Tyros og Sidon

10/03/2017

Geografisk notat til søndagens tekst: Matt 15,21-28

Så fór Jesus derifrå og tok vegen til landet kring Tyros og Sidon.

Slik begynner det som er preiketekst på 2. søndag i fastetida, og teksten skildrar dermed ei av Jesu reiser ut av Israelslandet.

Tyros og Sidon er to gamle byar, som nå ligg i Libanon. Dei to byane blir ofte nemnte saman i NT. Byane har sjølvsagt ikkje hovudfokus i teksten, men dei dannar den geografiske ramma for forteljinga om Jesu møte med “den kanaaneiske kvinna”. Eg vil her gjera nokre notat om koss desse byane dukkar opp i ulike samanhengar i NT.

Lukas skriv i evangeliet sitt at det var folk frå Tyros og Sidon i den store mengda med menneske som samla seg om Jesus då han heldt Slettepreika (som tilsvarar Bergpreika hos Matteus):

Så gjekk han nedover att i lag med dei og vart ståande på ei slette. Der var ein stor flokk av disiplane hans samla og ei mengd med folk frå heile Judea og Jerusalem og frå sjøbygdene ved Tyros og Sidon. Dei var komne og ville høyra han og bli lækte for sjukdomane sine. (Luk 6,17-18a)

Apostelgjerningane fortel at det tidleg blei danna Jesustruande forsamlingar, som Paulus hadde kontakt med, i desse byane.

Då Paulus på slutten av den tredje misjonsreisa si var på veg frå Milet (avskjeden med dei eldste i Efesos) til Jerusalem, kom båten han reiste med i land i Tyros. Der oppsøkte han dei kristne, som her blir kalla “disiplane”,  og blei verande hos dei ei veke mens skipet lossa:

Då vi hadde rive oss laus frå dei, la vi frå land og segla beint til Kos, dagen etter til Rodos og derifrå til Patara. Der fann vi eit skip som skulle over til Fønikia. Vi gjekk om bord og la ut att. Då vi fekk Kypros i syne, heldt vi til høgre for øya og segla mot Syria. I Tyros la vi til land, for skipet skulle lossa. Vi leita opp disiplane og vart verande der i sju dagar. Drivne av Anden sa dei til Paulus at han ikkje måtte dra opp til Jerusalem. Då dagane våre der var til ende, heldt vi fram på reisa. Alle følgde oss ut av byen, med koner og born. På stranda bøygde vi kne og bad, før vi sa farvel til kvarandre. Vi gjekk om bord i skipet, og dei vende heim att. (Apg 21,1-6)

Seinare, etter arrestasjon i Jerusalem og fangeopphald og forhøyr i Cæsarea, blei Paulus sendt til Roma. Han hadde, som romersk borgar, anka saka si til keisaren. Den lange og farefulle reisa med båt over Middelhavet blir relativt grundig skildra i Apostelgjerningane (kap 27). Dagen etter at dei har forlate Cæsarea, er dei innom hamna i Sidon. Der får Paulus lov til å besøkja dei kristne, som her blir kalla “venene”:

Då det var avgjort at vi skulle segla til Italia, gav dei Paulus og nokre andre fangar over til ein offiser med namnet Julius frå Den keisarlege hæravdelinga. Vi gjekk om bord i eit skip frå Adramyttium som skulle til hamnene i Asia, og la så ut. Saman med oss var makedonaren Aristarkos frå Tessalonika. Dagen etter la vi til land i Sidon. Julius var venleg mot Paulus og gav han lov til å vitja venene sine og nyta godt av deira omsorg. Vi sette til havs att og segla i le av Kypros, fordi vinden bar imot. Så segla vi over havstykket utanfor Kilikia og Pamfylia og kom til Myra i Lykia. Der fann offiseren eit skip frå Aleksandria som skulle til Italia, og han sette oss om bord i det. (Apg 27,1-6)

Desse to bibeltekstane handlar om Paulus sine reiser på 50- og 60-talet. Dei kristne forsamlingane som han møter i Tyros og Sidon, hadde kanskje bakgrunn i forfølginga i Jerusalem like etter at Stefanus blei martyr på 30-talet, sjølv om byane ikkje låg i Judea eller Samaria:

Same dagen braut det ut ei hard forfølging mot forsamlinga i Jerusalem. Alle så nær som apostlane vart spreidde omkring i Judea og Samaria. (…) Dei som var spreidde omkring, drog rundt og forkynte Ordet. (Apg 8, 1 og 4)

Kanskje er det også ein samanheng mellom desse tidlege kristne forsamlingane og evangelieforteljingane som tyder på at mange i “landet kring Tyros og Sidon” møtte Jesus og høyrde forkynninga hans?

