Den heilage ande og eld

16/06/2017

Notat til søndagens tekst 18. juni 2017: Matt 3,11-12

Den allmektige Gud har no gjeve deg sin heilage Ande, fødd deg på nytt og teke deg inn i sin truande kyrkjelyd. Gud styrkje deg med sin nåde til det evige livet. Fred vere med deg. Dette blir sagt til den som er døypt, rett etter dåpshandlinga, i liturgien som me brukar i Den norske kyrkja. Orda er dei same, anten det er barn, ungdomar eller vaksne som blir døypte.

Døyparen Johannes seier i søndagens evangelium at Jesus skal døypa med Den heilage ande og eld. Me kan kalla dette ein messiansk åndsdåp. Bakgrunnen finn me i Det gamle testamentet, og tanken om at Den heilage ande blir gitt i dåpen, er viktig i kristen dåpsteologi. Det nye testamentet formulerer dette slik: Han frelste oss ved badet som gjenføder og fornyar ved Den heilage ande, som han så rikeleg har aust ut over oss ved Jesus Kristus, vår frelsar … (Tit 3,5f).

2. søndag i treeiningstida (18. juni 2017) kan kallast dåpens søndag. Sjølv er eg så heldig at eg skal få døypa seks barn på søndag. Det gjer eg i tru på at Gud vil gje dei sin heilage ande, føda dei på nytt og ta dei inn i det kristne fellesskapet.

Eg har skrive ein gjennomgang av søndagens preiketekst på Israelsmisjonen si nettside, sjå Dåp med Den heilage ande og eld.


Tyros og Sidon

10/03/2017

Geografisk notat til søndagens tekst: Matt 15,21-28

Så fór Jesus derifrå og tok vegen til landet kring Tyros og Sidon.

Slik begynner det som er preiketekst på 2. søndag i fastetida, og teksten skildrar dermed ei av Jesu reiser ut av Israelslandet.

Tyros og Sidon er to gamle byar, som nå ligg i Libanon. Dei to byane blir ofte nemnte saman i NT. Byane har sjølvsagt ikkje hovudfokus i teksten, men dei dannar den geografiske ramma for forteljinga om Jesu møte med «den kanaaneiske kvinna». Eg vil her gjera nokre notat om koss desse byane dukkar opp i ulike samanhengar i NT.

Lukas skriv i evangeliet sitt at det var folk frå Tyros og Sidon i den store mengda med menneske som samla seg om Jesus då han heldt Slettepreika (som tilsvarar Bergpreika hos Matteus):

Så gjekk han nedover att i lag med dei og vart ståande på ei slette. Der var ein stor flokk av disiplane hans samla og ei mengd med folk frå heile Judea og Jerusalem og frå sjøbygdene ved Tyros og Sidon. Dei var komne og ville høyra han og bli lækte for sjukdomane sine. (Luk 6,17-18a)

Apostelgjerningane fortel at det tidleg blei danna Jesustruande forsamlingar, som Paulus hadde kontakt med, i desse byane.

Då Paulus på slutten av den tredje misjonsreisa si var på veg frå Milet (avskjeden med dei eldste i Efesos) til Jerusalem, kom båten han reiste med i land i Tyros. Der oppsøkte han dei kristne, som her blir kalla «disiplane»,  og blei verande hos dei ei veke mens skipet lossa:

Då vi hadde rive oss laus frå dei, la vi frå land og segla beint til Kos, dagen etter til Rodos og derifrå til Patara. Der fann vi eit skip som skulle over til Fønikia. Vi gjekk om bord og la ut att. Då vi fekk Kypros i syne, heldt vi til høgre for øya og segla mot Syria. I Tyros la vi til land, for skipet skulle lossa. Vi leita opp disiplane og vart verande der i sju dagar. Drivne av Anden sa dei til Paulus at han ikkje måtte dra opp til Jerusalem. Då dagane våre der var til ende, heldt vi fram på reisa. Alle følgde oss ut av byen, med koner og born. På stranda bøygde vi kne og bad, før vi sa farvel til kvarandre. Vi gjekk om bord i skipet, og dei vende heim att. (Apg 21,1-6)

Seinare, etter arrestasjon i Jerusalem og fangeopphald og forhøyr i Cæsarea, blei Paulus sendt til Roma. Han hadde, som romersk borgar, anka saka si til keisaren. Den lange og farefulle reisa med båt over Middelhavet blir relativt grundig skildra i Apostelgjerningane (kap 27). Dagen etter at dei har forlate Cæsarea, er dei innom hamna i Sidon. Der får Paulus lov til å besøkja dei kristne, som her blir kalla «venene»:

