Nikolai Astrup: Getsemane

fs4k6rov4g22
Nikolai Astrup: Getsemane
Nikolai Astrup forskningssenter for kunst og landskap

Eg har stor sans for kunsten til Nikolai Astrup (1880-1928). Her har han måla eit særprega Getsemane-bilde der bibelhistoria er plassert rett inn i norsk natur.

Det bibelske Getsemane er hagen ved foten av Oljeberget i Jerusalem, der Jesus var inne i ein djup bønekamp og der han blei arrestert og ført bort kvelden før korsfestinga.

Eg har funne to veldig forskjellige skildringar av kunstverket. Eg syns det er interessant å lesa to så ulike omtalar!

Einar Lexow skreiv med stor innleving om Astrup sitt bilde i Kunst og Kultur 1928:

Han har her fantasert over motivet ”Getsemane have” og har nådd et merkelig og betagende resultat. I hjørnet nederst tilhøire kneler en ung pike, som er blitt grepet av Kristi lidelse og nu i ekstatisk drømmetilstand ser det hele utspilles i de hjemlige omgivelser, den eneste natur hun kjenner. Månen lyser over Jølstervannet, men i haven er det ikke lenger gårdens folk som beveger sig, men yppersteprestens tjenere som kommer for at gripe Frelseren. … (Les meir)

Katalogen i Øystein Loge si bok om Astrup frå 1986 har ei meir nøktern skildring av kva me ser:

Sommerlandskap, månelys. I forgr. renner en bekk gjennom en hage med bed og trær. Th. kneler en jente i kjole, tv. ligger tre mannsskikkelser på jorden. I mellomgr. kneler en mann i rød kjortel med en lysende sirkel om hodet. En svartkledd mann er kommet bort til ham, fulgt av en rekke fakkel- og lansebærende menn som marsjerer inn i hagen. I bakgr. th. tre kors på en høyde, tv. små hus ved et vann. Haugens venstre side er formet som et ansikt. Bak vannet fjell; på himmelen en fullmåne. (Øystein Loge: Gartneren under regnbuen. Nikolai Astrup. Oslo 1986. Side 310)

Bibeltekstane som handlar om Getsemane, finn du i Matteus 26, Markus 14, Lukas 22, Johannes 18 og Hebrearbrevet 5.

Notat relatert til Getsemane her på bloggen:

Langfredag i Hinna kirke

Golgata. Jesu kors

Nå i den stille veka har eg lyst til å visa fram Victor Sparre sin store glaskunst i Hinna kirke enda ein gong.

Les om kunsten her: Victor Sparre: Golgata.

Du kan også lesa kunstnaren sin artikkel Kirkens kunst og Hinnakirkens glassmaleri her: Victor Sparre om glaskunsten i Hinna kirke.

Victor Sparre om glaskunsten i Hinna kirke

Frå den lokale kyrkjehistoria på Hinna, del 3

Golgata. Jesu kors

Victor Sparre (1919-2008) er kunstnaren bak den store glaskunsten i Hinna kirke. Kunsten var  ferdig til vigslinga av kyrkja 29. oktober 1967. Dette var første gong kyrkjekunst blei støtta av det relativt nye Norsk Kulturråd. Størstedelen av utgiftene på kr 120.000 til kunsten blei likevel gitt frå lokale deltakarar i «kirkeringene», dette var kvinner som var aktive i foreiningar som arbeidde for å bygga kyrkja på Hinna.

Eg har tidlegare skrive om glaskunsten, sjå: Victor Sparre: Golgata. Her er det fleire bilde og lenke til meir informasjon om kunstnaren (som i 1967 framleis heitte Victor Smith, – han skifta familienamn i 1971).

Sparre har ein interessant tekst i årboka Fedrane kyrkje i Rogaland 1968: Kirkens kunst og Hinnakirkens glassmaleri. Her er det nokre setningar som er vesentlege for forståinga av tankegangen hans, samtidig som dei er til å undra seg over (og ikkje forstå!):

Golgatascenen er tom. Det er langfredag aften. Kristi legeme er tatt ned, men tilbake på korset er det et avtrykk, som aldri kan viskes ut av vår verden.