Til slutt vil eg peika på at det dagens tekst eigentleg handlar om, er koss Jesus møtte ei kvinne som ikkje tilhøyrde det jødiske folket. Teksten er ikkje enkel å forstå. Jesus seier tydeleg at hans eige folk (jødane) står i fokus for verksemda hans. Men han hjelper likevel denne kvinna, på grunn av trua hennar. Sidan gjev Jesus disiplane misjonsoppdraget om å gjera alle folkeslag til disiplar.

Dette notatet frå 2009 har eg oppdatert i samband med at Matt 21,15 ff er preiketekst på 2. søndag i fastetida 2017. Sjå òg notatet Kanaan-hunden frå 2012.


Jervell om det jødiske folk

09/03/2014

Det var ikke snakk om at jødene ble forkastet som Guds folk; de jødiske Kristus-troende var forankringspunktet for all senere misjon, så å si kjernegruppene i de kristne menighetene. (…) Paulus var en misjonær som ikke brøt med jødedommen, men som forkynte at hedningene kunne bli “lagt til” det jødiske folk.

Dette skriv professorane Halvor Moxnes og Turid Karlsen Seim om den nyleg avdøde NT-professoren Jacob Jervell (1925-2014) si forsking på forholdet mellom kristendom og jødedom.

Eg var ikkje klar over at Jervell argumenterte så tydeleg mot “erstatningsteologien”; tankegangen om at kyrkja har erstatta det jødiske folket som Guds folk. Det viser vel først og fremst at eg har lese relativt lite av Jervells teologiske produksjon.

Eg siterer eit par avsnitt frå artikkelen “Det overraskende evangeliet” (Vårt Land 06.03.2014, papirutgåva) av Moxnes og Karlsen Seim:

Jervells viktigste innsats i internasjonal forskning var hans nylesning av Apostelgjerningene og Lukasevangeliet, som førte til et nytt bilde av tidlig kristendom og forholdet til jødene. Det vanlige bildet var at den Jesus-troende menigheten erstattet jødene som Guds folk, siden de hadde avvist Jesus. Jervell gav her et uventet og originalt nytt bilde. Blant annet boken Luke and the People of God (1972) viser hvordan han fant en annen fremstilling i tekstene, av jøder som omvendte seg i store mengder. Det var ikke snakk om at jødene ble forkastet som Guds folk; de jødiske Kristus-troende var forankringspunktet for all senere misjon, så å si kjernegruppene i de kristne menighetene. Dermed ble også et nytt Paulus-bilde (The Unknown Paul, 1984); Paulus var en misjonær som ikke brøt med jødedommen, men som forkynte at hedningene kunne bli “lagt til” det jødiske folk. Jacob Jervell samlet resultatene av denne forskiningen i en monografi på engelsk og i en massiv kommentar til Apostelgjerningene i den prestisjetunge tyske Meyer-serien i 1998.

Da Jacob Jervell tok opp dette arbeidet på 1970 og -80 tallet ble det mye diskutert, særlig blant amerikanske forskere, og det var omstridt. Me de har vist seg å være forut for sin tid og peke fremover mot dominerende tolkningsretninger i dag. Nå er det bred enighet om at det ikke kom til et absolutt skille mellom jøder og kristne i det første århundre, kontaktene fortsatte mot det 3. århundret. Den såkalte “nye Paulus” forskningen har dessuten brutt med det “lutherske” bildet av Paulus med motsetningen mellom (jødisk) “lov” og “evangelium” og understreker at Paulus forble preget av sitt jødiske miljø. Denne forskningen har skapt et nytt klima i forholdet mellom jøder og kristne, og viser at også grunnforskning kan ha praktisk og aktuell betydning.