Då det var avgjort at vi skulle segla til Italia, gav dei Paulus og nokre andre fangar over til ein offiser med namnet Julius frå Den keisarlege hæravdelinga. Vi gjekk om bord i eit skip frå Adramyttium som skulle til hamnene i Asia, og la så ut. Saman med oss var makedonaren Aristarkos frå Tessalonika. Dagen etter la vi til land i Sidon. Julius var venleg mot Paulus og gav han lov til å vitja venene sine og nyta godt av deira omsorg. Vi sette til havs att og segla i le av Kypros, fordi vinden bar imot. Så segla vi over havstykket utanfor Kilikia og Pamfylia og kom til Myra i Lykia. Der fann offiseren eit skip frå Aleksandria som skulle til Italia, og han sette oss om bord i det. (Apg 27,1-6)

Desse to bibeltekstane handlar om Paulus sine reiser på 50- og 60-talet. Dei kristne forsamlingane som han møter i Tyros og Sidon, hadde kanskje bakgrunn i forfølginga i Jerusalem like etter at Stefanus blei martyr på 30-talet, sjølv om byane ikkje låg i Judea eller Samaria:

Same dagen braut det ut ei hard forfølging mot forsamlinga i Jerusalem. Alle så nær som apostlane vart spreidde omkring i Judea og Samaria. (…) Dei som var spreidde omkring, drog rundt og forkynte Ordet. (Apg 8, 1 og 4)

Kanskje er det også ein samanheng mellom desse tidlege kristne forsamlingane og evangelieforteljingane som tyder på at mange i «landet kring Tyros og Sidon» møtte Jesus og høyrde forkynninga hans?

Til slutt vil eg peika på at det dagens tekst eigentleg handlar om, er koss Jesus møtte ei kvinne som ikkje tilhøyrde det jødiske folket. Teksten er ikkje enkel å forstå. Jesus seier tydeleg at hans eige folk (jødane) står i fokus for verksemda hans. Men han hjelper likevel denne kvinna, på grunn av trua hennar. Sidan gjev Jesus disiplane misjonsoppdraget om å gjera alle folkeslag til disiplar.

Dette notatet frå 2009 har eg oppdatert i samband med at Matt 21,15 ff er preiketekst på 2. søndag i fastetida 2017. Sjå òg notatet Kanaan-hunden frå 2012.


Luther: Jesu inntog i Jerusalem

27/11/2016

img_3756Bibelhistoria om då Jesus rei inn i Jerusalem på eit esel er preiketekst i kyrkjene på første søndag i adventstida.

I forkynninga blir det ofte framheva at Jesus her viser seg som ein fredsfyrste ved ikkje å ri på ein stridshest, men på eit fredeleg esel.

Då Martin Luther preika over denne teksten for 500 år sidan, framheva han faktisk det same: at eselet var eit dyr som ikkje var avskrekkande. Det blei tvert imot brukt som ein hjelpar for menneska, det blei brukt til å bera og til å arbeida.

Denne helga begynner det nye kyrkjeåret 2016-2017. Dette året skal me markera at det er 500 år sidan reformasjonen. Eg fann denne veka fram Luther sine preiker for å sjå koss reformatoren – som blant anna var ein produktiv predikant – forkynte på første søndag i adventstida.

Som heilskap er den aktuelle preika ganske annleis den forkynninga som er idealet i Den norske kyrkja i dag. Det første eg la merke til, var likevel likskapen i omtalen av eselet. Det at eselet viser oss Jesus som fredsfyrsten, er altså ikkje eit nytt motiv; me finn det allereie hos Luther.

Her er det aktuelle avsnittet, på gamal dansk:

See, Han rider ikke paa en Stridshest, Han kommer ikke med glimrende Pragt og bydende Vælde, men paa et ustridbart Dyr, som kun bruges til at bære og arbeide, Menneskene til Hjælp, paa det Han kan give tilkjende, hvorlunde Han kommer, ikke for at skrække Menneskene, ei heller for at plage og undertrykke dem, men for at hjælpe dem, for at tage deres Byrde paa sig og bære den.

Grunnen til at eg siterer Luther på gamal dansk er mest for kuriositeten si skuld. Eg har to utgåver av preikene hans i bokhylla og her har eg henta teksten frå den eldste boka. Det har seg slik at eg tidlegare i år ved ei anledning fekk ei bokgåve «i staden for blomar»; ei utgåve av Luther sine preiker utgitt i Odense i 1854. Gåva blei ein fin opptakt til refomasjonsjubileet for meg.

Her er teksten på tittelbladet i boka (bildet):

Dr. Morten Luthers Kirke- og Huus-Postille. Forklaring over alle Søn- og Festdages Evangelier og Epistler. Oversat efter Benjamin Lindners tydske Samling. Ny fuldstændig Udgave, forøget med Morten Luthers Levnet og tretten Fasteprædikener.