Her er heile artikkelen:

V Sparre 1967, s 59

V Sparre 1967, s 60.jpg

V Sparre 1967, s 61.jpg

Dua, symbol for Den heilage ande

rc3b8d

Eg ønsker god pinse med dette symbolet som eg har på stolaen på prestedrakta mi. I pinsen brukar me røde kyrkjetekstilar og helst symbol som kan knyttast til Den heilage ande. Symbolet på stolaen er ei due med korsforma glorie.

Kona mi, Inger, er tekstilkunstnar. Ho har designa stolaen, – og har vevd stoffet og brodert symbolet.

Dua er blitt brukt som symbol for Den heilage ande i kunsten frå 500-talet. Når dua symboliserer Anden, kjem den ovanfrå og flyr nedover, og den har normalt ei korsmerka glorie rundt hovudet.

Den røde kyrkjeårsfargen symboliserer Den heilage ande (eld) og offer (blod). Den liturgiske fargen rødt blir brukt i pinsen, på martyrdagane og ved ordinasjon/vigsling.

Bakgrunnen for å bruka dua som symbol for Den heilage ande, finn me i bibelhistoria om Jesu dåp i Jordanelva:

Med det same Jesus var døypt, steig han opp av vatnet. Og sjå, himmelen opna seg, og han såg Guds Ande koma dalande ned over seg som ei due. (Matt 3,16)

Dua var elles den einaste fuglen som blei brukt som offer i tempelet i Jerusalem. J. Ursin skriv at me dermed kan seia at dua ved Jesu dåp peiker framover mot Jesu død. Han viser her også til profetien om lammet i Jes 53,7 (Jesaia = Esaias i eldre bibelutgåver).

Sin spesielle og viktigste symbolske tydning fikk duen da Jesus ble døpt, og Ånden kom ned i en dues skikkelse. Denne hendelse er meget bemerkelsesverdig.

Vi har tidligere nevnt at et vanlig symbol for Kristus er lammet. Det vil også være kjent at lammet var det dyr som kanskje mest ble brukt i Israel til ofringer. Og det var nettopp dette bilde profeten brukte (Es. 53,7) da han forutsa Jesu lidelse.

Men det er kanskje mindre kjent at av fugler var duen den eneste som ble brukt til offer. Det er derfor betegnende at ved Jesu innvielse til Messias-gjerningen viste Ånden seg i en dues skikkelse, og Johannes sier like etter: «Se der Guds lam«. Begge disse dyrebilder peker i særlig grad på Jesu soningsdød. (J. Ursin: Kristne symboler, Oslo 1975, side 115f)

Ursin Kristne symboler

Oppdatering: Sjå info om Ingers stolaer her.

Victor Sparre: Golgata

Golgatascenen er tom. Det er langfredag aften. Kristi legeme er tatt ned, men tilbake på korset er det et avtrykk, som aldri kan viskes ut av vår verden.

Golgata. Jesu kors

Hinna kyrkje har ein heil vegg med monumental glaskunst av Victor Sparre (1919-2008). Kunstnaren har utsmykning i 25 kyrkjer. Han var aktiv som kunstnar, debattant og menneskerettsforkjempar.

Victor Sparre ville at glasveggen i Hinna kyrkje skulle vera «ein del av den liturgiske aksjon». Nå er eg ein av prestane som får gjera altarteneste framfor dette sterke påskemotivet. Og eg opplever at kunsten hans gir farge og liv til gudstenesta og kyrkjerommet.

Men det er ein underleg – og samtidig spennande – tanke kunstnaren har: Det me ser som Jesus, er eigentleg eit avtrykk som står igjen etter at Jesus er tatt ned frå korset. Er det mogleg? Kva er det Victor Sparre vil seia oss med eit slikt perspektiv?

Her er kunstnaren si eiga skildring av glaskunsten i årboka Fedrane kyrkje i Rogaland 1968:

Hinna kirke har et lavt kor i hele rommets bredde. Betongglassmaleriet fyller veggen mot øst. I skjæringspunktet mellom ute og inne strekker tre kors på Golgata ut sine armer. Gjennom soningsstedets mørke trenger lyset frem til menigheten. Glassmaleriet er tenkt som en del av den liturgiske aksjon. Golgatascenen er tom. Det er langfredag aften. Kristi legeme er tatt ned, men tilbake på korset er det et avtrykk, som aldri kan viskes ut av vår verden. Stigen er reist – lendekledet er kastet over korsarmen – på den andre siden spydet og stokken med eddikssvampen. Tiden står stille mellom død og oppstandelse.

Det er et kors hvor han hang som vi bare kjenner fra et utbrudd av spott og fornektelse. Han eksisterer bare som siluett mot lyset – som en negasjon. På det tredje kors henger den angrende. Lyset begynner å trenge igjennom så han får et ansikt.

Golgata. Forbrytaren som spotta

Golgata. Forbrytaren som angra

Dette er bibelteksten om Jesus og dei to forbrytarane på Golgata:

To andre forbrytarar vart òg førte bort og skulle avrettast saman med Jesus. Og då dei kom til den staden som heiter Hovudskallen, krossfeste dei både han og forbrytarane, den eine på høgre sida hans, den andre på venstre. (…) Den eine av forbrytarane som hang der, spotta han og sa: «Er ikkje du Messias? Frels deg sjølv og oss!» Men den andre tala han til rette og sa: «Har du ikkje ærefrykt for Gud, endå du er under same dommen? For oss er dommen rettferdig, vi får berre att for det vi har gjort. Men han har ikkje gjort noko urett.» Og han sa: «Jesus, kom meg i hug når du kjem til ditt rike!» Jesus svara: «Sanneleg, eg seier deg: I dag skal du vera med meg i paradis.» (Luk 23,32-33 og 39-43)

Alfred Hauge skreiv om vigslinga av kyrkja 29. oktober 1967 i den same årboka, Fedrane kyrkje i Rogaland 1968. Her skriv han at glaskunsten er det første kyrkje-kunstverk som fekk stønad av Norsk Kulturfond (som var blitt oppretta i 1965). «Ved dette markeres at man her står overfor et kunstverk av utsøkt kvalitet», kommenterer Hauge.

Victor Sparre heittte i 1967 framleis Victor Smith. Seinare (1971) skifta han namn ved å ta mora sitt slektsnamn Sparre. Les meir om Victor Sparre i Norsk Biografisk Leksikon. Her er eit lite utdrag av leksikonartikkelen:

Som maler høstet Victor Sparre bred, internasjonal anerkjennelse. Som glasskunstner utførte han utsmykningsarbeider som alene ville kvalifisert ham som sentral. Og som uredd menneskerettighetsforkjemper talte han dissidentenes sak med utgangspunkt i en kristen humanisme.

Barluzzi-kunst i Gravkyrkja

Arkitekten Antonio Barluzzi laga flott mosaikk-kunst i det latinske kapellet på Golgata i Gravkyrkja då han restaurerte dette kapellet på 1930-talet. Motiva er knytt til at Jesus blir festa til korset. Han viser også til gamaltestamentleg bakgrunnsstoff for dette. Utgangspunktet hans er ein liten medaljong med mosaikk bevart frå korsfarartida.

Barluzzi er kjent som Det heilage landets arkitekt. Han bygde kyrkjer som mange set pris på, f eks Englekapellet på Hyrdemarkene i Beit Sahour utanfor Betlehem, Dominus Flevit på Oljeberget og kyrkja på til minne om saligprisningane i Galilea. For meg var det ukjent at han også hadde arbeidd i Gravkyrkja i Jerusalem.

Nå har den israelske guiden Shira Elazary skrive eit bloggnotat med ein presentasjon av denne mosaikken til Barluzzi: Calvary Hill Mosaics. Neste gong eg kjem til Gravkyrkja, vil eg studera dette kapellet grundigare enn eg har gjort før. Takk for interessant bakgrunnsstoff, Shira!

Golgataklippa er bygd inn i bygningsstrukturen i Gravkyrkja. Over Golgata er det bygd ei plattform som ligg 4,5 meter over golvet i kyrkja. Denne plattforma er delt i to; eit latinsk (dvs romersk-katolsk) kapell og eit gresk-ortodokst kapell. Kapellet med Barluzzi-mosaikken markerer 11. stasjon på Via Dolorosa. Men for den som ikkje grundig følgjer heile Via Dolorosa, er det dessverre lett å oversjå dette kapellet på veg til staden for Jesu korsfesting, som blir markert i det gresk-ortodokse kapellet.

Bernini: Den heilage ande

Foto: Wikimedia Commons
Foto: Wikimedia Commons

Det er pinse, og eg hentar fram eit av dei store verka til Bernini (1598-1680); Dove of the Holy Spirit i Peterskyrkja i Roma.

Me feirar den kristne pinsen fordi Gud er trufast og sender si ånd til oss. Kristen tru er nærvere, relasjon, kjærleik og tillit. Jesus sa: Eg vil ikkje la dykk vera att som foreldrelause born (Joh 14,18). Derfor: God pinse!

Påskekunst: Golgata

Golgatascenen er tom. Det er langfredag aften. Kristi legeme er tatt ned, men tilbake på korset er det et avtrykk, som aldri kan viskes ut av vår verden.

Golgata. Jesu kors

Hinna kyrkje har ein heil vegg med monumental glaskunst av Victor Sparre (1919-2008). Kunstnaren har utsmykning i 25 kyrkjer. Han var aktiv som kunstnar, debattant og menneskerettsforkjempar. Les meir

Jesus – som ei høne!

Notat til søndagens tekst: Matt 23,37-39

Jerusalem, Jerusalem. Kor ofte ville eg ikkje samla borna dine som ei høne samlar kyllingane under vengene sine. Men de ville ikkje. Desse orda frå Jesus er ein del av preiketeksten denne søndagen. Når eg les dette, tenkjer eg på denne mosaikken frå altaret i kyrkja Dominus Flevit på Oljeberget i Jerusalem.

Frå Dominus Flevit, Oljeberget. Foto: Arne Berge 2012
Frå Dominus Flevit, Oljeberget. Foto: Arne Berge 2012

Jesus samanliknar seg her med ei høne. Han tenkjer på den omsorga ei høne har for kyllingane sine. Dermed har kunstnaren laga dette bildet av ei høne med glorie! Den latinske teksten i mosaikken er nettopp Jesu ord i Matt 23,37. I det latinske nytestamentet mitt står teksten slik:

Ierusalem, Ierusalem (…) quotiens volui congregare filios tuos, quemadmodum gallina congregat pullos suos sub alas, et noluistis!

Eg merkar meg at teksten som kunstnaren har brukt, har eit spørjeteikn til slutt!

Teksten er i følgje Matteusevangeliet ein del av Jesu undervisning på tempelplassen i dagane før påske. Dette er altså etter inntoget i Jerusalem og før korsfestinga. Men innhaldsmessig er det veldig naturleg å ta fram desse orda i kyrkja på Oljeberget. Denne kyrkja er knytt til Jesu gråt over Jerusalem i Luk 19,41-44. På norsk blir kyrkja kalla Tårekyrkja eller Herren gret. Frå kyrkja er det flott utsyn over tempelplassen.

Born som lar lovsongen lyda

Detalj får messehakel, Grødem. Inger Bakke Berge 2014

Eg ønskjer alle lesarane av bloggen god påske 2014 med dette lovsongsmotivet. Det er er inspirert av hosiannaropa til borna på tempelplassen i Jerusalem den dagen Jesus rei inn i byen på eit esel. Altså den hendinga som har gitt opphavet til vår palmesøndagsfeiring.

Borna som dansar og syng er brodert av Inger, kona mi. Ho er tekstilkunstnar og arbeider mykje med kyrkjetekstilar. Broderiet er hovudmotiv på ein kvit messehakel som i dag (påskedag) er tatt i bruk i Grødem kyrkje i Randaberg. Inger har designa messehakelen, vevd stoffet og utført broderiet. Sissel, dotter mi, har teikna motivet for Inger.

Her er bibelteksten om borna på tempelplassen:

Men då overprestane og dei skriftlærde såg undera han gjorde og høyrde borna som ropa i heilagdomen: «Hosianna, Davids son!» vart dei arge og sa til han: «Høyrer du kva dei seier?» «Ja», svara Jesus. «Har de aldri lese dette ordet:

Frå munnen på småborn og spedborn
har du late lovsong lyda!»

Teksten står i Matt 21,15-16. Jesus siterer i følgje Matteus frå den greske versjonen av Salme 8.

Relatert notat: Sinte vaksne og glade barn

Cimabue: Frans av Assisi

Foto: Wikipedia Commons

Basilikaen som er reist over Frans av Assisi si grav, inneheld mykje flott kunst. Eg har nyleg kome heim frå ein studietur til Assisi, og besøka i basilikaen var blant høgdepunkta på turen.

Denne fresken, Maestà av Cimabue, er først og fremst interessant fordi kunstnaren har måla Frans inn i bildet, til høgre for hovudmotivet.

Cimabue (ca 1240-1302) måla fresken ca 1278-1280, det vil seia ca 50 år etter Frans» død i 1226.

Dei eldste bilda av Frans blei faktisk laga allereie på 1230-talet. Dette var ikon-aktige bilde med Frans i sentrum og småbilde av ulike scenar frå legendetradisjonen om han i felta rundt. Dei bilda som likevel har betydd mest i tradisjonen etter Frans, er Giotto sin kunst i den øvre delen av basilikaen. Desse blei måla omkring år 1300.

Cimabue sitt bilde av Frans er altså eldre enn Giotto sine bilde. Han har måla ein oppreist Frans med sårmerka hender og føter, som i dei eldre ikonane, inn i eit bilde med eit anna hovudmotiv.

Ein lett tilgjengeleg norsk tekst om dei eldste bilda av Frans, finn du i Tarald Rasmussen sitt innleiande essay i boka Frans av Assisi. Verdens hellige skrifter. Bokklubben 2005 (side XXI-XXIV). 

Notatet er oppdatert 15.10.2017

 

Mariapilegrim i Nasaret

Klokkespelet spelar og vinden svalar i den varme lufta i Nasaret. Det er kveld og den siste turistbussen har køyrt. Eg ruslar opp bakken til den store Bodskapskyrkja. Vakta forstår at eg kjem for å vera stille, så eg får sleppa inn. Offisielt er kyrkja stengt etter klokka seks.

Me er bare nokre få menneske i kyrkja. Lokale kristne og tilreisande pilegrimar. Me samlar oss rundt grotta under kyrkja. Her skjedde det. Her skal engelen Gabriel ha vist seg for Maria. Det stod over kyrkjedøra der eg gjekk inn: Verbum caro factum est et habitavit in nobis. Ordet blei menneske og tok bustad mellom oss.

Nokre les. Andre ber. Tankane mine flyr. Endeleg er eg her. Eg samlar tankane mine i takk og bøn.

Eg tenkjer også på alle bileta av Maria og Jesusbarnet i kyrkja over grotta. Her er det ei stor samling med slike bilete frå heile verda. Og det underlege er at Maria og Jesus blir teikna heilt forskjellig i ulike kulturar. Her er asiatiske, europeiske og afrikanske Maria’er og Jesusbarn. For ikkje å snakka om alle dei latinamerikanske. Sanneleg: Han blei ein av oss. Og Maria var mora hans.

Dette er éin av fem pilegrimstekstar som blei framført i Mariakonserten for eit år sidan, i november 2012. Eg skreiv desse tekstane om ein tenkt pilegrim som reiser i Marias fotspor. Dei er skrivne på bakgrunn av eigne reiser i bibelske landskap i Nasaret, Betlehem, Kairo, Kana og Jerusalem. 

Sjå tekstane om Mariapilegrimen her: NasaretBetlehemKairoKana og Jerusalem.

Dei eldste kristne symbola

Dei eldste kristne symbola var truleg T-forma kors, fisk – både som bilde og som ordspel – og (den gode) gjetaren.

Professor Larry Hurtado, Edinburgh, har arbeidd mykje med dei første kristne hundreåra. Nå har han nyleg vore her i Norge og halde foredrag om “Early Christian Writers on Christian Symbols” på ein konferanse på Universitetet i Oslo.  Han gjengir i dag hovudinnhaldet på bloggen sin:

Earliest References to Christian Symbols
I’ve just returned from a mini-conference held in Oslo, “Between Image and Text: The Early Medieval ‘Iconology’ of Graphic Representational Signs.” As the title suggests, the participants were pretty much all people with expertise in the medieval period . . . with me being a conspicuous exception! But the principal investigator of the funded research programme behind the conference generously invited me to contribute from within the limits of my own competence, thinking it helpful to have some input from my own very early period of Christianity.

My paper was on “Early Christian Writers on Christian Symbols,” and within the time allotted I focused on Christian texts of the late second and early third centuries. In these texts I was able to find references to the Christian use of the cross-symbol (typically referred to as having a T-shape in these early texts), fish-symbols (sometimes symbolizing Christians and sometimes Jesus), the acrostic of the Greek word for “fish” (ΙΧΘΥΣ = “ichthus”, representing “Jesus Christ God’s Son Saviour”), and the (good) shepherd image.

Les meir

Her er UiO sine sider om konferansen.

Altartavla i Time kyrkje

Krucifikset er et merkelig og skjønt arbeide – i særdeleshed benene og de vidunderlig behandlede føtter – de hører til de mest plastiske detaljer vi har av den slags.

Slik skreiv Dominico Erdmann, representant for Riksantikvaren, som restaurerte altartavla i Time kyrkje i 1921.

Denne altartavla er eigentleg sett saman av fleire delar eldre kyrkjekunst som i dag utgjer ein heilskap. Hovuddelane er krusifikset frå 1300/1400-talet og ulike element kyrkjekunst frå 1600-talet.

Foto: Time kyrkjelege fellesråd

Den nåverande Time kyrkje er den fjerde kyrkja som står på staden. Den første kyrkja blei riven i 1627. Den andre kyrkja blei bygd ca 1630 og riven i 1829. Den tredje kyrkja stod ferdig i 1830 og brann etter lynnedslag i 1858. Den nåverande kyrkja er frå 1859.

Kyrkjekunsten som i dag utgjer altartavla, blei bevart då den gamle 1600-tals kyrkja blei riven i 1829 og då det var kyrkjebrann i 1858.

Den oppstadne Kristus

På toppen av altartavla står den oppstadne Jesus Kristus. Denne figuren var truleg også med på altartavla i 1600-tals kyrkja. Under dette er det eit IHS-symbol, dvs eit Jesus-monogram. IHS kan tolkast både som ei forkorting for den greske namneforma IHSOUS (Jesus) og som ei forkorting for det latinske uttrykket Iesus Hominum Salvator (Jesus, menneska sin frelsar).

Moses og Døyparen Johannes

På sidene står Moses og Døyparen Johannes. Det er gjetta at desse opphavleg var plassert på kvar si side av kordøra. Døyparen ber eit lam og held eit langt kors, slik han ofte er gjengitt i kunsten. Moses er avbilda med horn. Dette går tilbake til ein feillesing av eit hebraisk ord i 2. Mosebok 34,29 der det står: ”det stråla av ansiktet hans”. Desse horna er mest kjent frå Michelangelo sin berømte Mosesskulptur i Roma.

Oppdatering 2016: Dersom du vil lesa ei grundig forklaring av dette med horna, vil eg anbefala Moses med horn på bloggen Oversatt betyr det.

Krusifikset

Krusifikset i Time kyrkje er truleg frå seinmellomalderen (1300/1400-talet). Det er kanskje eit hollandsk arbeid. Det er ikkje usannsynleg at det i ei tidlegare kyrkje var plassert over kordøra eller over altaret.

Det er eit gotisk krusifiks, ein stil som var blitt vanleg på 1200-talet. Dei gotiske krusifiksa viser den lidande Kristus. Her kan me sjå tornekrona, naglane i føter og hender, og eit lidande ansikt.

Inskripsjonen INRI er ei forkorting for den latinske teksten Iesus Nazarenus Rex Iudaeorum, dvs ”Jesus frå Nasaret, kongen over jødane”, jfr Joh 19,19-20.

Lokalhistorikaren Eivind Hognestad skreiv slik om dette krusifikset: «Millom dei gamle krusifiks på kyrkjejubileums-utstellingi i Nidaros 1930 fann eg ikkje noko så fint plastisk utforma som det me hev i Timekyrkja. Det er ei gåte korleis dette kunstverket kunde koma hit til den vesle kyrkja på Jæren.»

Epitafiet

Eit epitafium er ei minnetavle. Opphavleg inneheldt midtfeltet eit portrett av prestefamilien som hadde gjeve det. Dette epitafiet er frå 1666 og er skore av skotten Andrew Smith som budde i Stavanger og som blant anna har utført viktige arbeid i Stavanger domkyrkje.

Det er usikkert kor epitafiet var plassert i 1600-tals kyrkja, men det var i alle høve ikkje nokon altartavle.

Symbolsk sett er åttekanten den mest interessante ved epitafiet. På hjørna i åttekanten sit englar med kvar sin symbolske gjenstand, eit attributt. Dei fleste av desse er henta frå Jesu lidingshistorie. Øvst frå venstre og vidare rundt til høgre finn me:

  1. Nattverdsbegeret (kalken)
  2. Judas-pengane
  3. Hovudet til døyparen (dette er ikkje henta frå lidingshistoria)
  4. Peters sverd med Malkos sitt øyra (Joh 18,10)
  5. Tornekrona
  6. Ein hane (jfr Peter sitt svik)
  7. Veronica sin sveitteduk (frå legenda om Veronica ved Via Dolorosa)
  8. Ein uidentifisert gjenstand

Nedst er det ei allegorisk framstilling av døden, ein engel med timeglas.

Midtfeltet er overmåla fleire gonger. Epitafiet har tydelege bokstavar og årstal, men portrettet er forlengst borte. Det er  inngravert eit rødt skjold med englemaskar rundt. Her er tre rekkjer bokstavar i svart, som er initialene til dei som var avbilda på minnetavla. På skjoldet står desse bokstavane:

M E J A

E T D W

H L B S

Anno 1666

Dette er forkorting for:

Magister, Elias Jakobsson Agricola

Elen Thomasdatter Wegner

Herr, Laurentius Bernhardi Syninvindius

Magister Elias Jakobssøn Agricola var prest i Lye prestegjeld (som bestod av Time og Gjesdal sokn) 1644-1653. Han var gift med Elen Thomasdatter Wegner. Då Jakobsen døydde i 1653, gifta  Lauritz Berntsøn (Laurentius Bernhardi) seg med enka og overtok presteembetet. Han var prest i Lye 1654-1674.

Dei fire evangelistane

Figurane på preikestolen stod fram til restaureringa i 1959 øvst på altartavla, to på kvar side av den oppstadne Kristus. Dette er også kyrkjekunst frå 1600-talet som då truleg stod på preikestolen. Evangelistane er avbilda med dei tradisjonelle attributta: Matteus med engel, Markus med løve, Lukas med okse og Johannes med ørn. Attributta går tilbake til Op 4,7 og Hieronymus si tolking av dette bibelverset.

Det er bra at figurane nå fått tilbake sin opphavlege plassering på preikestolen. Når ein preikestol er utstyrt med desse symbola, er det eit bilete på at heile evangeliet skal forkynnast frå denne staden.

Eg blei nyleg utfordra på om eg kunne skriva noko om symbolikken i altartavla i Time kyrkje. Dette notatet er ei bearbeidd utgåve av manuset frå omvisninga på kulturminnedagen 10. august 1997. Eg var på den tida kapellan i Time prestegjeld.

Litteratur om Time kyrkje:

  • Eivind Hognestad: Time-kyrkja fram gjennom tidene. Særtrykk av Stavanger Aftenblad 1931
  • Eivind Hognestad: Time Herad 1837-1937. Sandnes 1936
  • Lisabet Risa: På kyrkjeveg. Time kyrkje 1859-2009. Time 2009

Rubljov: Treeininga

Ikonet Den heilage treeininga frå ca 1410 fascinerer også i vår tid. Det er 650 år sidan kunstnaren Andrej Rubljov blei født. Jubileet har ført til fornya fokus på kunsten hans. Eg les for tida ei ny, norsk bok om dette ikonet. Morgenbladet skriv denne veka (papirutgåva 7.-13. januar 2011) om Rubljov: Ikonmaleren som samlet Russland. Stipendiat Caroline Serck-Hanssen (kunsthistorie, UiB) fortel til avisa om korleis ho opplevde å sjå originalen på Tretjakovgalleriet i Moskva:

Den største opplevelsen var at – wow – det er så stort! Mye større enn jeg hadde forestilt meg etter å ha sett avbildninger og kopier. Det andre er at det nærmest lyser av seg selv. Det har en lysintensitet som ingen reproduksjon kan få frem, og virker helt overnaturlig, som om det kommer lys innenfra og ut, sier hun.

Boka eg les er Kjærlighetens hus av biskop Halvor Nordhaug (Verbum 2010). Boka handlar om Rubljov sitt ikon. Nordhaug blir også intervjua av Morgenbladet. På spørsmål om korfor han har skrive bok om biletet, svarar han:

Fordi treenigheten er det sentrale i den kristne tro. Og fordi ikonet til Rubljov gir en vakker, emosjonelt bevegende og intellektuelt innholdsmettet fremstilling av hva det vi [sic!] si å tro på en Gud i tre personer, sier Nordhaug.

Den bibelske bakgrunnen for biletet er forteljinga i 1. Mosebok 18 om då Abraham og Sara fekk besøk av Herren, på ein merkeleg måte omtalt som tre menn (eller englar?):

Sidan synte Herren seg for Abraham i eikelunden i Mamre, ein gong han sat i teltdøra midt på heitaste dagen.  Då han såg opp, fekk han auga på tre menn som stod framfor han. Med det same han vart var dei, sprang han imot dei frå teltdøra, bøygde seg til jorda og sa: «Herre, dersom du har god vilje for meg, så gjer vel og sjå innom til tenaren din! Lat oss få henta litt vatn, så de kan vaska føtene og kvila dykk her under treet! Så skal eg finna ein bete mat, som de kan styrkja dykk med før de fer lenger – sidan de no har lagt vegen om tenaren dykkar.» Dei svara: «Ja, gjer som du seier!» (1. Mos 18,1-5).

Nordhaug skriv litt om denne forteljinga før han går inn i ulike detaljar i ikonet:

Her er det påfallende at Abraham tiltaler de tre mennene som «Herre». En av dem er altså «Herren». Eller er «Herren» alle tre, siden de nærmest svarer Abraham i kor? Senere i fortellingen leser vi at en av dem fører ordet, og at denne mannen kalles «Herren», mens de to andre beskrives som engler. Her synes det å være noe som ikke helt går opp. (Nordhaug: Kjærlighetens hus, s. 6f).

Eg anbefaler med dette både Nordhaug si bok, Morgenbladet sin artikkel og ikkje minst forteljinga i 1. Mosebok.

Og la deg gjerne bli inspirert til gjestfridom av denne teksten! Sjå kva som står i Hebrearbrevet:

Gløym ikkje å vera gjestfrie, for på den måten har somme hatt englar til gjester utan å vita det. (Hebr 13,2)

Oppdatert 26.05.2018

Apostelportrett frå ca 400

Det er i dag blitt kjent at det er funne portrett av apostlane Andreas, Johannes, Peter og Paulus i St. Tecla-katakomben nær Pauluskyrkja, like utanfor bymuren i den gamle delen av Roma.

Bileta blir datert til siste del av 300-talet eller første del av 400-talet. Dette er dermed dei eldste kjente bileta av apostlane.

Reuters skriv:

The paintings have the same characteristics as later images, such as St Paul’s rugged, wrinkled and elongated forehead and balding head and pointy beard, indicating they may have been the ones which set the standard.

Likskapen med seinare portrett av apostlane kan vel like gjerne forklarast med at det har eksistert enda eldre maleri som i dag ikkje er kjende og som allereie på 300-talet var modellerande for korleis ein tenkte seg apostlane hadde sett ut?

Les og sjå bilete av funna:

Viktor Sparre (1919-2008)

Kunstnaren Viktor Sparre er død, 88 år gamal. Eg blei kjent med Viktor Sparre sin kunst då eg var tenåring og gjekk til gudsteneste i Hinna kyrkje. Der er det ein flott altarvegg med store glassmaleri som han har laga.

Seinare har eg blitt kjent med glassmaleria hans i Immanuelskyrkja i Tel Aviv. Der har han laga mange glassmaleri med bibelske tema, fantastiske bilete som fungerer som forkynning for mange israelarar som kjem innom kyrkja.

NTB har sendt ut følgjande melding om dødsfallet:

Victor Sparre er død

Bildekunstneren Victor Sparre er død 88 år gammel. Sparre var født i Bærum i 1919 og var særlig kjent for sine fargesterke malerier og sine glassmalerier.

Hans monumentale glass-utsmykning av østveggen i Jeløy kirke fra 1975
regnes som et av hans hovedverk. Han har også laget glassutsmykninger i
Ishavskatedralen i Tromsø og i Hinna kirke.

Sparres malerier har ofte symbolske og religiøse undertoner. Han var i mange år aktiv i menneskerettsbevegelsen.

Eg kjenner bare kyrkjekunsten hans. Maleria hans har eg ikkje sett. For Viktor Sparres kyrkjekunst vil i alle høve "religiøse undertoner" vera det me kallar eit typisk understatement.