Paul’s Missionary Tube Map

02/02/2014

Paulus´misjonsreiser, utradisjonelt gjengitt! (via BiblePlaces Blog)

theologygrams

Paul Tube Map Final

View original post


Apostelportrett frå ca 400

22/06/2010

Det er i dag blitt kjent at det er funne portrett av apostlane Andreas, Johannes, Peter og Paulus i St. Tecla-katakomben nær Pauluskyrkja, like utanfor bymuren i den gamle delen av Roma.

Bileta blir datert til siste del av 300-talet eller første del av 400-talet. Dette er dermed dei eldste kjente bileta av apostlane.

Reuters skriv:

The paintings have the same characteristics as later images, such as St Paul’s rugged, wrinkled and elongated forehead and balding head and pointy beard, indicating they may have been the ones which set the standard.

Likskapen med seinare portrett av apostlane kan vel like gjerne forklarast med at det har eksistert enda eldre maleri som i dag ikkje er kjende og som allereie på 300-talet var modellerande for korleis ein tenkte seg apostlane hadde sett ut?

Les og sjå bilete av funna:


Skipstrafikk i Romarriket

28/07/2009

Det står ein del om skipstrafikken på Middelhavet i NT. Dette havet var nærast ein romersk “innsjø” og det var sjølvsagt ein omfattande trafikk mellom dei ulike delane av Romarriket. Sjøvegen var den raskaste og beste vegen å frakta varer på, så lenge det var sommarhalvår og trygt på sjøen. Derfor er det av interesse, også i eit bibelarkeologisk perspektiv, når det nyleg er gjort eit omfattande funn av fem romerske handelsskip frå perioden 1. hundreår f.Kr. til 5. hundreår e.Kr. på vestkysten av Italia.

Men før eg refererer meir frå dette skipsfunnet, tar eg med ein nytestamentleg tekst som er relevant i denne samanhengen. Då Paulus blei transportert som fange frå Cæsarea til Roma, reiste følget den lengste delen av reisa med eit handelsskip som frakta korn frå Alexandria i Egypt til Italia. Slik begynte turen i følge Apg 27,1-6:

Då det var avgjort at vi skulle segla til Italia, gav dei Paulus og nokre andre fangar over til ein offiser med namnet Julius frå Den keisarlege hæravdelinga. Vi gjekk om bord i eit skip frå Adramyttium som skulle til hamnene i Asia, og la så ut. Saman med oss var makedonaren Aristarkos frå Tessalonika. Dagen etter la vi til land i Sidon. Julius var venleg mot Paulus og gav han lov til å vitja venene sine og nyta godt av deira omsorg. Vi sette til havs att og segla i le av Kypros, fordi vinden bar imot. Så segla vi over havstykket utanfor Kilikia og Pamfylia og kom til Myra i Lykia. Der fann offiseren eit skip frå Aleksandria som skulle til Italia, og han sette oss om bord i det.

Nå er det altså gjort eit interessant funn av fem handelsfartøy i relativt god stand på 100 meters djup ved den italienske øya Ventotene midtvegs mellom Roma og Napoli.

Reuters skriv:

A team of archaeologists using sonar technology to scan the seabed have discovered a “graveyard” of five pristine ancient Roman shipwrecks off the small Italian island of Ventotene.

(…)

The vessels were transporting wine from Italy, prized fish sauce from Spain and north Africa, and a mysterious cargo of metal ingots from Italy, possibly to be used in the construction of statues or weaponry.

Gambin said the wrecks revealed a pattern of trade in the empire: at first Rome exported its produce to its expanding provinces, but gradually it began to import from them more and more of the things it once produced.

(…)

Due to their depth, the ships have lain untouched for hundreds of years but Gambin said the increasing popularity of deep water diving posed a threat to the Mediterranean’s archaeological treasures.

(Les meir)

Oppdatering 31.07.2009: Morgenbladet har denne veka ein oppfølgingsartikkel om skipsfunnet utanfor Italia, med kommentarar frå marinbiologen Marek E. Jasinski ved NTNU:

– Vrak fra antikken inneholder alltid hauger med amforaer stilt oppå hverandre. I dag pakker man i kasser og containere. På den tiden pakket man alt i amforaer: Vin, olje, korn, fiskesaus.