For meg er det ei langt større oppleving å bla i den flotte og gamle boka enn i ei meir prosaisk utgåve frå Det evangelisk-lutherske kirkesamfunn i 1968. Men rett skal vera rett, når det kom til å lesa den 14 sider lange preika, valde eg den nyare utgåva. Og når eg her gjengir sjølve bibelhistoria, vel eg Bibel 2011:

Då dei nærma seg Jerusalem og var komne til Betfage ved Oljeberget, sende Jesus to læresveinar i veg og sa til dei: «Gå inn i den landsbyen som ligg framfor dykk! Der skal de straks finna eit esel som står bunde og har ein fole hos seg. Desse skal de løysa og leia til meg. Og om nokon kjem med spørsmål, då skal de svara: ‘Herren har bruk for dei.’ Då sender han dei hit med ein gong.» Dette hende for at det skulle oppfyllast, det som er tala gjennom profeten:

Sei til dotter Sion:
Sjå, kongen din kjem til deg,
audmjuk er han og rid på eit esel
og på folen til eit trekkdyr.


Læresveinane gjekk av stad og gjorde som Jesus hadde sagt. Dei henta eselet og folen. Så la dei kappene sine på dei, og han sette seg oppå. Mange i folkehopen breidde kappene sine på vegen, andre hogg greiner av trea og strødde på vegen. Og folket som gjekk føre, og dei som følgde etter, ropa:

Hosianna, Davids son!
Velsigna er han som kjem i Herrens namn!
Hosianna i det høgste!


Då han drog inn i Jerusalem, vart det uro i heile byen, og dei spurde: «Kven er dette?» Og folkehopen svara: «Det er profeten Jesus frå Nasaret i Galilea.» (Matt 21,1-11)

Luther sin hovuddisposisjon ser ut til å vera

  1. Trua vår, om Kristi gjerning som er gitt som gåve til oss
  2. Gjerningane våre, om Kristi gjerning som forbilde for oss
  3. Den åndelege tydinga av denne forteljinga om Kristus

Med dette som utgangspunkt, held han ei omfattande preike der han går gjennom enkeltord og uttrykk i teksten og gir alt ei djupare tyding, – og forkynner på sin særprega måte og med sterke ord frelsa gjennom trua på Jesus Kristus.

Luther si 500 år gamle preike blei interessant lesing for meg. Den er henta frå ein heilt annan kulturell samanheng enn vår og er sjølvsagt formulert ut frå andre preikeideal enn dei eg har. Men lesinga sette igang mange tankar fram mot den første søndagen i adventstida. Eg ser fram til å lesa meir om og av Luther det neste året!


Den gode samaritanen

14/10/2016

Notat til søndagens tekst: Lukas 10,25-37

Jesu forteljing om den gode samaritanen er ei litterær perle frå Bibelen:

«Ein mann var på veg frå Jerusalem ned til Jeriko. Då fall han i hendene på røvarar. Dei reiv av han kleda og skamslo han, så gjekk dei sin veg og lét han liggja der halvdød. Så hende det at ein prest kom same vegen. Han såg mannen, men gjekk utanom og forbi. Det same gjorde ein levitt; han kom dit, såg mannen og gjekk rett forbi. Ein samaritan som var ute på reise, kom òg den vegen. Og då han fekk sjå mannen, fekk han inderleg medkjensle med han. Han gjekk bort til mannen, helte olje og vin på såra hans og la forbinding på dei. Så lyfte han mannen opp på eselet sitt og førte han til eit herberge og stelte vel med han. Morgonen etter tok han fram to denarar, gav dei til verten og sa: ‘Sørg vel for mannen, og må du leggja ut meir, skal du få det når eg kjem tilbake.’
Kven av desse tre tykkjer du viste seg som ein neste for han som fall i hendene på røvarane?» «Den som viste miskunn mot han», svara den lovkunnige. Då sa Jesus: «Gå du og gjer som han.» (Luk 10,30-37)

Den korte forteljinga har eit sterkt innhald som utfordrar oss til å sjå våre medmenneske, og særleg dei lidande, når han eller ho treng hjelp. Det kan dreia seg om ein som blir mobba der me er til stades, for eksempel på skulen eller på arbeidsplassen, eller lidande menneske i eit internasjonalt perspektiv. Alle menneske er vår neste. Me høyrer saman og me har ansvar for kvarandre.

Men det er også andre viktige sider ved bibelhistoria, som denne: Jesus let han som viste miskunn, vera ein utlending. Israelsfolket var tradisjonelt delt inn i tre grupper; prestane, levittane og folket. Oppbygginga av forteljinga skulle då logisk tilseia at det var ein representant for folket som kom som den tredje personen og som viste seg som det gode medmennesket. Jesu ord må ha vore sjokkerande. Samaritanane var eit forhatt nabofolk.

Eg tar med ei dramatisering av forteljinga frå 1920-åra. Då filmen «bare» er snaue 100 år gamal, blir det feil å seia at den er autentisk. Men det er interessant å sjå forteljinga i eit gamalt opptak i ørkenen der den høyrer heime.

Filmen sluttar med dette bodskapet:

The act of the Good Samaritan, a lesson in universal brotherhood, teaches the beauty of loving our neighbour as ourselves regardless of creed, color and race.

Eg syns det kviler ein merkeleg ro over filmatiseringa. Eg vil tru både Jesus og tilhøyrarane såg for seg større dramatikk då han fortalde historia!

Her er eit utdrag av omtalen av filmen på YouTube:

Drama of the biblical story of The Good Samaritan shot on location in Palestine in the 1920s. It is an excerpt from a 60 minute independently made silent feature film, released in the U.S. in 1925, called «The Man Nobody Knows», directed by Errett Leroy Kenepp and based on a book by Bruce Barton of the same name published in 1924. The main character is played by a real Samaritan – The High Priest Yitzhaq b. «Amram, aka Isaac Ben Omram, (1855-1932).

I kristen forkynning finn me ofte også  eit anna perspektiv på forteljinga; at Jesus sjølv er skjult til stades som den gode samaritanen. Han er den som ikkje går forbi den som treng hjelp. Han er den som bøyer seg ned, heilt frå himmelen, for å hjelpa og frelsa. Ser du det bildet? Det finst òg i søndagens tekst.

I kyrkjeåret høyrer forteljinga om den gode samaritanen heime på 22. søndag i treeiningstida som forteljingstekst og som evangelietekst i tredje tekstrekke. Det vil seia at det blir forkynt over denne teksten i kyrkjene førstkomande søndag, 16. oktober 2016. I kyrkja tar ein då med versa i forkant av forteljinga, slik at bakgrunnen for Jesu ord også er med:

25 Då steig det fram ein lovkunnig. Han ville setja Jesus på prøve og sa: «Meister, kva skal eg gjera så eg kan arva evig liv?» 26 «Kva står skrive i lova?» sa Jesus. «Korleis les du?» 27 Han svara: « Du skal elska Herren din Gud av heile ditt hjarte og av heile di sjel og av all di makt og av alt ditt vit, og elska nesten din som deg sjølv.» 28 Då sa Jesus: «Du svara rett. Gjer det, så skal du leva.» 29 Men mannen ville gjera seg rettferdig og spurde: «Kven er så nesten min?» 30 Jesus tok dette opp og sa:
«Ein mann var på veg frå Jerusalem ned til Jeriko. Då fall han i hendene på røvarar. Dei reiv av han kleda og skamslo han, så gjekk dei sin veg og lét han liggja der halvdød ….

Relaterte notat:

 


Dåpen, tenesta og håpet

16/08/2016

Notat til søndagens tekst: Matt 19,27-30

Kjære kyrkjelyd. Gjennom dåpen set Gud oss inn i si verdsvide kyrkje og gjev oss del i Jesu kall og oppdrag. Lat oss stå saman i vitnemål og teneste, inntil dagen kjem då alt det skapte skal bli forløyst ved vår frelsar, Jesus Kristus.

Desse orda er med i dåpsliturgien i Den norske kyrkja. Denne liturgien vil bli revidert på Kyrkjemøtet 2017 og formuleringa er ikkje med i forslaget som har vore ute til høyring. Men pr i dag blir dette sagt i samband med dåpen, og eg foreslår at predikantane på vingardssøndagen 21. august 2016 går nærare inn på kva desse orda betyr.

Det greske substantivet palingenesia i Matt 19,28 blir i Bibel 2011 omsett «når alt skal fødast på nytt». Ordet blir elles bare brukt i Tit 3,5 og der om den nye fødsel i dåpen. Slik knyter dette ordet i søndagens tekst saman den nye fødsel i dåpen og verda sin nye fødsel ved Jesu gjenkomst.

Ordboka viser elles at det norske ordet forløysing (bokmål: forløsning) kan bety 1.) frelse, 2.) den delen av fødselen der mora blir skild frå fosteret, og 3.) frigjering/utløysing.

Søndagens tekst er ikkje enkel. Her er det gjengitt Jesus-ord som er vanskelege å forstå. Eg har skrive om teksten her: Dåpen, tenesta og håpet. Tekstgjennomgangen er skriven med tanke på kollegaer som skal preike denne søndagen, men andre som vil førebu seg til gudstenesta, kan kanskje også ha interesse av den.


Palmesøndag

18/03/2016

Jesus rir inn i Jerusalem

Det må ha vært en veldig opplevelse å være med denne palmesøndagen. Folk strømmet til byen i lange rekker, – fra fjellene nord i Galilea, nede fra Middelhavet, sør fra Hebron, og nede fra Jeriko og Jordandalen. De gikk hele bygdelag sammen, med god tid til å prate på veien, mens barna løp frem og tilbake mellom naboer og slektninger. De gamle fortalte og sang arven inn i barna, så det ble deres egen historie. Etter hvert som de nærmet seg Jerusalem, overtok de faste påskesangene, Salmenes bok 113-118, de som kalles ‘lovsangen’. (Harald Kaasa Hammer)

Ruta inn i Jerusalem gjekk over Oljeberget, der Jesus hadde gode kontaktar i landsbyane Betfage og Betania. Her blei Jesus hylla av landsbyfolket, av tilreisande pilegrimar, av disiplane og av ein større flokk av vennene hans. Vidare drog dei truleg ned til Siloadammen før dei gjekk vegen opp til tempelet.

Eg brukar uttrykket «Jesu venner» fordi Jesus sjølvsagt hadde ein kontaktflate som var mykje større enn dei tolv disiplane. Me kan tenkja på søskenflokken Marta, Maria og Lasarus som tydelegvis ut frå evangelia stod Jesus veldig nær. Men eg ser for meg at det i folkemengda palmesøndag kan ha vore mange anonyme venner som hadde opplevd store ting i møte med Jesus. Kanskje nokon av dei 5000 som var blitt mette ved Jesu brødunder, var med og hylla han? Kanskje var enka i Nain og sonen hennar komen? Kanskje var den tidlegare besette frå gravholene på austsida av Gennesaretsjøen komen? Kanskje nokon av dei som var blitt helbreda ein kveld i Kapernaum? Og kanskje nokon av dei mange spedalske som var blitt friske? Det var mange som på ulike måtar var blitt berørt av Jesu forkynning og virksomhet. Dei hadde opplevd dei nyskapande kreftene som var verksame gjennom han og som framleis er verksame gjennom trua på han.

Det står ingenting i Bibelen om at dette skjedde på den første dagen i veka, altså på ein søndag. Men det er tydeleg at det skjedde i tida like før påske. Det er lang tradisjon for å feira Jesu inntog i Jerusalem på søndagen ei veke før påskedagen altså den dagen me kallar palmesøndag.

Hosiannarop og rop om korsfesting

Eg har ofte høyrt forkynt at dei same menneska som ropte «hosianna» på palmesøndag, få dagar seinare var med og ropte «korsfest han». Altså at stemninga blant folk flest i Jerusalem skifta totalt frå palmesøndag til langfredag.

Eg trur ikkje det stemmer. Me skal huska at Jerusalem var ein stor by. Og i påsken vaks den med utruleg store mengder pilegrimar som kom til byen. Det er meir sannsynleg at palmesøndagens hosiannarop og langfredagens rop om korsfesting er henta frå totalt ulike miljø i Jerusalem. Palmesøndag var han omgitt av tilreisande pilegrimsflokkar, av venner og disiplar. Under prosessen seinare i veka var det øvstepresten, det høge råd og deira medløparar i ein annan del av Jerusalem som pressa på for å få han dømt.

Dette er også poengtert i pave Benedikts bok om Jesus:

I alle de tre synoptiske evangeliene, men også hos Johannes, er det helt tydelig at den messianske hyllesten av Jesus utspiller seg ved inngangen til byen, og at de som bærer den frem ikke er Jerusalems innbyggere, men Jesu følge som ledsager ham inn i den hellige by.

(Pave Benedikt XVI / Joseph Ratzingers bok Jesus fra Nasaret. Fra inntoget i Jerusalem til oppstandelsen, side 17-18. Avenir forlag 2011)

Jesus er Messias, frelsarkongen

Me som er kristne, trur at Jesus er Messias. Han er konge for alle som trur. På palmesøndag blei dette ”offisielt” på ein ny måte. Jesus godtok hyllesta. Disiplane, landsbyfolket og pilegrimane fekk lov til å synga hosianna og han sette seg på eselet som ei oppfylling av profetiane i GT, f eks orda frå profeten Sakarja (Sak 9,9):

Bryt ut i jubel, dotter Sion!
Rop av glede, dotter Jerusalem!
Sjå, kongen din kjem til deg,
rettferdig og rik på siger,
fattig er han og rid på eit esel,
på ein eselfole.

Då Jesus rei inn i Jerusalem, tok han imot hyllesta, sjølv om folket som song, sannsynlegvis ikkje heilt forsto kor godt denne songen passa på han: Hosianna! Velsigna vera han som kjem i Herrens namn.

Jesus hadde tidlegare prøvd å halda skjult at han var Messias. Nå gjekk han ope inn i pilegrimane si forventning. Nå skulle det ikkje haldast skjult lenger, nå var han glad for den folkelege hyllesta. Lukas gjengir ein liten detalj om akkurat dette: Nokre farisearar i folkemengda sa til han: «Meister, tal læresveinane dine til rette!» Men han svara: «Eg seier dykk: Dersom dei teier, skal steinane ropa.» (Luk 19,39-40)

Samtidig kjente Jesus på smerte og han gret over byen. Då Jesus kom nærare og såg Jerusalem, gret han over byen og sa: «Hadde du berre på denne dagen skjøna, du òg, kva som tener til fred! Men no er det gøymt for auga dine.” (Luk 19, 41-42)

I forteljinga om palmesøndag møter me hyllest og jubel. Samtidig møter me smerte og gråt. Per Lønning sa ein gong i ei preike: Er palmesøndag en gledens dag eller er den en sorgens? Er det jubel og lovsang som i dag skulle strømme gjennom kirkerommet, eller er det smertens og botens tone? – Vi nøler ikke med å svare: det er begge deler.

Historia om då Jesus reid inn i Jerusalem finn du i Bibelen. Alle dei fire evangelia omtaler dette:

    • Matt 21,1-11
    • Mark 11,1-11
    • Luk 19,28-44
    • Joh 12,12-19

Her er forteljinga i Matteus 21,1-17, som er forteljingstekst på palmesøndag:

1 Då dei nærma seg Jerusalem og var komne til Betfage ved Oljeberget, sende Jesus to læresveinar i veg 2 og sa til dei: «Gå inn i den landsbyen som ligg framfor dykk! Der skal de straks finna eit esel som står bunde og har ein fole hos seg. Desse skal de løysa og leia til meg. 3 Og om nokon kjem med spørsmål, då skal de svara: ‘Herren har bruk for dei.’ Då sender han dei hit med ein gong.» 4 Dette hende for at det skulle oppfyllast, det som er tala gjennom profeten:

Sei til dotter Sion:
Sjå, kongen din kjem til deg,
audmjuk er han og rid på eit esel
og på folen til eit trekkdyr.
6 Læresveinane gjekk av stad og gjorde som Jesus hadde sagt. 7 Dei henta eselet og folen. Så la dei kappene sine på dei, og han sette seg oppå. 8 Mange i folkehopen breidde kappene sine på vegen, andre hogg greiner av trea og strødde på vegen. 9 Og folket som gjekk føre, og dei som følgde etter, ropa:
Hosianna, Davids son!
Velsigna er han som kjem i Herrens namn!
Hosianna i det høgste!
10 Då han drog inn i Jerusalem, vart det uro i heile byen, og dei spurde: «Kven er dette?» 11 Og folkehopen svara: «Det er profeten Jesus frå Nasaret i Galilea.» 12 Så gjekk Jesus inn på tempelplassen og dreiv ut alle som selde og kjøpte der. Han velte borda til pengevekslarane og benkene til dei som selde duer 13 og sa til dei: «Det står skrive: Mitt hus skal kallast eit bønehus. Men de gjer det til ei røvarhòle.»
14 På tempelplassen kom nokre blinde og lamme til han, og han lækte dei. 15 Men då overprestane og dei skriftlærde såg undera han gjorde og høyrde borna som ropa i heilagdomen: «Hosianna, Davids son!» vart dei arge 16 og sa til han: «Høyrer du kva dei seier?» «Ja», svara Jesus. «Har de aldri lese dette ordet:
Frå munnen på småborn og spedborn
har du late lovsong lyda!»
17 Så gjekk han frå dei og ut av byen, til Betania. Der var han om natta.

Det finst mykje stoff for den som vil arbeida meir med påskeforteljinga. Eg har stor sans for Ole Christian Kvarme si bok Åtte dager i Jerusalem. En bok om Jesu påske, om jødisk og kristen påskefeiring. Boka har også vore til konkret inspirasjon for denne artikkelen. Noko har eg også henta frå Harald Kaasa Hammer. Og nå i dagane før påsken 2016 les eg i pave Benedikt si bok om Jesus.

Les også: Eit dikt på palmesøndag

Dette notatet er ein bearbeidd versjon av eit tidlegare notat på bloggen (frå 2006).


Maria Bodskapsdag

07/03/2016

Notat til søndagens tekst: Luk 1,39-45

Our Lady of Vladimir (12th century), the holy protectress of Russia, now in the Tretyakov Gallery.

Our Lady of Vladimir (12th century), the holy protectress of Russia, now in the Tretyakov Gallery. Photo: Wikimedia Commons.

Jomfru Maria har ein viktig plass i vår kristne tru, også i ei luthersk kyrkje. For det første er ho Jesu mor og derfor nemnt i truvedkjenninga vår. Og så er ho eit eksempel på eit fromt menneske som ikkje ville framheva seg sjølv, men heller vera ein tenar for Herren då han kalla henne til ei heilt usannsynleg teneste.

Feiringa av Maria Bodskapsdag ni månadar før jul har lang tradisjon i den kristne kyrkja. For fleire hundre år sidan var 25. mars ein eigen heilagdag. Nå markerer Den norske kyrkja dagen på den søndagen som kjem nærast 25. mars (men likevel seinast ei veke før palmesøndag).

Teksten dette året handlar om Marias besøk hos den eldre slektningen Elisabet (døyparen Johannes si mor) kort tid etter at ho hadde fått bodskapet om at ho skulle bli Jesu mor.

Her er ei preike eg heldt for nokre år sidan over denne teksten, i Bryne kyrkje 25.03.2007:

Nokre dagar etter drog Maria av stad og skunda seg opp i fjellbygdene, til den byen i Juda der Sakarja budde. Der gjekk ho inn til Elisabet og helsa på henne. Då Elisabet høyrde helsinga frå Maria, sparka barnet i magen hennar. Ho vart fylt av Den heilage ande og ropa høgt: «Velsigna er du mellom kvinner, og velsigna er frukta i ditt morsliv. Korleis kunne det henda meg at mor til Herren min kjem til meg? For då lyden av helsinga di nådde øyret mitt, sparka barnet i magen min av fryd. Ja, sæl er ho som trudde, for det Herren har sagt til henne, skal oppfyllast.» (Luk 1,39-45).

Eg lurer på kva som var Maria sitt budskap til sine næraste då ho hadde møtt engelen som fortalde at ho skulle bli mor til Jesus. Kanskje ho mest av alt tenkte: dette har ikkje skjedd. Det kan ikkje vera sant. Eller: dette kan eg ikkje fortelja til nokon. Det er ingen som kjem til å tru på meg! Men Maria må ha fortalt, og på ein eller annan måte må menneska rundt henne ha akseptert historia.

Viktigast var det sjølvsagt at Josef, som ho skulle gifta seg med, trudde på henne. Matteusevangeliet fortel om koss dette skjedde. Josef blei i ein draum varsla av ein engel om det som hadde skjedd: «Josef, Davids son! Ver ikkje redd å ta Maria heim til deg som kona di. For barnet som er avla i henne, er av Den heilage ande. Ho skal føda ein son, og du skal gje han namnet Jesus, for han skal frelsa folket sitt frå syndene deira.» (Matt 1,20 ff)

Kva tenkte Maria i desse dagane? Lovsongen hennar er det me kjenner best (Luk 146-55), elles veit me ikkje så mykje om kva ho tenkte. Men ho reiste til Elisabet og blei der i tre månadar. Engelen som fortalte Maria at ho skulle bli Jesu mor, hadde òg fortalt om Elisabet sin situasjon:

Og høyr: Elisabet, slektningen din, ventar ein son, ho òg, på sine gamle dagar. Ho som dei sa ikkje kunne få born, er alt i sjette månaden. For ingen ting er umogleg for Gud.» (Luk 1,36 f).

Det er vel naturleg å tenkja at Maria reiste til Elisabet for å få støtte og hjelp frå ei eldre kvinne. Kanskje hadde ho òg behov for å koma seg vekk frå Nasaret, – kven veit? Men viktigast må det vel ha vore at ho hadde behov for å vera saman med ei som delte opplevinga av å ha blitt gravid på ein underfull måte. Ei som også måtte stola på Herren og ikkje heilt forstå kva ho var med på, anna enn at det måtte vera någe stort.

Det barnet som var unnfanga og som Maria bar ved hjarta sitt, det ho seinare fødte og la i ei krubbe, det barnet var også Gud! I den keltiske songen me song før preika, blei han kalla ”Guds dyrebare Ord”:

I et skur ved Betlehem,
gjemt i Josefs store trøye,
lå Guds dyrebare Ord,
som et nyfødt barn i høyet.
Og vi ser: Gud er god.
Han er her når vi synger,
han gir liv, lek og latter,
himmelrikets skjulte skatter.
Og vi ser: Gud er god.

Maria visste nok betre enn någen av oss kva det betydde at Gud gjorde seg liten og gjorde seg avhengig av menneske. Denne søndagen tar me Maria og hennar livserfaring inn i forkynninga. Og det er viktig å ha klart for seg at Maria har ein plass i vår kristne tru, òg i ei luthersk kyrkje. Derfor kan det vera på sin plass i dag å nemna at me her i kyrkja har eit ikon med Maria og Jesus. (Visa fram ikonet) Til vanleg står det nede på bordet ved inngangen. Kyrkja har fått det i gåve av ein familie som har kome hit til Time frå Balkan.

Maria har ein plass i vår tru først og fremst fordi ho er Jesu mor og derfor er nemnt i truvedkjenninga vår. Og så er ho eit eksempel på ei from kvinne som ikkje ville framheva seg sjølve, men heller ville vera ein tenar for Herren då han kalla henne til ei heilt usannsynleg teneste.

Gud trong rett og slett ei mor, så han kunne la sin einborne Son bli født som eit menneskebarn. Maria er ikkje ein helt, men først og fremst ei kvinne som fekk ei stor velsigning. Ho nådde seinare fram til det endelege målet for livet, ho er nå ein del av koret som syng til Guds ære. Kanskje me til og med kan seia at Maria står fremst i dette koret, og at me får synga saman med henne?

Tilbake til møtet mellom Maria og Elisabet: Då Maria kom inn i huset til Elisabet og Sakarja, helsa Maria på Elisabet. Og då Elisabet høyrde Maria sin stemme, sparka barnet i magen hennar av fryd og ho sa gode ord til den unge Maria, inspirert av Den heilage ande. Kva er det som skjer her? Verken Maria eller Elisabet visste i utgangspunktet om den andres graviditet, men alt dette stod veldig klart for dei nå. Elisabet fekk faktisk si openberring gjennom den ufødte Johannes sitt spark inne i magen! Dette sparket sette i gang någe hos henne, og fylt av Anden talte ho profetisk om Maria og barnet hennar. ”Velsigna er du mellom kvinner, og velsigna er frukta i ditt morsliv.”

Døyparen Johannes hadde som hovudoppgåve å peika på Jesus. Han var eit halvt år eldre, og var den som forkynte og døypte fram mot Jesu kome. Sparket han gav då han ennå var eit foster, var som eit første livsteikn frå han, han reagerte med glede inspirert av at Jesu mor kom inn i rommet. Då faren Sakarja fekk budskapet om at Johannes skulle bli født, sa engelen at han heilt frå mors liv skulle vera fylt av Den heilage ande (Luk 1,15). Det at han reagerte fysisk med å helsa Jesus, mens dei begge ennå var foster, kan heilt klart bli tolka som eit teikn på at dette stemte. Johannes var alt i mors liv verkeleg fylt av Ånden!

Elisabet fekk av Ånden ikkje bare vita at Maria var gravid, ho fekk allereie på dette tidspunktet greie på at Maria sitt barn er den Messias som var venta! Derfor bryt ho ut: ”Korleis kan det henda meg at mor til Herren min kjem til meg?”

Herren min – det er det greske ordet KYRIOS som er brukt her. Ordet som i all seinare kristen språkbruk har vore knytt til Jesus som Herre. Me kjenner det igjen i vårt litugiske bønerop Kyrie eleison.

Teksten handlar om to kvinner i Guds teneste, Maria og Elisabet. I bakgrunnen, utan å bli nemnt i dette tekstavsnittet, står sjølvsagt også dei to mennene Josef og Sakarja. Dei var vanlege menneske som du og eg, men dei fekk utan tvil ei heilt spesiell oppgåve i Guds frelsesplan. Desse vanlege menneska gjekk heldigvis inn i denne oppgåva ved å gå takkens veg, heller enn å forlanga å gå tankens veg.

Bibeltekstane om Jesu kome til jorda handlar om det største underet, det at Gud blei menneske. Det dreier seg om det som kristne teologar seinare har kalla inkarnasjonen. Dette er sjølvsagt någe som går langt ut over vår forstand. Og me blir derfor utfordra til å ta imot dette gjennom takkens veg, heller enn gjennom tankens veg. Den danske biskopen Georg Geil møtte ein gong ein mann som sa: ”Min forstand hindrer meg i å tro”. Biskopen svarte mannen med någen kloke ord: ”Det er viktigere å få hodet inn i himmelen enn å få himmelen inn i hodet!”

Sjølv vil eg gjerne forstå ting, eg vil gjerne få ting inn i hodet mitt. Eg trivst godt med å bruka tanken min, og eg trur Gud vil at du og eg skal gjera det. Men i møte med underet strekk ikkje tanken til. Eg må bare innrømma det. Jesu underfulle fødsel og jomfru Marias rolle i denne samanhengen, er eksempel på det som er meir enn kva tanken min kan romma. Men eg kan, som Maria, møta underet med takk, glede og håp.

Me får også i desse bibeltekstane inntrykk av at Maria kjente på ein grunnleggjande trygghet. ”Sæl er ho som trudde, for det Herren har sagt til henne, skal oppfyllast.” Eg trur det er rett å seia at engelen som openberra seg for henne i Nasaret, tok henne i handa for å gje henne trygghet i ei vanskeleg tid. Gud forandra livet hennar gjennom å gje henne oppgåva å vera Jesu mor, og i Marias liv kan me oppdaga Guds barmhjertige blikk. ”Gud har sett til si tenestekvinne i hennar fattigdom” song ho i lovsongen sin (v 48) og dette kan me òg seia i vår tid. Gud ser til oss! Det kan me leva på! Me får høyra det kvar søndag i det me avsluttar gudstenesta vår: Herren som vil ”lyfte sitt åsyn på oss og gje oss fred!”

Maria såg fram mot ei usikker framtid. Eg trur ho kan ha kjent seg som ei forskremt fuglunge som skjelvande ligg i ei barnehand. Men trass i dette, våga ho å stola på Gud. Ho opplevde at engelen tok henne i handa. Der fann ho trygghet for livet i Guds teneste. Gjennom trua på Jesus tar Gud oss menneske i handa og vil gje oss ei slik grunnleggjande trygghet, sjølv om òg me lever med ei usikker framtid. Me får vera i Guds hand, både når me er på høgda og når me kjenner oss skjelvande som ei forskremt fuglunge.

Maria viser oss på denne dagen någe om å leva i tru, håp og kjærleik. Ho sa ja til å vera Jesu mor. Og Jesu kome til jorda er den viktigaste hending som någen gong har skjedd. Gjennom barnet Jesus kom Skaparen sjølv inn i vår verd, som eit menneske og som Guds dyrebare Ord. Han gjorde Maria sitt liv nytt. Og han er Frelsaren som vil gjera våre liv nye, så me kan leva våre kvardagsliv i tru, håp og kjærleik.

Inspirert av

  • Hilde Barsnes sitt tekstarbeid i Luthersk Kirketidende 3 – 2007
  • Hein Steinskog si tekstgjennomgåing i prestesamling i Jæren prosti mars 2007
  • Raymond E. Brown: The Birth of the Messiah
  • Knut Grønvik sin andakt i Vårt Land 23.03.2007

%d bloggarar likar dette: