonimakt og storsamfunnet generelt, og at det oppfordrer til motstand mot imperiet, er det større enighet om. Forfatteren ser den sosiale, politiske og religiøse motstanden i et kosmisk perspektiv. Fordi alle jordiske imperier før eller siden faller, vil Roma falle som Babylon en gang gjorde det, og da vil Jerusalem frigjøres fra romersk overmakt – Jerusalem er etter Johannes´ mening Guds utvalgte by fra evighet til evighet (Åp 21).

Studiebibelen. Det Norske Bibelselskap 2019. Side 1209

Uavhengig av om det var forfølging av dei kristne i Efesos under Domitian eller ikkje; Domitiantempelet stod der på slutten av det første hundreåret. Det må ha vore eit mektig teikn på det kyrkja oppfatta som avgudsdyrking. For dei kristne kunne ingen andre enn Jesus Kristus vera «Herre og Gud».

Oppdatert 03.05.2020

Relaterte notat:

Jfr også det tidlegare notatet Johannes i Efesos.

Teateret i Efesos

Bilde frå dei sju byane i Johannes openberring

Teateret i Efesos. Foto Arne Berge 2005

Teateret på bildet er det einaste teateret som er nemnt i Bibelen. Me finn det i utgravingane etter den store og viktige antikke byen Efesos.

I nytestamentleg tid var teateret allereie gamalt og det var under utviding. Arbeidet med utvidinga starta under keisar Claudius (41-54) og blei avslutta under keisar Trajan (98-117). Då det stod ferdig romma det ca 25.000 tilskodarar.

Grunnen til at teateret i Efesos blir omtalt i Det nye testamentet, er at det var sentralt i eit opprør mot Paulus si forkynning og undervisning i byen på 50-talet. Opprøret er omtalt i Apostelgjerningane.

Dei kristne i Efesos på slutten av det første hundreåret, då Apostelgjerningane og Johannes openberring blei skrive, hadde nok ikkje noko positivt forhold til staden. Teateret var eit sentrum i den gresk-romerske kulturen og dei kristne hadde med seg den dramatiske historia om opprøret mot Paulus ein generasjon tidlegare.

Utgangspunktet var ein situasjon der Paulus blei anklaga for å vera ein trussel mot Artemiskulten, som var så viktig i byen. Dette har eg skrive om i notatet Artemistempelet i Efesos. Her følgjer andre delen av den godt formulerte forteljinga i Apostelgjerningane, kapittel 19:

Uroa breidde seg over heile byen, og alle som ein storma av stad til teateret og drog med seg Gaius og Aristarkos, to makedonarar som hadde følgt Paulus på reisa. Paulus ville gå inn i folkehopen, men læresveinane hindra han. Nokre av dei høgste embetsmennene i provinsen, som var mellom venene hans, sende òg bod til han at han ikkje måtte våga seg inn i teateret. Forsamlinga var no i fullt opprør. Somme skreik éin ting, andre noko anna, og dei fleste visste ikkje eingong kvifor dei hadde kome saman. Då skuva jødane fram ein mann som heitte Aleksander, og nokre i flokken sette han inn i saka. Aleksander gjorde teikn med handa og ville halda ein forsvarstale til folket. Men då dei skjøna at han var jøde, skreik dei alle i kor i to samfulle timar: «Stor er efesargudinna Artemis!» Men byskrivaren roa folkehopen og sa: «Efesarar, finst det noko menneske som ikkje veit at efesarbyen er sett til vaktar for tempelet til den store Artemis og steinen som har falle ned frå himmelen? Dette kan ingen nekta, og difor bør de no vera rolege og ikkje fara for brått fram. No har de ført hit desse mennene som verken er tempelranarar eller har spotta gudinna vår. Vil Demetrios og handverkarane hans reisa sak mot nokon, så har vi dei vanlege rettsmøta, og vi har våre guvernørar. Partane kan stemna kvarandre for retten. Og har de noko anna å krevja, skal det bli avgjort på det lovlege folketinget. Etter det som har hendt i dag, kan vi lett bli klaga for opprør. Og vi har ingen ting å visa til om nokon krev oss til rekneskap for dette oppstyret.» Med desse orda fekk han folkehopen til å skiljast.

Apg 19,29-40

Eg tenker meg at Lukas, då han skreiv dette avsnittet, truleg har snakka med Gaius og/eller Aristarkos. Dette var dei to mennene som hadde vore i Paulus sitt reisefølge og som nå hamna midt i kaoset i teateret. Dei blei augevitne og representantar for dei som trudde på Jesus, midt i den farlege situasjonen.

Byskrivaren som greidde å roa ned folkemengda i tempelet, var ein lokal tenestemann. Han var opptatt av at folket i byen skulle ha eit godt forhold til den romerske administrasjonen for provinsen, som også var lokalisert i byen. I talen sin forsvarar han faktisk dei kristne med å seia at dei er heilt ufarlege for den gresk-romerske kulturen; dei er verken tempelranarar eller nokon som har spotta den lokale gudinna. Han får roa forsamlinga ved å argumentera for at saka, om det då er nokon sak, heller må førast for dei ordinære rettsorgana. Og med talen sin oppnår han at folket forlet teateret. Dermed er også teateret ute av bibelhistoria. Men Paulus «sende bod etter læresveinane og sette mot i dei» før han reiste vidare (Apg 20,1). Etter den skremmande hendinga, trong dei nok å bearbeida det dei hadde opplevd.

Dette notatet er ein del av ein påbegynt serie med bilde frå dei sju byane i Johannes openberring. Stadane ligg i dag i Tyrkia. Kor mange notat det blir i serien og over kor lang tid den vil gå, veit eg ikkje. Men utgravningane etter Efesos er så innhaldsrike at det kjem meir før eg rettar blikket mot neste by. Efesos er jo også den av desse byane som betyr mest i bibel- og kyrkjehistoria.

Tidlegare er teateret omtalt her på bloggen i notata Paulus i Efesos (2005) og Gladiatorar i Efesos (2007).

Artemistempelet i Efesos

Bilde frå dei sju byane i Johannes openberring

IMG_1444
Restar etter Artemistempelet i Efesos. Foto: Arne Berge 2019

Ei fordjupning i terrenget, stein frå gamle murar og ei søyle som er reist opp av arkeologar. Det er dei restane me i dag kan sjå etter det berømte Artemistempelet i Efesos. Men sjølv om det ikkje er så mykje å sjå av tidlegare tiders prakt, er det interessant å koma til denne staden. Tempelet som stod her, blei i antikken rekna som eit av dei sju underverka i verda. Og det er det einaste av desse sju underverka som er nemnt i Bibelen.

Tempelet var kjent for rikdomen sin og fordi at det var så vakkert. Bygningen var med vår tids språkbruk ein turistattraksjon for Efesos, og efesarane var nok svært stolte av tempelet og av gudinna Artemis som var knytt til byen.

Tempelet er omtalt i Apostelgjerningane kapittel 19. Dette skriftet blei truleg skrive i 80- eller 90-åra e. Kr. Episoden som blir omtalt, hende på 50-talet og er knytt til apostelen Paulus si verksemd i byen.

Forkynninga og undervisninga til Paulus blei tydelegvis oppfatta som ein trussel mot Artemiskulten (eller mot økonomien i denne kulten). Når det står om «heile Asia» i bibelteksten, handlar det om den romerske provinsen Asia som bestod av ein region rundt Efesos i Lilleasia, altså ikkje vår tids verdsdel.

Her er den første delen av teksten som omtaler tempelet:

På den tida vart det ei stor uro om Vegen. Ein sølvsmed som heitte Demetrios, laga Artemis-tempel av sølv og hjelpte handverkarane til god inntekt. Ein dag kalla han saman både dei og arbeidarane som dreiv med dette, og sa: «Godt folk! De veit at velstanden vår kjem frå dette arbeidet. Men no kan de både sjå og høyra korleis denne Paulus overtalar menneske i store mengder og fører dei vill, ikkje berre her i Efesos, men i mest heile Asia. Han seier at gudar som er laga av menneskehender, ikkje er gudar. Det er fare for at yrket vårt får dårleg ord på seg, men verre er det at tempelet til Artemis, den store gudinna vår, kan bli rekna for ingen ting, og at ho som heile Asia, ja, heile verda dyrkar, kan koma til å mista sitt velde.» Då dei høyrde det, vart dei rasande og ropa: «Stor er efesargudinna Artemis!» (Apg 19,23-28)

Litt lenger ute i teksten står det at det var allment kjent «… at efesarbyen er sett til vaktar for tempelet til den store Artemis …» (Apg 19,35). Det same uttrykket skal vera funne på ein mynt frå keisar Nero si tid, altså frå same tidsepoke som Paulus var i verksemd. Dette seier noko om historisiteten i den godt formulerte forteljinga i Apostelgjerningane.

Resten av teksten i Apostelgjerningane kapittel 19 kjem i neste notat frå Efesos; då skal det bli bilde frå teateret i byen.

Då teksten i Apostelgjerningane blei skriven på 80- eller 90-talet, var Artemistempelet allereie fleire hundre år gamalt, og det stod ennå i nesten 200 år. For faktakunnskap om tempelet: sjå for eksempel Store norske leksikon sin artikkel her.

Tilbake til bildet frå Efesos: I bakgrunnen kan du sjå Ayasoluk-høgda med mange interessante bygningar. Den grå bygningen til venstre framfor høgdedraget er moskéen Isa Bey frå 1300-talet. Over moskéen ligg det ei borg frå kristen mellomalder. Mellom borga og søyla frå tempelet ser du restane av den store Johannesbasilikaen. Den blei bygd på 500-talet der ein i følge den lokale tradisjonen meiner at apostelen Johannes er gravlagt.

Efesos er ein av dei sju byane i Johannes openberring.

På torget i Efesos

Bilde frå dei sju byane i Johannes openberring

IMG_1399
Agora, Efesos. Foto: Arne Berge 2019

Paulus og Johannes på torget

Det å rusla rundt på restane av det store torget (agora) i Efesos, gjer det bibelske stoffet knytt til byen ganske nært for meg. Dette var den sentrale markedsplassen i det gamle Efesos. Her har nok både Paulus og Johannes, som begge budde i byen ein del av livet, gjort sine innkjøp. Og her har dei truleg hatt mange samtalar med folk, også om trua på Jesus.

Paulus var den første som forkynte trua på Jesus i Efesos. Dette var tidleg på 50-talet, altså bare ca 20 år etter Jesu død og oppstode i Jerusalem. Og den kristne tradisjonen seier at apostelen Johannes budde her ein lang periode etter år 70. Han leia truleg den kristne kyrkja her i vanskelege tider med mykje forfølging, spesielt på 90-talet.

Nokre av dei første notata her på bloggen handlar om koss desse to er knytt til staden, sjå notata Paulus i Efesos og Johannes i Efesos frå 2005.

Efesos var ein viktig by for den tidlege kristne kyrkja. Store delar av den nytestamentlege litteraturen som er knytt til Paulus og Johannes, er enten skriven i Efesos eller skriven til dei kristne som budde i byen. Og staden blei også verande viktig i fleire hundre år framover. Det tredje av dei sju økumeniske kyrkjemøta (konsila) i oldkyrkja, blei halde her i 431. Kyrkjemøtet var samla i den store Mariakyrkja, nokre hundre meter frå torget i byen.

Fakta om torget

Her er fakta og planteikning henta frå ei informasjonstavle på staden:

IMG_1401
IMG_1402

Å reisa til Efesos

Det arkeologiske utgravingsområdet ligg eit par kilometer frå småbyen Selcuk, eller Selçuk, som det blir skrive på tyrkisk. Efesos er altså ikkje eit moderne stadnamn. Skal du finna staden på eit moderne kart, kan du leita etter turistbyen Kusadasi sør for Izmir.

Det er mange turistar som kjem til Efesos. Det er ikkje så merkeleg. Trass i folkemengda syns eg det er ei stor oppleving å koma til staden. Her er det mykje flott og interessant å sjå frå den gresk-romerske kulturen i austre del av Romarriket. Og det at byen har ein så sentral posisjon både i NT og i den eldste kristne kyrkja si historie, gjer den etter mitt skjøn ekstra interessant som reisemål.

Efesos er ein av dei sju byane i Johannes openberring.

Dei sju byane i Johannes openberring

Seven churches of asia

 «Det du får sjå, skal du skriva ned i ei bok og senda til dei sju forsamlingane: til Efesos, Smyrna, Pergamon, Tyatira, Sardes, Filadelfia og Laodikea.» (Op 1,11)

Slik står det i første kapittel i Johannes openberring. Eg har reist til desse sju byane og vil i tida framover dela nokre bilde frå stadane.

Andre og tredje kapittel i openberringsboka inneheld sju korte brev til dei kristne i desse byane. Breva blir tradisjonelt kalla sendebrev, men kunne like gjerne vore kalla profetiar. Resten av openberringsboka er synene som forfattaren fekk og som saman med breva blei sendt til dei kristne i dei sju byane. Rekkefølga som byane er nemnt i, speglar ei naturleg reiserute med utgangspunkt i Efesos. Dersom det var ein bodberar som reiste med openberringsboka frå Patmos, kom han truleg i land i Efesos, den viktigaste hamnebyen i området.

Nokre av dei eldste notata her på bloggen blei skrivne etter at eg hadde to turar til området i 2005. Hausten 2019 var eg tilbake i dette bibelske landskapet på studietur. Det er inntrykk frå desse turane eg vil nå vil dela gjennom foto og kommentarar.

Oppdatering med serien Bilde frå dei sju byane i Johannes openberring:

På torget i Efesos / Artemistempelet i Efesos / Teateret i Efesos / Keisarkulten i Efesos og Johannes openberring / Celsusbiblioteket i Efesos / Mariakyrja i Efesos

Like ved Laodikea ligg restane etter byen Hierapolis ved dagens Pamukkale. Hierapolis er også nemnt i Det nye testamentet, men er altså ikkje ein av «dei sju byane». Sjå notatet: Filips grav i Hierapolis.

Kartet er henta frå https://en.wikipedia.org/wiki/Seven_churches_of_Asia

Filips grav i Hierapolis

IMG_1529
Apostelen Filips grav. Foto: Arne Berge 2019

Eg var nyleg på studietur i Vest-Tyrkia, og ein av stadane me besøkte, var Hierapolis / Pamukkale. Eg hadde vore her eit par gonger før, men det var så langt tilbake som i 2005. Etter den tid er det her gjort eit arkeologisk funn som eg syns er svært interessant; i 2011 blei apostelen Filips grav funnen i ein kyrkjeruin nær Filips martyrium, staden der han etter tradisjonen blei korsfesta.

Filips martyrium og gravkyrkje ligg i bakkane ovanfor det romerske teateret i den gamle byen Hierapolis.

Den kristne misjonen nådde tidleg fram til Lykosdalen med dei tre nabobyane Hierapolis, Laodikea og Kolossai. Allereie på 50-talet, ca 25 år etter Jesu død og oppstode, er byane omtalt i Kolossarbrevet (Kol 4,12-13). Epafras hadde truleg møtt den kristne trua hos Paulus i Tyrannusskulen i Efesos (Apg 19,8-10). Epafras blir av nokre kalla Lykosdalens «apostel».

Det er likevel apostelen Filip som først og fremst blir knytt til den tidlege kyrkja i Hierapolis. Han kom kanskje hit på slutten av 60-talet eller på 70-talet, og tradisjonen seier at han blei martyr ved å bli korsfesta opp-ned i år 80.

Ruinane etter bygningen som blir kalla Filips martyrium, har lenge vore kjent. Fagfolk rekna også med at sjølve grava var innanfor denne ruinen. Men i 2011 fann arkeologer grava i ein kyrkjeruin like nedanfor martyriet.

Les Biblical Archaeology Society sin omtale av funnet og staden: Tomb of Apostle Philip Found.

NRK viste i desember 2011 ein dokumentar om funnet av grava. Her kjem det fram at norske arkeologar var aktivt med i utgravingane. Les NRKs omtale av programmet: Se NRKs unike bilder fra apostelen Filips grav.

For dei spesielt interesserte: Det omtalte seglet med bilde av Filip mellom grava og martyriet, er interessant. På informasjonstavla på staden (på eitt av bilda under) og i Biblical Archaelogy Society sin omtale av funnet, blir det oppgitt at det er frå 6. hundreår. Men Virginia Museum of Fine Arts, som har originalen, oppgir at det er koptisk og frå 8. hundreår! Her er det noko eg ikkje forstår!

IMG_1515
Steinbenkane i gravkammeret. Foto: Arne Berge 2019
IMG_1527
Apostelen Filips martyrium. Foto: Arne Berge 2019

Eg tar også med teksten på eit par av informasjonstavlene på staden, med omtale gravkyrkja og martyriet.

IMG_1513
Informasjonstavle, Filips gravkyrkje. Foto: Arne Berge 2019
IMG_1519
Informasjonstavle, Filips martyrium. Foto: Arne Berge 2019

Sjå også: Dei sju byane i Johannes openberring

Undersjøisk kyrkjeruin i Nikea

IMG_4557Her står eg ved Izniksjøen i Tyrkia på eit bilde frå 2005. Under vatnet her ligg staden der kyrkjemøtet i Nikea blei halde i 325. Nå les eg at det nyleg er oppdaga ein kyrkjeruin ute i vatnet, 2-3 meter under overflata og bare 50 meter frå land. Det er den russiske nettstaden rt.com som skriv om dette. Dersom det er korrekt, er det mest utruleg at kyrkjeruinen ikkje er funnen før!

Archeologists find one of Christianity’s most important sites & plan to open underwater museum

A chance discovery by a team of archeologists in Turkey may have revealed one of the most significant sites in the history of Christianity after years of fruitless searching. And they’re now planning an underwater museum.

Les meir

(via facebooksida til Holy Scriptures Forum – Forum for hellige skrifter)

Det var ei veldig spesiell oppleving å stå på stranda i Iznik den gongen. Gruppa frå Bryne kyrkjelyd hadde truvedkjenninga og kyrkjemøtet i 325 som tema for besøket i byen, sjølv om me veldig godt visste at den endelege utforminga av Nicenum først skjedde på konsilet i Konstantinopel drøyt 50 år seinare.

Den tyrkiske guiden som me hadde med oss, visste sjølvsagt ikkje noko om kyrkjeruinen. Det me høyrde om, var det gamle sentatspalasset som hadde lege her, og som nå låg under sjøen. Det blei sagt at murane me ser ut i vatnet, var restar etter dette palasset som var staden for kyrkjemøtet. Det treng sjølvsagt ikkje vera nokon motsetnad her. Saman med eit palass kan det godt ha vore ei kyrkje, og den har i så fall naturleg nok vore viktig når biskopar frå den verdsvide kyrkja samla seg til møte.

Les også denne artikkelen som eg skreiv etter turen:

Nikea

Biskopane som kom saman i Nikea på forsommaren 325, hadde nok mykje å snakka om! For ei kjensle av fridom dei må ha kjent på! For første gong kunne leiarane for dei kristne kyrkjelydane rundt i Romarriket samlast ope, og det til og med på invitasjon frå keisaren!

Kristendomen var på dette tidspunktet nyleg blitt lovleg religion i den austre delen av det romerske riket. Det var keisar Konstantin som hadde skapt dei grunnleggjande endringane og som nå kalla saman alle biskopane til konsil i Nikea. Forskarane fortel at det var om lag 250-300 biskopar som deltok på møtet. Dei fleste kom frå det austlege middelhavsområdet. Det var nok ei ganske spesiell forsamling. Mange av dei var prega, både med indre og ytre sår, etter tida med forfylging og undertrykking.

Denne artikkelen vil ta deg med til den tyrkiske byen Iznik …

Les meir

Her er nokre fleire bilde frå staden:

IMG_4555
Izniksjøen. Foto: Arne Berge 2005

IMG_4558
Ved Izniksjøen. Foto: Arne Berge 2005

IMG_4560
Izniksjøen. Foto: Arne Berge 2005

Relatert notat: Historisk kyrkje blir moské (2011) og «Eg skal i Oldkyrkja i kveld» (2007).

Oppdatering:

Her er meir stoff om funnet av kyrkjeruinen:

Mausolos sitt mausoleum

Ordet «mausoleum» har eit heilt konkret opphav. Kong Mausolos i den greske byen Halikarnassos, dagens tyrkiske Bodrum, ville på 300-talet f. Kr. bygga eit stort gravmæle over seg sjølv. Det gjorde han så grundig at ordet mausoleum sidan har blitt eit internasjonalt ord som også blir brukt på norsk. Byggverket hans blei rekna som eit av antikkens sju underverk.

Det er gjort arkeologiske utgravingar på staden der Mausoleet stod. I dag er dette eit friluftsmuseum midt i Bodrum. Dette var sjølvsagt ein av dei historiske stadane eg på førehand hadde bestemt meg for å besøka, då eg var på ferie i byen i sommar.

Mausoleet, arkeologiske utgravingar i Bodrum

Mausoleet, Mausolos sitt gravkammer

I antikken var byen Halikarnassos berømt for dette Mausoleet. Det låg godt synleg i skråninga opp frå den gamle hamna. I dag er dette annleis. Bodrum er full av turistar. Men eg måtte leita meg fram til Mausoleet. Det viser seg at utgravingane er godt skilta frå hovudvegen lenger oppe i byen, men eg fann inga skilt frå strandpromenaden langs marinaen. Dette er tydelegvis ikkje det store trekkplasteret for fleirtalet av reisande til Bodrum i dag.

Nå er det rett nok bare restar igjen av Mausoleet. Hadde det framleis stått der i all si prakt, hadde det sjølvsagt hatt stort besøk også i vår tid.

Modell av Mausoleet i Halikarnassos

Bildet viser modellen eg såg på staden. Mausoleet hadde ei grunnflate på 38 x 32 meter, var 55 meter høgt og hadde omfattande utsmykning. Bygget hadde i følge forfattarar frå antikken, fire seksjonar over kvarandre: først eit høgt podium, så ein del som såg ut som eit jonisk tempel med 36 søyler, deretter ein pyramide med 24 trinn og øverst ein statue av kong Mausolos og kona Artemisia (som også var søstera hans).

Mausoleet blei bygd omkring år 350 f. Kr. Det stod i ca 1500 år. Biskop Eustathios skal ha omtalt det i sine skrifter frå 1100-talet. Ein reknar med at det blei øydelagt i jordskjelv i 1303.  Ruinane blei brukt som steinbrot av johanittarane då dei bygde borga i Bodrum på 1400-talet.

Relatert notat: Uluburun-vraket om det marinarkeologiske museet i Bodrum.

Uluburun-vraket

The Bodrum Museum of Underwater Archaeology

Uluburum-vraket er restane av ein båt som gjekk ned på kysten av dagens Tyrkia for snart 3.500 år sidan. Vraket frå det 14. hundreåret f. Kr. er det største klenodiet på museet i Bodrum; det skal vera det eldste skipsvraket som er undersøkt av arkeologar. Båten var laga av sedertre og den var ca 15 meter lang. Den gjekk i si tid ned, lasta med store mengder gods og handelsvarar. Eit slikt funn seier derfor svært mykje om den tida sitt samfunn.

Eg har vore på ferie i Bodrum i Tyrkia. I tillegg til å ha avslappande sommardagar saman med Inger, har eg sjølvsagt besøkt fleire av dei historiske utstillingane og arkeologiske utgravingane i byen, som er bygd over den gamle greske byen Halikarnassos.

Bildet er frå båthamna i Bodrum. Det marinarkeologiske museet er bygd opp inne i borga som ligg sentralt i byen. Du ser tre av tårna på borga i bakgrunnen.

Bodrum

Borga med museet, og spesielt det svært gamle Uluburun-skipsvraket, var ein av dei to stadane eg på førehand hadde bestemt meg for å oppsøka. Og eg blei ikkje skuffa. Museet har mange og flotte utstillingar. Det er eit av dei ledande musea når det gjeld marin arkeologi. Faktisk blei museet bygd opp parallelt med at denne greina av arkeologien vaks fram som eige fagområde frå ca 1960.

Men tilbake til utstilinga av Uluburun-vraket: den består av ein hall der me ser ein rekonstruksjon av koss båten låg på botnen, i full storleik. Dette ser me ovanfrå, i det perspektivet arkeologane får når dei dykkar (detalj på bildet under). Over dette ser me eit like stort bilde av koss ein ser for seg livet på båten, sett frå sida. Den neste hallen er ei utstilling av eit utval originale gjenstandar som blei funne på og ved båten. Dette er verkeleg imponerande og flotte saker!

Båten var lasta med over 20 tonn med gods og varar frå ulike kulturar rundt Middelhavet og i Midt-Austen. Den store breidda av innhaldet i lasten viser at båten dreiv med det me i dag ville kalla internasjonal handel og frakt. Det er registrert over 18.000 gjenstandar frå båten. Museet antyder at båten kan ha dratt ut frå ei hamn aust i Middelhavet, f eks i Ugarit i Syria eller på Kypros, og at den var på veg til eit ukjent mål i vest.

Arkeologane gjorde over 22.000 dykk i løpet av 11 år (1984-1994)  for å undersøka og heva gjenstandar og vrakdelar. Wikipedia har ei liste over dei viktigaste gjenstandane som blei funne ved vraket her.

Det arkeologiske arbeidet blei utført av Institute of Nautical Archaeology.

Her er eit par bilder frå utstillinga. Det første viser ein detalj frå den rekonstruerte båten slik den låg på botnen. Det andre viser bildet av koss ein ser for seg livet ombord på båten.

Rekonstruksjon av detaljar frå Uluburun-vraket

Frå utstillinga av Uluburun-vraket i Bodrum

Utgraving av teater i Izmir

Den bibelske byen Smyrna heiter i dag Izmir. Eg har tidlegare skrive om utgravinga av agora i Smyrna. Nå er ein i ferd med å avdekke restane etter eit romersk teater i byen. Dette kan kanskje vera staden Polykarp blei drept som martyr ca år 155?

Myndigheitene arbeider med å ekspropiera eigedomar og fjerna hus for å grava fram teateret. Det blir opplyst at staden har vore kjent frå studier i området for nærare 100 år sidan.

Demolitions reveal ancient Roman theater in Aegean town
The stage walls and entrance of a Roman-era amphitheater in İzmir’s Kadifekale neighborhood, once covered by expropriated shanty houses, have been unearthed due to the efforts of the İzmir Metropolitan Municipality.

The municipality has issued an order of expropriation on a 12,900-squaremeter area to unearth the ruins of the amphitheater. So far, 137 title deeds covering an area of 11,115 square meters have been purchased and 175 buildings have been demolished. The judicial process for the expropriation of the last 15 buildings in the area is ongoing, municipal officials noted.

Archeologists will start working in the area once the demolition is over.

The most comprehensive information about the ancient theater in Kadifekale can be obtained in the studies of Austrian architects and archaeologists Otto Berg and Otto Walter, who conducted studies in the region in 1917 and 1918, from their plans and drawings.

The remains of the theater, which is thought to have held a capacity of 16,000 people, has characteristics of the Roman era according to many researchers, the study reports.

Les meir

(via BiblePlaces Blog)

Larry Hurtado skriv her om ein grafittitekst frå før år 125 i det gamle Smyrna, dvs dagens Izmir. Teksten inneheld orda herre og tru, og det er ikkje usannsynleg at dette er ein kristen tekst. Les gjerne heile det interessante innlegget hos Larry Hurtado, som altså skriv om boka Everyday Writing in the Graeco-Roman East.

Larry Hurtado's Blog

In my previous posting I briefly described Roger Bagnall’s new book, Everyday Writing in the Graeco-Roman East, and I mentioned his lead chapter on a body of graffiti from ancient Smyrna. Among the items he discusses in this chapter, I was particularly (predictably!) intrigued with one that Bagnall confidently claims must be Christian (pp. 22-23).  Here are the basic data:

  • The graffiti in question are on plastered surfaces in the basement of a city structure, and there are multiple layers of plaster laid on across time.
  • One graffito includes a date, which Bagnall correlates to 125/126 CE.
  • The layer of plaster beneath the layer on which this dated graffito is written is partially exposed, and on this exposed plaster is «a most remarkable graffito, incised into the plaster rather than written with ink or charcoal.»   This graffito reads:

ισοψηφα

κυριος  ω

πιστις  ω

  • The first word, ισοψηφα, means «of…

View original post 439 fleire ord

Apostelen Filips grav

NRK sendte i går eit interessant program i serien Schrödingers katt om funnet av apostelen Filips grav i Hierapolis i Tyrkia.

Eg var i Hierapolis i 2005 og såg då ruinane etter Martyrion (biletet), pilegrimskyrkja som skal ha stått der Filip blei korsfesta. Nå er det like nedanfor Martyrion funne ein kyrkjeruin som er bygd opp omkring ei romersk grav. Arkeologane meiner å ha gode indisium på at dette er Filips grav.

Biletet viser Martyrion på ein bakketopp, prosesjonstrappa opp til martyrkyrkja og området nedanfor der grava nå er gravd ut.

Sjå TV-programmet her. Det interessante programmet fortel også om andre sider ved Hierapolis» si historie og om kalksteinsklippene som har gitt staden det moderne namnet Pamukkale («Bomullsslottet»).

Her er NRKs omtale av programmet:

Se NRKs unike bilder fra apostelen Filips grav
Gravstedet til Apostelen Filip, en av Jesus sine 12 disipler, ble funnet i Tyrkia tidligere i år. Norske forskere deltok under den arkeologiske utgravingen i Hierapolis i det sørvestlige Tyrkia.

NRK Schrödingers katt har fått tilgang til opptak i dette strengt bevoktede utgravingsområdet, og har som det første filmteam i Europa tatt del i utgravningene sammen med norske og internasjonale forskere.

Les meir

Eg kan jo også ta med Hierapolis er nemnt éin gong i NT:

Epafras, som er ein av dykkar eigne, helsar dykk. Han er ein Kristi Jesu tenar og strider alltid for dykk i bøn, så de kan bli ståande, fullmogne og fullt overtydde om heile Guds vilje. Eg gjev han det vitnemålet at han strevar og arbeider for dykk og for dei som er i Laodikea og Hierapolis. (Kol 4,12-13)

Historisk kyrkje blir moské

Hagia Sophia i Nikea (i dag: Iznik)

Hagia Sophia, Nikea. Foto: Arne Berge 2005

I Tyrkia er dessverre den historiske kyrkjeruinen etter Hagia Sophia i Nikea nyleg gjort om til moské.

Staden har ei tyding i kyrkje-historia ved at det sjuande og siste økumeniske konsilet var samla her i 787.

Eg hadde ei flott oppleving då eg besøkte staden i 2005. Les om besøket i kyrkja og byen Iznik i notatet Nikea. Mens me var samla i kyrkjeruinen oppstod ideen til studiegruppa Oldkyrkja som framleis eksisterer på Bryne.

Hagia Sophia i Nikea blei bygd på 500-talet av keisar Justinian. I 1331 blei den gjort om til moské og i 1920 blei den museum. Og nå er den altså gjort om til moské igjen.

Les om saka på AsiaNews.it: Erdogan’s religious acrobatics: Nicaea council church back to being a mosque

(via BiblePlaces Blog)

Synagogefunn i Demre, Tyrkia

Tyrkiske arkeologar har funne eit jødisk «tempel», truleg ein synagoge, i Demre (Myra) i Lykia-regionen. Staden ligg sørvest for Antalya.

Dei seier det er første gong det er funne spor av jødisk kultur i dette området av Tyrkia, og er tydelegvis glade for desse funna!

(I kristen samanheng er elles denne staden kjent som heimstad for St. Nikolaus, helgenen som er eitt av utgangspunkta for julenissetradisjonane.)

Today’s Zaman skriv:

Jewish temple found in ancient port city at Lycian site

Ongoing excavations at the ancient port city of Andriake in Lycia — located in Antalya’s Demre district — have uncovered a centuries-old Jewish temple.

Site chief Dr. Nevzat Çevik, an archaeology professor at Akdeniz University, told the Anatolia news agency that his team believes the temple is from around the third century. Located on a choice spot facing the sea, the temple was likely built following a law instituted in 212 that allowed Jews the right to become Roman citizens, Çevik said.

The find is important as it is the first archaeological trace of Jewish culture found in Lycia. “For the archaeological world, the world of science and particularly for Lycian archaeology and history, we’re facing an important find here. It’s the first remnant of Lycian Jewish culture we’ve found,” Çevik said, describing the find. (Les meir)

(via PaleoJudaica)

Torget i Smyrna / Izmir

Den tyrkiske storbyen Izmir byr på historiske stadar knytt til antikk historie og dermed også til bibelsk tid. Byen heitte på den gong Smyrna. Den er nemnt i Johannes Openberring (2,8-11) og den er også elles vel kjent frå den første kristne tid, ikkje minst gjennom historia om biskop Polykarp som blei martyr ca år 155.

Artikkelen The Agora at Izmir, skriven av Ben Witherington på Beliefnet, presenterer det imponerande torget som er grave fram i byen. Artikkelen har gode bilete frå det store utgravingsområdet og har også med generelt stoff om torget (agora) i greske byar i antikken.

Her er eit utdrag:

The visitor is immediately impressed with the size and scope of this place, with its many columns, arcades, shops.  Here was the jumping off place for slaves from the eastern part of the Empire about to be sold, for business persons returning from Rome, for grain freighters,  ambassadors, soldiers, and ordinary families or individuals on the move— such as St. Paul or  John of Patmos.

Women and slaves came here in the morning to take water from the natural spring (pictured above). They came here to buy bread or olive oil or vegetables for the day. In the ages before refrigeration, you had to shop frequently for food.  But the agora was not just the supermarket of its day.

In the agora there would be the exchange of ideas, not just the exchange of goods.  Consider the story of Paul dialoguing with the Stoics and Cynics in the agora in Athens.  Here the politicians and rhetoricians and philosophers debated the issues of the day. People did not spend their days in their tiny homes or flats, they were public people and almost all life functions happened out of doors.  Orators were often the entertainment for the day in an age before TV, movies and at a time when only the more well off could afford to go to the Odeon and see a Greek drama. (Les meir)

Ei natt i Troas

Når eg les dagens bibelord, ser eg for meg eit varmt lokale med mykje folk, sterke kjensler og tett os frå mange oljelamper. Teksten gir eit uventa glimt inn i den første kristne misjonsverksemda. Me møter Paulus som forkynnar (med lange talar) og som omsorgsfull kristen leiar, på gjennomreise i Troas i dagens Tyrkia.

Teksten fortel om kor opptatt Paulus var av å forkynna Ordet og å samla sine medkristne rundt Bordet (nattverdsmåltidet). Eg trur både han og tilhøyrarane hans gløymde tid og stad den kvelden og natta. Og den unge Evtykos hadde nok funne den beste plasseringa av alle, der han sat i vindauget og trakk frisk luft. Bare så synd at han somna og fall ned tre etasjar …

Teksten fascinerer meg. Den seier meg noko om intensitet og fellesskap blant dei første kristne. Og midt i dette får me høyra om eit fantastisk Guds under, på gata i Troas.

Her er teksten:

Første
dagen i veka var vi samla for å bryta brødet. Paulus tala til dei, og
han heldt på heilt til midnatt, sidan han skulle reisa dagen etter.
Det var mange lamper i den salen ovanpå der vi var samla. Ein
ung gut som heitte Evtykos, sat i vindauget. Då Paulus tala så lenge,
fall han i djup søvn og datt ut gjennom vindauget frå tredje høgda. Han
var død då dei tok han opp.
Men Paulus gjekk ned, bøygde seg over han, slo armane kring han og sa: «Ver ikkje redde! Det er liv i han.» Så gjekk han opp att, braut brødet og åt, og tala endå lenge, heilt til det lysna. Då drog han av stad. Dei leidde guten heim i live, og det var til useieleg trøyst for dei.
(Apg 20,7-12)

«Eg skal i Oldkyrkja i kveld»

Denne artikkelen har eg skrive til Luthersk Kirketidende (nr 11, 2007). Avsnittet om Iznik/Nikea byggjer på det eg tidlegare har skrive om byen her på bloggen.

– ”Eg skal i Oldkyrkja i kveld”. Den dagen eg høyrde denne kommentaren frå ei kvinne i kyrkjelyden, forstod eg at studiegruppa vår rett og slett har fått namnet ”Oldkyrkja”. Dette er eit festleg namn, spesielt med tanke på at me i Bryne kyrkjelyd i over 25 år har drive eit ungdomsarbeid som heiter ”Ungkyrkja”!

Det heile begynte på ein kyrkjelydstur til Tyrkia i 2005. Hovuddelen av turen gjekk i apostlane sine fotspor i Efesos-området. Men me hadde også noko kyrkjehistorisk stoff om oldkyrkja og det bysantinske riket på programmet, med besøk i Iznik (Nikea) og Istanbul (Konstantinopel). I ettertid er det først og fremst besøket i det gamle Nikea som har skapt noko nytt i kyrkjelyden vår. Der og då kom ideen: kva om me kunne starta ei studiegruppe når me kjem heim til Bryne? Nokre av turdeltakarane hadde kome på sporet av noko dei ville vita meir om!

Då gruppa frå kyrkjelyden var i Iznik, hadde me samlingar i kyrkja Hagia Sophia og på stranda ved Izniksjøen. Hagia Sophia var samlingsstad for det sjuande og siste økumeniske konsilet i 787. Restane av kyrkja, som i si tid blei gjort om til moske, står nå som ein vakker og stille ruin i ein liten park i sentrum av byen. Og Senatspalasset, som romma det første kyrkjemøtet i 325, ligg i dag under vatn i Izniksjøen. Kultur- og naturforholda har verkeleg endra seg i løpet av ein periode på mest 1700 år, men begge stadane gav oss eit sterkt inntrykk av autentisitet.

Begge stadane las me den nikenske truvedkjenninga, vel vitande om at den ikkje blei ferdigformulert før i Konstantinopel i 381. Men eg var vel ikkje så langt frå sanninga då eg sa at kyrkjemøtet i 325 la mykje av grunnlaget for den flotte vedkjenninga? Og tankane gjekk; på den eine sida opplevde turdeltakarane at dei var i ein utkant i verda. På den andre sida sette dei ord på undringa over at denne byen var viktig nok til å vera vertskap for to av dei sju konsila i oldkyrkja! Her arbeidde høgt skolerte teologar med formuleringar om korleis kyrkja skulle forstå Bibelen, formuleringar som sidan har prega heile den verdsvide kyrkja. Me opplevde sterkt at me i vår tid er avhengige av arbeidet som desse tidlege kyrkjeleiarane gjorde. Deira finslipte formuleringar har sidan alltid vore forståingsnøkkel til inkarnasjonen sitt mysterium.

Ei tid etter turen inviterte nokre av turdeltakarane til den første samlinga i ei studiegruppe som også eg blei med i. Engasjementet deira smitta, og det blei faktisk slik at dei måtte setja grense for kor mange som kunne vera med. Gruppa arbeider med boka 21 kirkefedre av Peter Halldorf. Me har ei samling i månaden, og alle førebur seg med å lesa eit kapittel om ein av kyrkjefedrane. Ofte finn enkelte av deltakarane også fram anna stoff om den aktuelle personen. Så brukar me kvelden til å samtala om det me har lese. Me er opptekne av kyrkjefedrane sine liv og deira tankegang, og me blir også stadig fascinert av korleis Peter Halldorf trekkjer trådane til vår tid og gjer kyrkjefedrane aktuelle for oss. Samtidig er det mykje som undrar oss og som gjer at me får lyst til å finna ut meir.

Gruppa bruker Bøneboka som andaktsbok og me opnar samlingane med å lesa nokre bøner og (sjølvsagt!) den nikenske truvedkjenninga. Kveldane blir også avslutta med bøner frå Bøneboka.

Eg trur kyrkjefedrane og oldkyrkja blir opplevd som eit meir aktuelt tema i dag enn for få år sidan. Mi oppfordring til andre kyrkjelydar og andre prestar er å setja historia vår på dagsorden! Ver gjerne kreative! Det treng ikkje starta med ein kyrkjelydstur til Tyrkia, men for oss var det ein slik tur som sette det heile i gang.

Eg vil også seia noko om min rolle som prest i denne samanhengen. På turen til Tyrkia var eg ein av reiseleiarane, men i gruppa er eg nå ”bare” ein av deltakarane. Gruppa består av tolv personar med svært ulik utdannings- og yrkesbakgrunn, og eldsjelene som blei sette i brann i Nikea, har framleis både det organisatoriske og innhaldsmessige ansvaret. Alle har sitt å bidra med, og sjølvsagt har eg den faglege bakgrunnen med meg inn i fellesskapet.

Det er godt for ein kyrkjelyd å ha medlemer som har interesse for kyrkja sine røter. Og for mitt eige vedkomande vil eg seia det er eit privilegium å vera med i denne studiegruppa. Kveldane ”i Oldkyrkja” er inspirerande. Dei utfordrar meg både som prest og som menneske.

Kristne sin situasjon i Tyrkia

For eit par år sidan var eg to turar i Tyrkia for å besøka stadar knytt til Bibelen og kyrkjehistoria. Det var verkeleg interessant. Både fordi det var mykje flott å sjå og læra om det historiske stoffet, og fordi eg gjennom forskjellige kontaktar fekk eit visst innblikk i dei kristne sin situasjon i landet i dag.

Dette siste har eg vore opptatt av frå eg for nokre år sidan las William Dalrymple si bok I skyggen av Bysants (anbefales!).

Både gresk-ortodokse og armenske kristne er i ein pressa situasjon i Tyrkia. Men dei ortodokse har framleis det viktige økumeniske patriarkatet i Konstantinopel (Istanbul). Elles er det nokre få katolikkar og ein svært liten protestantisk minoritet. I juni 2005 sat eg i Tyrkia og skreiv dette her på bloggen:

«Men biletet er ikkje bare mørkt, sett frå ein kristen synsstad. Eg har denne veka møtt evangeliske kristne som er her fordi Gud har sagt at dei skal vera her! Dei arbeider i det stille med kyrkjeplantings-prosjekt, og dei håper og trur at dette arbeidet skal gje vekst i framtida gjennom huskyrkjer i tyrkiske heimar. Det er godt å vita om desse, og det er viktig at me som er kristne i vesten er med og ber for dei som slik har ei viktig og spesiell misjonsteneste.» (les meir)

I dag (22.05.2007) har Erling Rimehaug ein større artikkel frå Tyrkia i Vårt Land under vignetten Tro, etikk, eksistens. Hovudperspektivet hans er spørsmålet om eit sekulært islam er mogleg. Men mykje av artikkelen handlar direkte om dei kristne sin situasjon i landet i vår tid.

Hald fram med å lese «Kristne sin situasjon i Tyrkia»

Gladiatorar i Efesos

6a00d8341cb87053ef00e54f1143328833-640wiArkeologar har funne ein gravstad for gladiatorar i Efesos. Denne byen er ein viktig by i nytestamentleg samanheng. Ein stor del av NT er anten skrive i Efesos eller skrive til kristne i dette området i det første hundreåret.

Biletet viser det store teateret i Efesos der det foregjekk gladiator-kampar. Teateret hadde plass til ca 25.000 tilskuarar. Her var det også det blei opprørsk stemning mot Paulus, slik det er skildra i Apg 19,23 ff.

Sjølv om gladiator-kampar ikkje har noko direkte med NT å gjera, tar eg likevel med ein notis om dette temaet som seier mykje om den romerske kulturen dei første kristne i Lilleasia levde i.

Skjeletta som er funne på gravstaden, kjem hovudsakleg frå menn i alderen 20-30 år og dei fortel om koss gladiatorane levde, kjempa og døydde. BBC News skriv om funnet:

Scientists believe they have for the first time identified an ancient graveyard for gladiators. Analysis of their bones and injuries has given new insight into how they lived, fought and died. The remains were found at Ephesus in Turkey, a major city of the Roman world, BBC Timewatch reports.

Gladiators were the sporting heroes of the ancient world. Archaeological records show them celebrated in everything from mosaics to graffiti. Motifs of gladiators are found on nearly a third of all oil lamps from Roman archaeological digs throughout the Empire.

But how much did they risk every time they stepped into the arena? Did they have much chance of getting out alive? The discovery of what is claimed to be the first scientifically authenticated gladiator graveyard has given researchers the opportunity to find out. (les meir)

(via Thoughts on Antiquity)

Nikea

IMG_4555
Murrestar i Izniksjøen der kyrkjemøtet i Nikea blei halde i 325. Foto: Arne Berge 2005

Biskopane som kom saman i Nikea på forsommaren 325, hadde nok mykje å snakka om! For ei kjensle av fridom dei må ha kjent på! For første gong kunne leiarane for dei kristne kyrkjelydane rundt i Romarriket samlast ope, og det til og med på invitasjon frå keisaren!

Kristendomen var på dette tidspunktet nyleg blitt lovleg religion i den austre delen av det romerske riket. Det var keisar Konstantin som hadde skapt dei grunnleggjande endringane og som nå kalla saman alle biskopane til konsil i Nikea. Forskarane fortel at det var om lag 250-300 biskopar som deltok på møtet. Dei fleste kom frå det austlege middelhavsområdet. Det var nok ei ganske spesiell forsamling. Mange av dei var prega, både med indre og ytre sår, etter tida med forfylging og undertrykking.

Denne artikkelen vil ta deg med til den tyrkiske byen Iznik, byen som tidlegare heitte Nikea. Her blei det første økumeniske konsilet, eller kyrkjemøtet, halde i 325. Og dette møtet blei svært viktig for utviklinga av den kristne kyrkja. Den truvedkjenninga som me kallar ”den nikenske”, fekk rett nok ikkje sin ferdige form på dette møtet. Men grunnlaget blei lagt her og vedkjenninga blei endeleg vedtatt på det neste store konsilet, i Konstantinopel i 381.

Det første biletet viser stranda ved Izniksjøen. Her låg senatpalasset der kyrkjemøtet blei halde i 325. Det andre biletet viser ruinen etter kyrkja Hagia Sofia, der eit seinare konsil var samla i 787.

Iznik / Nikea

Den historisk interessante byen Iznik er i dag eit spennande turmål nokre få timars reise frå Istanbul, 85 km frå storbyen Bursa. Iznik ligg vakkert til ved breidda av Izniksjøen. Byen har i dag ca 45.000 innbyggjarar.

Det er ein by med lange historiske tradisjonar. Det var ein av Alexander den stores generalar, Lysimachus, som gav byen namnet Nikea ca 300 f.Kr. Romarane tok seinare byen og bygde dei fem km lange og ti meter høge bymurane som framleis er godt synlege. Under det bysantinske riket, som oppstod på 300-talet e.Kr., blei Nikea vidareutvikla og i denne tida blei det òg bygt mange kyrkjer.

Byen har vore hovudstad både for det selsjukkiske tyrkiske riket og for det bysantinske keisardømet. Dette siste skjedde då den kristne byen Konstantinopel i 1204 utruleg nok blei tatt av vesteuropearar under det fjerde korstoget. Då måtte den bysantinske keisaren trekkja seg tilbake til Nikea og forsterka bymurane der for å vera trygg. Keisaren flytta tilbake til Konstantinopel først i 1261. Seinare blei Nikea, då under namnet Iznik, ein viktig by i det muslimske ottomanske riket. Men etterkvart mista byen si tyding og den er nå ein litt avsidesliggjande stad. Frå den muslimske tida har Iznik vore mest kjent for sine keramiske fliser som mellom anna prydar Den blå moské i Istanbul.

Hagia Sofia

Hagia Sophia i Nikea
Foto: Arne Berge 2005

I ein fredeleg park midt i byen ligg ruinane etter den gamle kyrkja Hagia Sofia. Kyrkja var bygd av keisar Justinian på 500-talet i det som kan kallast gullalderen til det bysantinske riket. Den fekk det same namnet som hovudkyrkja i Konstantinopel, ”Den heilage visdomen si kyrkje”. Kyrkja blei gjort om til moské i 1331 då muslimane overtok området. Seinare er den gjort om til museum. Det einaste som er igjen av utsmykkinga i den bysantinske kyrkja er nokre restar av golvmosaikken (biletet) og eit Kristusbilete.

IMG_4550
Golvmosaikk, Hagia Sofia i Iznik. Foto: Arne Berge 2005

Senatspalasset

Men Konstantin sitt kyrkjemøte er altså 200 år eldre enn kyrkjeruinen. Keisaren samla biskopane til konsil i Senatspalasset, ein stad som i dag dessverre ligg under vatn i Izniksjøen. Det næraste me nå kjem staden, er ein strand der gamle murar forsvinn ut i sjøen. Me må bare akseptera at naturforholda har endra seg over ein periode på mest 1700 år.

Dei sju økumeniske konsila

I oldkyrkja blei det halde sju slike kyrkjemøte eller økumeniske konsil. Alle blei haldne i byar som i dag ligg i Tyrkia: Nikea 325, Konstantinopel 381, Efesos 431, Kalkedon 451, Konstantinopel 553, Konstantinopel 680 og Nikea 787. Nikea var altså vertskap både for det første og det som skulle bli det siste økumeniske konsilet. Dette siste møtet blei halde i kyrkja Hagia Sofia.

Hovudtema i 325 var kva det vil seia at Jesus Kristus er guddommeleg. Arius, ein prest i Alexandria i Egypt, hadde kome med formuleringar som dei fleste biskopane opplevde som ein trussel mot ekte kristendom. Det enda òg med at Arius blei fordømt av dette kyrkjemøtet.

Hovudtema i 787 var ein strid om det var rett å nytta ikonar i kyrkja, og eventuelt å æra desse. Var dette avgudsdyrking? Den såkalla ikonoklastiske striden hadde rast sidan 726 då keisar Leo gjekk til frontalangrep mot bruken av ikonar. Møtet i Nikea enda med ein siger for dei som ville ha ikonar i kyrkjene, men striden blussa seinare opp igjen, og ikonvenene vann sin endelege siger først i 843.

Denne striden om ikonane har elles hatt utruleg mykje å seia for utviklinga i den ortodokse kyrkja. Kyrkja i vest (den katolske kyrkja) hadde eit anna utgangspunkt og kom aldri opp i ein slik strid. I vest nytta ein ikonar og forsvarte dei som kjempa ikonane si sak i austkyrkja, men ein såg meir på desse bileta som eit pedagogisk hjelpemiddel enn som eit uttrykk for det guddommelege nærveret.

Etter 787 blei det ikkje halde fleire slike økumeniske konsil. Store delar av den austlege kyrkja låg nå i område som sidan 600-talet hadde vore under muslimsk kontroll. Kanskje var det blitt vanskelegare å reisa? Eller kanskje tida gav nye utfordringar? Tanken bak konsila var at dei var for heile kyrkja og nettopp i dette låg tyngda i desse møta.

Tilbake til Hagia Sofia

Den stille kyrkjeruinen i sentrum av dagens Iznik er ein god stad for refleksjon. På eit vis kjennest det som ein er i ein utkant i verda. Men denne byen var viktig nok til å vera vertskap for to av dei sju konsila i oldkyrkja!

Her arbeidde høgt skolerte teologar med formuleringar om korleis kyrkja skulle forstå Bibelens ord om Jesus som Guds Son. Dei formuleringane som blei til i denne byen, har sidan prega heile den verdsvide kyrkja. Me byggjer på det intellektuelle arbeidet som desse tidlege kyrkjefedrane gjorde. Dei finslipte formuleringane deira har sidan alltid vore ein viktig forståingsnøkkel til mysteriet i den kristne trua.

Den nikenske truvedkjenninga

Vi trur på éin Gud, den allmektige Far, som har skapt himmel og jord, alt synleg og usynleg.

Vi trur på éin Herre, Jesus Kristus, Guds einborne Son, fødd av Faderen før alle tider, Gud av Gud, ljos av ljos, sann Gud av sann Gud, fødd, ikkje skapt, av same vesen som Faderen. Ved han er alt skapt. For oss menneske og til vår frelse steig han ned frå himmelen, og ved Den Heilage Ande og av Maria møy vart han menneske av kjøt og blod. Han vart krossfest for oss under Pontius Pilatus, Leid og vart gravlagd, stod opp tredje dagen etter Skriftene og fór opp til himmelen, sit ved høgre handa åt Faderen, skal koma att i herlegdom og døma levande og døde, og hans rike skal vera utan ende.

Vi trur på Den Heilage Ande, som er Herre og gjer levande, som går ut frå Faderen og Sonen, som vert tilbeden og æra saman med Faderen og Sonen, og som har tala gjennomprofetane. Vi trur på éi heilag, allmenn og apostolisk kyrkje. Vi vedkjennest éin dåp til forlating for syndene og ser fram til oppstoda av dei døde og eit liv i den komande verda.

Originalversjonen av denne artikkelen stod i papirutgåva av Jærbladet 23. desember 2005. Etter avtale med avisa publiserer eg ei bearbeidd utgåve her på bloggen. Eg har bl a endra innleiing og avslutning, slik at artikkelen ikkje lenger er knytt spesielt til julehøgtida.

Oppdatering: Sjå relaterte notat her på bloggen:

Undersjøisk kyrkjeruin i Nikea (2018)

Historisk kyrkje blir moské (2011)

«Eg skal i Oldkyrkja i kveld» (2007)

I apostlane sine fotspor rundt Efesos

I går kveld var eg ute og heldt foredrag over temaet I apostlane sine fotspor rundt Efesos. Eg hadde med ein del bilete frå Efesos og dei andre sendebrevsmenighetane, frå Kolossæ og Hierapolis (alt i dagens Tyrkia) og frå den greske øya Patmos. Bakgrunnen for foredraget var dei to turane som eg hadde i dette området i fjor og som eg har skrive ein del om her på bloggen.

Ein grovdisposisjon for foredraget var:

  • Innleiing om Efesos, ein viktig by i Romarriket, og om dei arkeologiske utgravingane der.
  • Efesos som kristen by: Byen er viktig i NT (Apostelgjerningane og breva) og viktig for den første kristne kyrkja (bl a vertskap for det økumeniske konsilet i 431).
  • Paulus i Efesos: Om Paulus som misjonær, om hans to opphald i byen og om opprøret som førte til at han forlét byen.
  • Ringverknadar av Paulus si verksemd i Tyrannusskulen. Eit eksempel: Epafras frå Kolossæ som reiser heim og planter menighetar i Kolossæ, Hierapolis og Laodikea.
  • Johannes i Efesos. Ulike tradisjonar om kva tid han kom dit. Forfølgjing under keisar Domitian. Forvisning til Patmos.
  • Johannes på Patmos. Johannes får sine openberringar som er grunnlaget for Johannes» Openberring.
  • Ein omtale av nokre av sendebrevsmenighetane: Tyatira, Sardes, Filadelfia og Laodikea.
  • Johannes tilbake til Efesos etter Domitians død. Johannes-tradisjonane i Efesos. Apostelens grav i Johannesbasilikaen.

Foredraget blei halde på ei samling for personalet på Tryggheim vidaregåande skule på Nærbø.

Ichtys

6a00d8341cb87053ef00e54f5994a38834-640wi

Det aller eldste kristne symbolet er nok ikkje eit kors, men ein fisk! Bakgrunnen for at fisken kunne bli eit symbol på det å vera kristen, finn me i det greske språket som var det internasjonale språket i det første hundreåret e. Kr.

Det greske ordet som betyr fisk, ICHTYS, er sett saman av første bokstav i orda «Jesus Kristus Guds Son Frelsar» på gresk: Iesous CHristos Theou (H)Yios Soter.

Dei første kristne brukte, i periodar med forfølging i Romarriket, fisken som hemmeleg teikn for å gje seg til kjenne for kvarandre.

I dei arkeologiske utgravingane i Efesos har ein funne denne figuren som igjen er ein kode for ordet Ichtys. I sirkelen kan du finna alle bokstavane i ordet, og når dei teikna dette, trong dei heller ikkje teikna fisken!

07 Efesos. Ichtyssymbol i gata
Ichtyssymbol, Efesos. Foto: Arne Berge 2005

Fisken brukes òg i vår tid som kristent symbol. Blant anna blir det brukt som klistremerke på bilar. Då er det eit teikn på at eigaren av bilen er kristen!

Johannes i Efesos

6a00d8341cb87053ef00e54f4567b78833-640wi

Apostelen Johannes var ein viktig leiar for dei kristne i Efesos mot slutten av det første hundreåret. Han kom truleg til byen etter katastrofen då Jerusalem blei øydelagt av romarane i år 70 og dei kristne blei spreidde rundt omkring.

Det er vanleg å rekna med at Johannes blei forvist frå Efesos til Patmos ca år 95 under den romerske keisar Domitian (keisar 81-96). Dette er då bakgrunnen for orda i Johannes Openberring: «Eg, Johannes, som er bror dykkar, og har del med dykk i trengsla og riket og vona i Jesus, eg var på øya Patmos. Dit var eg komen på grunn av Guds ord og vitnemålet om Jesus.» (Op 1,9).

Då keisar Domitian blei drept i 96, kunne Johannes ifølge tradisjonen koma tilbake til kyrkjelyden sin i Efesos.

Dei skrifta i NT som er knytt til Johannes, har truleg blitt til i Efesos og på Patmos. Dette gjeld Johannesevangeliet, tre Johannesbrev og Johannes openberring. Det er mange teoriar om forfattarspørsmålet til desse fem skrifta. Er dei skrivne av same person, og er dette i så fall apostelen Johannes? Eg tenker at dei anten er skrivne av apostelen eller av personar som har blitt prega av forkynninga hans.

Me veit sjølvsagt ikkje om apostelen verkeleg levde så lenge som til omkring år 100. Den store og imponerande Johannesbasilikaen blei bygd på 500-talet på staden der tradisjonen seier at Johannes blei gravlagt.

Johannesbasilikaen ligg på høgda Ayasoluk, namnet er ei tyrkisk form av Ayos Theologos (den heilage teologen) som igjen er den ortodokse kyrkja sitt æresnamn på Johannes. Kyrkja blei bygd av keisar Justinian (527-565) då det bysantinske riket var på høgda av si makt, over ei eldre og mindre kyrkje frå 300-talet. Kyrkjeruinen er restaurert i nyare tid og grava er nå markert med ei minneplate sentralt i kyrkja, der hovudaltaret ein gong stod.

Det finst lokale tradisjonar om at Johannes kom til Efesos allereie ca 42. Dette er gjengjeve i enkelte tyrkiske guidebøker som om det var historiske facts. Dersom dette er korrekt, var Johannes der før Paulus første gong dreiv misjon i byen! Korfor er då ikkje Johannes nemnt i Apg 18-20 som er det avsnittet som fortel om Paulus si verksemd i Efesos?

Desse lokale tradisjonane legg også stor vekt på at Jesu mor Maria kom til Efesos saman med Johannes. Dette blir knytt til at Johannes fekk ansvar for henne etter korsfestinga (Joh 19,25-27). Men det er òg sterke tradisjonar knytt til Marias død i Jerusalem. Eg trur den mest sannsynlege teorien er den at Johannes kom til Efesos etter 70, og at Maria døde i Jerusalem før dette.

Oppdatering 2020: Teorien om at Johannes kom tidleg til Efesos saman med Jomfru Maria, er også formidla gjennom offentleg informasjon i Johannesbasilikaen. Dette bildet er frå september 2019:

IMG_1421
Informasjonstavle i Johannesbasilikaen, Efesos. Foto: Arne Berge 2019

Paulus i Efesos

Teateret i Efesos. Foto Arne Berge 2005
Teateret i Efesos. Foto Arne Berge 2005

Paulus var i Efesos i to periodar på 50-talet. Han var misjonær der, og forkynte trua på Jesus blant folket i byen.

Den siste gongen Paulus forlot byen, var det under dramatiske omstendigheter. Det var nærast opprør i byen fordi Paulus blei oppfatta som ein trussel for det berømte Artemistempelet i byen. Det store teateret som låg midt i Efesos blei sentrum for bråket, eit teater som hadde plass til ca 25.000 menneske (sjå biletet)! Stemninga var så opprørsk at Paulus sine disiplar var redde for han og fekk forhindra at han gjekk inn i folkemassen. Du kan lesa heile historia om dette i ei levande skildring i Apg 19,23 ff.

Då dette skjedde, var det alt etablert ei kristen forsamling i byen. I Apostelgjerningane står det at Paulus, før han reiste frå byen, samla dei kristne og sette mot i dei (Apg 20,1). Det kunne nok trengast etter dei dramatiske hendingane. Seinare vaks kyrkja i Efesos, og byen blei i dei neste generasjonane ein viktig by for den kristne trua.

Men kva veit me om Paulus sitt misjonsarbeid i byen før problema tårna seg opp med uro i teateret?
Paulus kom første gongen til Efesos ca år 52. Han var då ute på ei lengre reise med utgangspunkt i Antiokia. Denne reisen varte i fleire år. Paulus var på veg frå Hellas til Jerusalem då han stoppa ei tid i Efesos. Han kom tilbake eit par år etter, og då blei han verande i 2-3 år i byen. I denne perioden etablerte Paulus seg som misjonær i Efesos, og det vaks fram ein kristen kyrkjelyd i byen.

På denne tida var det mange religionar som var representerte i storbyen Efesos. Blant anna budde det mange jødar der. Trua på Jesus blei ennå ikkje sett på som ein eigen religion, den blei meir sett på som ei av fleire retningar innan jødedomen.

Paulus gjekk alltid først til synagogen når han kom til ein stad der det var jødisk befolkning (og det var det i svært mange byar i Romarriket). Han ville koma i kontakt med folk og presentera budskapet om at Jesus var den Messias som var lova i GT. Saman med jødane trefte han då òg andre menneske som trudde på Israels Gud, eller ”dei gudfryktige heidningar” som dei ofte blir kalla. Dette var heidningar som på ein eller annan måte var knytt til jødane og til synagogen. Nokre av dei var vel det me i dag kunne kalla sympatisørar. Andre var direkte tilhengarar av jødane si gudstru. Desse var ei viktig målgruppe for Paulus sin misjon.

Paulus sitt første besøk i Efesos varte ikkje lenge. Folk i synagogen ville ha han til å stoppa lenger, men han hadde det travelt med å koma vidare. «Eg kjem til dykk ein annan gong, om Gud vil», sa han (Apg 18,21).

I ettertid er det ikkje vanskeleg å sjå at dette var noko Gud ville, for Paulus kom tilbake og Efesos blei eit av dei viktigaste utgangspunkta for Paulus si misjonsverksemd utover på 50-talet.

Neste gong han kom til byen blei han buande i byen i to-tre år i perioden 54-56 (Apg 19). Dei første månadane underviste han med utgangspunkt i synagogen, men som så mange stadar blei det strid omkring han. Nokre ville høyra på budskapet han kom med, mens andre avviste trua på Jesus. Paulus flytta derfor verksemda si over til Tyrannusskulen. Verken synagogen eller denne skulen er lokalisert i dei arkeologiske utgravingane (ennå). Kva slags skule dette var, veit heller ikkje forskarane noko om.

Det blir fortalt at Paulus hadde samtalar i Tyrannusskulen kvar dag i to år. Her utrusta han dei som kom til tru, så dei sjølve kunne vera vitne om Jesus. Me kan gjerne lett tenkja at Lukas overdriver, når han skriver i Apostelgjerningane at resultatet av Paulus si verksemd i Tyrannusskulen var at «alle som budde i Asia, både jødar og grekarar, fekk høyra Herrens ord». Men ordet Asia betydde på den tida den romerske provinsen der Efesos var hovudstad, ikkje verdsdelen Asia som me tenkjer på. Og me har verkeleg vitnesbyrd i NT om at Paulus si verksemd spreidde seg utover i regionen rundt Efesos. Historia om Epafras er eit eksempel på det. Han blei ein kristen leiar i heimtraktene sine i Lykosdalen, i byane Hierapolis, Laodikea og Kolossæ som ligg snaut 20 mil aust for Efesos (Kol 4,12-13).

I den moderne byen Selcuk, dagens Efesos, er det for øvrig ein evangelisk kyrkjelyd med ein bibelskule som heiter Tyrannusskulen!

Oppdatering 2020: Eg har skrive fleire nye notat om Efesos etter nytt besøk på staden i 2019. Sjå oversikt i notatet Dei sju byane i Johannes openberring.

På basar i Tyrkia

Tyrkisk marked 1Ei reise i Tyrkia består sjølvsagt ikkje bare av besøk på historiske stadar, sjølv om artiklane eg skriv her på bloggen kanskje gir inntrykk av det (oktober 2005). Like utanfor portane til dei arkeologiske utgravingane i Efesos er det livlig handel. Her kunne eg blant anna kjøpa desse klokkene til ein god pris!

Tyrkisk marked 2I dei fleste tyrkiske byane med ei viss historie er det ein basar, eit overbygd handelsområde med mange små butikkar. Det andre biletet her er frå The Grand Bazaar i sentrum av Istanbul. Denne basaren skal vera den største i verda, med fleire tusen butikkar i ein labyrint av overbygde gater. Og dette er ikkje eit moderne handlesenter, men ein stad med skikkeleg historisk sus! The Grand Bazaar har røter tilbake til slutten av 1400-talet.

Tyrkisk marked 3Byen Bursa, som i dag er ein storby med ca 1,5 millionar innbyggjarar, er spesielt kjent for handel med silke. Denne handelen har hatt betydning for byen heilt sidan bysantinsk tid. Bursa er siste stopp på den gamle silkevegen frå Kina. Biletet er frå silkebasaren som blei oppført i 1490. Her blir det framleis solgt silkevarer.

Sidan kona mi, Inger, arbeider mykje med silke, hadde me avtalt at eg skulle sjå om eg fann noko som kunne vera av interesse for henne der. Og det gjorde eg! Eg kjøpte silke-brodertråd som ho brukar når ho broderer symbol på kyrkjetekstilar.

Tilbake frå Tyrkia

6a00d8341cb87053ef00e54f43abbb8833-640wi

I går kom eg tilbake frå ei veke i Tyrkia. Eg har saman med Leiv Roald Thu vore leiar for ei gruppe som har vore på tematur med vekt på stadar av kyrkjehistorisk og bibelhistorisk interesse. Eg syns me har opplevd utruleg mykje på desse dagane! Kanskje litt for mykje? Det blei i alle høve lange dagar og mange inntrykk! Heldigvis var deltakarane på turen fornøgde, og då er eg som reiseleiar fornøgd!

Reiserute har vore Istanbul (Konstantinopel) – Iznik (Nikea) – Bursa (Prusa) – Akhisar (Tyatira) – Sardes – Alasehir (Filadelfia) – Pamukkale (Hierapolis) – Laodikea – Kolossæ – Selcuk (Efesos). Dessutan hadde me ein dagstur til den greske øya Patmos. Namna i parantes er dei historiske namna på stadane.

Biletet er frå Istanbul. Det viser utsyn over den historiske bydelen med ein av dei mange store moskéane. I bakgrunnen skimtar du så vidt konturane av høghus i den moderne bydelen.

Tyrkisk kaffi

6a00d8341cb87053ef00e54f3a60648833-640wi

Nå er eg heime igjen frå ein flott tur til Tyrkia. Har i dag fiksa litt på artikkelen eg skreiv der nede, har blant anna fått med æ, ø, å og lagt inn nokre bilete. Ved sidan av meg står ein liten kopp tyrkisk kaffi, den første kokt her heime (men neppe den siste). Ein bieffekt av turen er at eg har fått sansen for Türk Kahvesi (tyrkisk kaffi). På basaren i Istanbul kjøpte eg det nødvendige: kaffipulver, små mokkakoppar og ein liten kaffikokar. Sjølv om inspirasjon og ny kunnskap var det viktigaste eg hadde med meg heim, var denne kaffien heller ikkje ein heilt uvesentleg del av bagasjen min.

Tankar frå ei tyrkisk strand

Eg har hatt nokre ganske innhaldsrike dagar her i Tyrkia. Har i dag kome fram til ein herleg stad ved Egeerhavet, med strand og utsikt utover over til Samos, ei av dei greske øyane. Her har eg nå i ettermiddag og kveld slappa av på Club Hotel Grand Efe etter mykje reising og mange inntrykk.

Eg har vore i storbyen Istanbul, som er ein møtestad mellom aust og vest både historisk og religiøst. Vidare har eg vore på ein rundreise til stadar knytt til den eldste kyrkja si historie på stadar som nemnt i Apostelgjerningane, Paulus sine brev og i Johannes Openberring. Og eg har hatt store naturopplevingar, som i Pamukkale.

Først var eg i Istanbul, ein by med over 12 millionar innbyggjarar. Der såg eg på mange historiske monument både frå den tida byen var kristen og frå muslimsk tid. Byen var i over 1000 år den viktigaste kristne byen i verda, frå den blei hovudstad i det austromerske riket i 330 til muslimane inntok byen i 1453.

Istanbul har geografisk sett ei heilt spesiell plassering. Den ligg dels i Europa, dels i Asia! Dei fleste historiske stadane ligg i den europeiske delen av byen, og det var der eg budde. Men ein kveld tok eg ferja over til den asiatiske sida. Båtturen tok 15 minutt og kosta 5 kroner. Så det er ikkje så langt frå Europa til Asia som ein skulle tru!

6a00d8341cb87053ef00e54f3a70b88833-640wi

Dei to siste dagane har eg vore i Vest-Tyrkia, med utgangspunkt i Izmir. Her skal eg vera eit par dagar til. Eg har reist ein rundtur til fleire av dei sju byane som fekk «sendebrev» frå apostelen Johannes, gjengjevne i Johannes» Openberring kap 2-3.

Desse byane er i dag veldig forskjellige. Nokre stadar er dei i dag moderne byar med bare større eller mindre historiske minnemerke frå romersk tid (dvs nytestamentleg tid). Andre stadar kom eg til spanande arkeologiske utgravingsområde som gir eit godt inntrykk av koss byen var den gong. Og enda andre stadar fekk eg sjå utmark med historiske bygningsrestar som stakk opp av jorda her og der, altså stadar som bare ropar etter arkeologar som har tid og pengar til å grava dei ut! Eg har vore og sett Smyrna (= Izmir), Sardes, Filadelfia, Laodikea og Efesos. Eg har opplevd det same som eg tidlegare har opplevd andre stadar i bibelske område; eg får eit nytt perspektiv på bibeltekstane når eg får sjå stadane dei er knytt til, og lærer meir om historia til desse stadane. Det neste biletet viser ruinen etter Johanneskyrkja i Filadelfia (frå ca 600 e.Kr.) med ein moske i bakgrunnen.

6a00d8341cb87053ef00e54f3a5f498833-640wi.jpg

Efesos har eg foreløpig bare sett såvidt. Det er den største og mest interessante av stadane. I morgon står dei arkeologiske utgravingane der på programmet mitt. Byen var, i tillegg til å vera ein av byane som fekk sendebrev frå Johannes, også ein av dei viktigaste byane for Paulus. Han budde her i to og eit halvt år og dreiv misjon med utgangspunkt i byen. Dessutan er fleire av breva i NT skrive til dei første kristne i denne byen (Efesarbrevet, 1. og 2. Timoteusbrev) og fleire av dei andre breva er truleg skrivne av Paulus mens han var der. Så Efesos har ein stor plass i NT!

Elles har eg i dag hatt ei naturoppleving av dei sjeldne: I byen Pamukkale er det eit fjell som består av kalksteins-terrassar, danna gjennom tusenvis av år av rennande, mineralrikt vatn frå varme kjelder. Pamukkale betyr «bomullsslottet» og det er eit passande namn. Fjellet er krittkvitt og viser på lang avstand. Det ser eigentleg ut som om det er dekka av snø. Eg gjekk ned denne fjellsida i og ved rennande og varmt vatn. På biletet sit eg med beina i ein bekk med varmt kjeldevatn som renn ned eit krittkvitt fjell med kalksteinsavleiringar. Staden er unik i verdssamanheng, og den er med på UNESCO World Heritage List.

6a00d8341cb87053ef00e54f4e7cab8834-640wi

Det er spesielt å reisa i eit land som eingong var ein viktig del av den kristne kulturen, og som nå er nærast totalt avkristna. Det er trist, og gir grunn til mange tankar. Eg kjenner eg treng tid til å fordøya opplevingane! Konstantinopel var hovudstad i det bysantinske riket, som var eit stort og viktig kristent rike. Hovudkyrkja i byen var Hagia Sophia, den heilage visdomen si kyrkje, som seinare blei omgjort til moske og som nå er museum. Og byane som fekk alvorlege og utfordrande sendebrev frå Johannes på Patmos, er i dag meir eller mindre utan kristne menneske. Det er heldigvis nokre kristne igjen i Tyrkia, men dei er ikkje mange. Offisielt er det religionsfridom, men kyrkjene strever med å halda på posisjonen sin. Mange kristne flyttar visstnok frå landet for å få eit enklare liv.

Men biletet er ikkje bare mørkt, sett frå ein kristen synsstad. Det finst evangeliske kristne som er her fordi dei opplever at Gud har sagt dei skal vera her. Dei arbeider i det stille, og håper og trur at arbeidet i framtida skal gje vekst gjennom huskyrkjer i tyrkiske heimar. Det er godt å vita om desse, og det er viktig at me som er kristne i vesten er med og ber for dei som slik har ei viktig og spesiell teneste.