– Hvor langt bakover i tid kan man finne skip med intakt last?

– Egentlig er det ingen tidsbegrensning. Rent teknisk kan man gå tilbake til de eldste sivilisasjoner, til da menneskene for første gang begynte å bruke skip.

(…)

– Når man finner et forlist skip, kan det føre til krangler om hvem som har rett på skattene?

– Ja. I territoriale farvann tilfaller som regel funnet den konkrete staten. Det er mer sammensatt i internasjonale farvann. UNESCO har nettopp vedtatt en konvensjon om historiske skipsvrak i internasjonale farvann. Den er ratifisert av en del stater, men ikke av Norge. Det er en del politikk inne i bildet.

– Hvordan ligger undervannsarkeologien an i forhold til den type arkeologi som foregår på landjorda?

– I vitenskapen sier man at vi per i dag vet mer om Mars enn om havbunnen. Bare dét viser hvilke muligheter man har i marinarkeologien.

(Les meir)


Leivningane etter Paulus?

29/06/2009

I går kunngjorde paven at sarkofagen som er funnen i Basilica San Paolo fuori le Mura i Roma, er undersøkt på eit foreløpig vis og at den inneheld restar etter eit menneske frå 1. eller 2. hundreår. Paven trur dette er leivningane etter Paulus! Ikkje noko mindre!

Eg har nettopp markert avslutninga av Paulusåret 2008-2009 her på bloggen. Det ser ut for at det likevel vil bli nok av stoff relatert til Paulus også i tida som kjem!

NTB har sendt ut ei melding om funnet. Her er eit utdrag henta frå DagenMagazinet:

Et lite hull ble boret inn i sarkofagen for at arkeologene skulle få innsyn. Inne i sarkofagen så de spor av et purpurfarget linklede, laminert med rent gull, samt et blåfarget tøystykke.
Det ble også funnet små beinfragmenter, sa pave Benedikt søndag. Disse er nå datert ved hjelp av karbon 14-metoden, og det viser seg at beinrestene stammer fra en person som levde i det første eller andre århundret e.Kr.
– Dette ser ut til å bekrefte den tradisjonelle oppfatningen om at dette er levningene etter apostelen Paulus, sa pave Benedikt. (Les meir)

Aftenposten skreiv om funnet av sarkofagen i 2006 (her), men då var den altså ikkje opna.

Vidare blei det i går også gjort kjent at arkeologar i Vatikanet nyleg har avdekka ein freske med det som kanskje er Paulus sitt ansikt i ein katakombe (St. Tekla) nær Pauluskatedralen. Fresken viser seg å vera frå 300-talet og er i tilfelle det eldste kjente biletet av apostelen.

Vatican newspaper Osservatore Romano, revealing the find on Sunday, published a picture of a frescoed image of the face of a man with a pointed black beard on a red background, inside a bright yellow halo. The high forehead is furrowed. (Les meir)

Les meir:

Oppdatering 30.03.09:

BiblePlacesBlog skriv nøkternt:

The skeptical would note that a lot of people lived in the first and second centuries.  However, these bones were within a tomb traditionally identified with Paul.  I wouldn’t call that proof, but it seems to point in the direction of authenticity.  At least, it is unlikely that somebody in the Middle Ages set this all up.  CNN has a report.


Paulusåret 2008-2009

29/06/2009

logo_anno_paolino1

Paulusåret Anno Paolino Bimillenario er nå avslutta. I dag på Persok (29. juni) er det eitt år sidan eg første gong skreiv om Paulusåret her på bloggen.  Persok er det norske namnet på Apostlane Peters og Paulus’ dag.

Eg har markert Paulusåret med regelmessig å skriva litt i tilknyting til sitat frå dei paulinske breva i NT. Her er ei oversikt over desse notata:

I tillegg har eg dette året skrive desse notata med direkte tilknyting til Paulus:

Med dette er Paulusåret 2008-2009 avslutta også her på bloggen.


%d bloggarar likar dette: