Om Jesu fødsel

23/12/2019

Adventsblogg 23. desember

Stjerna i Fødselsgrotta

Stjerna som markerer Jesu fødestad i grotta under Fødselskyrkja. Foto: Arne Berge 2005

Eg syns det er vanskeleg å tru at Josef og Maria blei avviste då dei kom til Betlehem og at dei måtte klara seg sjølv då Jesus blei født. Kven ville avvist ei høggravid ung dame? Og dette er bare eitt av fleire kritiske punkt i ei tradisjonell forståing av juleevangeliet!

Dette har eg tenkt mykje på dei siste åra. Både fordi eg er prest med forkynnaransvar i julehøgtida og fordi eg har reist ofte til Betlehem og har opplevd staden mange gonger.

Det er mykje me ikkje veit om Jesu fødsel. Det er jo veldig lenge sidan det skjedde. Samtidig har me to kjeldeskrift frå det første hundreåret og dei gir ein del truverdig informasjon. Eg trur at det dei seier, passar inn i den lokale kulturen. Problemet er bare at me har mange lag med forestillingar som ikkje kjem frå Bibelen. Noko av dette kjem frå Jakobs protevangelium. Desse forestillingane kan vera koselege og hyggelege, men dei gjer at forteljinga om Jesu fødsel lett får eit legendarisk preg over seg. Kanskje mange rett og slett trur juleevangeliet er eit eventyr?

Sjølv om eg er veldig glad i julekrybber og barn som opptrer med julemusikalar og liknande, trur eg me med fordel kan sjå med nye og friske auge på bibelforteljnga. Det bør vera relativt enkelt å ta bort verten i «herberget» i Betlehem. Han er ikkje bibelsk. Men kanskje me bør gå meir drastisk til verks? Eg veit ikkje, for eg er ikkje ferdig tenkt omkring dette.

Eg har dei seinare åra lese Kenneth E. Bailey si tolking av fødselsforteljinga i boka Jesus Through Middle Eastern Eyes. Det har vore inspirerande. Han skriv som ei innleiing til det aktuelle kapitlet:

A diamond ring is admired and worn with pride, but with the passing of time, it needs to be taken to a jeweler to be cleaned to restore its original brilliance. The more the ring is worn, the greater the need for occasional cleaning. The more familiar we are with a biblical story, the more difficult it is to view it outside of the way it has always been understood. And the longer imprecision in the tradition remains unchallenged, the deeper it becomes embedded in Christian consciousness. The birth story of Jesus is such a story.

Eg trur faktisk at Jesus blei født i eit hus, hos slektningar av Josef. Kanskje i ei grotte i tilknyting til huset, eller kanskje i ein nedre del av hovudrommet, der familien hadde dyra sine om natta. Eg trur det var mange folk i huset. Gjesterommet var allereie fullt. Ja, for i Betlehem som elles i Midt-Austen, er og var gjestfridom høgt verdsett. Husa hadde to rom; eit hovudrom der menneske og dyr levde saman, og eit gjesterom. Slike hus var visstnok i enkelte tilfelle i bruk i området fram til for mindre enn 100 år sidan.

Her er eit forsøk på å gjenfortelja Lukas si forteljing om fødselen med ei slik fargelegging:

Det hadde vore heilt naturleg at Maria blei med Josef til Betlehem då han drog dit for å skriva seg i manntalet. Men det blei ei krevjande reise sidan ho snart skulle føda. Dei blei heldigvis tatt godt imot av Josef si slekt i byen. Slektningane viste stor omsorg for henne i den situasjonen ho var, og ho var veldig takknemlig. Det hadde ikkje vore plass til dei i det overfylte gjesterommet, men dei fekk bu saman med husfolket i det vanlege opphaldsrommet.

Barnet blei født mens dei var i Betlehem. Alle mennene blei sendt på dør, og ho fekk god hjelp av kvinnene i huset. Då guten var født, sveipte ho han på tradisjonelt vis. Ho fann ei varm seng til han i ei krybbe i den delen av rommet der dyra heldt til om natta. Og den natta fekk dei besøk av ein gjetarflokk frå markene utanfor byen. Gjetarane hadde sett englar og fått høyra om barnet! Éin engel hadde sagt at dette barnet var Messias. Og ein heil himmelhær av englar hadde sunge lovsong: «Ære vere Gud i det høgste, og fred på jorda blant menneske Gud har glede i!»

Alle som høyrde på, undra seg over det gjetarane fortalde. Men Maria gøymde alt dette i hjartet sitt og grunda på det.

(fritt etter Lukas 2,1-20)

Det greske ordet katalyma som før blei omsett herberge, blir nå omsett husrom. Eg tenker dette er ei god omsetjing som kan opna for ulike tolkingar. Men det er også slik at ordet faktisk kunne vore omsett gjesterom. Lukas brukar det slik i 22,11. Og han brukar eit anna ord når han skriv om herberget i forteljinga om den miskunnsame samaritanen (10,34).

For så lenge sidan som i 2006, skreiv eg om slike tema her på bloggen i notatet Krubba i juleevangeliet. Då hadde eg ikkje lese Bailey, men aktuelle delar av Raymond E. Browns store kommentar The Birth of the Messiah. Begge desse bøkene gir meg mykje stoff til forståing av forholda rundt Jesu fødsel.


Fødselskyrkja AD 1900

20/12/2019

Adventsblogg 20. desember

IMG_1800

Adventsbloggen i dag blir enkel; eit gamalt foto av Fødselskyrkja i Betlehem. Eg såg bildet då eg var i Betlehem i haust, og tok bilde av bildet! Kyrkja er svært viktig; tradisjonen seier at den er bygd over Jesu fødestad. Eg kjem tilbake til staden i adventsbloggen i dagane som kjem. I kveld tar eg bare med dette, saman med eit bilde av dei same murane, 100 år seinare. Fortsatt god adventstid!

The Basilica of the Nativity in Bethlehem

Fødselskyrkja, Betlehem. Foto: Arne Berge 2005


Englekapellet

19/12/2019

Adventsblogg 19. desember

IMG_2560 (2)

Englekapellet. Foto: Arne Berge 2012

Det vakre Englekapellet på Hyrdemarkene i Beit Sahour utanfor Betlehem er bygd som eit telt. Her er me i eit område som tradisjonelt har blitt rekna som «Betlehemsmarkene» i juleevangeliet.

Adventsbloggen i dag høyrer altså saman med det forrige notatet om englesongen. Det var den berømte arkitekten Antonio Barluzzi som designa Englekapellet. Det blei vigsla i 1954. Barluzzi har forma mange spesielle og veldig fine kyrkjebygg i Det heilage landet. Lovsongen Gloria in excelsis Deo er i sentrum på denne staden, og det er faktisk også heilt spesielt å synga i dette kapellet. Akustikken er flott; her er det ikkje vanskeleg å bli inspirert til å bidra i den verdsvide lovsongen!

På veggene i kapellet er det tre store freskoar med motiv frå juleevangeliet. «Arch. U. Noni frescoed the three apses …» står det i guideboka Bethlehem 2000. Eg har ikkje greidd å finna ut kven denne Noni var. Etter min smak er bilda litt for glansbildeaktige. Eg trur heller ikkje at Jesus blei født i ei slik fjellhole eller grotte. Det kjem eg truleg tilbake til før det blir jul.

IMG_0785

Fresko i Englekapellet. Luk 2,8-12. Foto: Arne Berge 2011

Den første freskoen viser gjetarane og engelen som kom med hovudbodskapet i jula:

Ver ikkje redde! Sjå, eg kjem til dykk med bod om ei stor glede, ei glede for heile folket: I dag er det fødd dykk ein frelsar i Davids by. Han er Messias, Herren. Og det skal de ha til teikn: De skal finna eit barn som er sveipt og ligg i ei krubbe.

IMG_0786

Fresko i Englekapellet. Luk 2,16-19. Foto: Arne Berge 2011

Den andre freskoen viser gjetarane som har funne barnet og som fortel alt dei har høyrt om det. Alle er andektige, til og med sauene! Krusifikset i forgrunnen er frå altaret i kapellet.

IMG_0787

Fresko i Englekapellet. Luk 2,20. Foto: Arne Berge 2011

Den tredje freskoen viser oss gjetarane på veg tilbake til markene med flokken sin.

Dei lova og prisa Gud for alt dei hadde høyrt og sett; alt var slik som det var sagt dei.

Fortsatt god adventstid!


Englesong utanfor Betlehem

18/12/2019

Adventsblogg 18. desember

001 Gloria

Frå Hyrdemarkene. Foto: Arne Berge 2006

Gloria in excelsis Deo. Den latinske teksten er svært godt kjent. Det dreier seg om englesongen frå Betlehemsmarkene, tatt vare på i vår kultur gjennom musikkverk og annan kunst og kultur. I norsk omsetjing syng me dette i kyrkja sin liturgi kvar søndag: Ære vere Gud i det høgste og fred på jorda blant menneske Gud har glede i!

Lovsongen ser slik ut i den greske grunnteksten til NT: Δόξα ἐν ὑψίστοις θεῷ καὶ ἐπὶ γῆς εἰρήνη ἐν ἀνθρώποις εὐδοκίας. Men englane song sjølvsagt ikkje på gresk. Gjetarane har nok oppfatta songen på sitt eige morsmål som eg reknar med var arameisk.

Den nøyaktige staden der møtet mellom gjetarar og englar fann stad, kan av naturlege grunnar ikkje påvisast. Men tradisjonen om englane som synte seg for gjetarar på nattevakt, har alltid vore knytt til eit dalføre aust for Betlehem der nabobyen Beit Sahour ligg nå.

Drar me til fransiskanarane sin eigedom i Beit Sahour, er det mykje fint å sjå. Dei kallar staden Shepherds Field, på norsk blir dette til vanleg omsett med det litt gamaldagse ordet Hyrdemarkene. Heilt opp til vår tid har det vore beitemarker her, og faktisk ser me framleis ofte ein gjetar som er ute med saueflokken sin i området.

Ein munk viser oss inn i ei stor naturleg grotte som i dag er gjort om til kapell. Det er ikkje så vanskeleg å sjå for seg at denne grotta i tidlegare tider kan ha vore overnattingsstad både for gjetarar og dyr.

Hyrdemarkene

Grottekapell på Hyrdemarkene. Foto: Arne Berge 2006

Her er bibelteksten om møtet med engelen og englekoret (Luk 2,8-14):

 8 Det var nokre gjetarar der i området som var ute på marka og heldt vakt over flokken sin om natta.  9 Med eitt stod ein Herrens engel framfor dei, og Herrens herlegdom lyste kringom dei. Då vart dei gripne av stor redsle. 10 Men engelen sa til dei: «Ver ikkje redde! Sjå, eg kjem til dykk med bod om ei stor glede, ei glede for heile folket: 11 I dag er det fødd dykk ein frelsar i Davids by. Han er Messias, Herren. 12 Og det skal de ha til teikn: De skal finna eit barn som er sveipt og ligg i ei krubbe.» 13 Brått var det ein stor himmelhær saman med engelen; dei lova Gud og song:

14 «Ære vere Gud i det høgste,
og fred på jorda
blant menneske Gud har glede i!»

Fortsatt god adventstid!


Inn i Betlehem

16/12/2019

Adventsblogg 16. desember

IMG_0913

Informasjonstavle om den gamle byporten i Betlehem.
Foto: Arne Berge 2013

Adventsbloggen vil vera prega av Betlehem dei siste dagane før julehøgtida. Den lokale tradisjonen vil ha det til at Josef og Maria kom til byen gjennom byporten Qoos Az Zarara (eller Qauz Az-Zararah) i den gamle delen av Betlehem.

Det finnes knapt noen flekk i den bibelske geografi som gjennom tidene har talt til den menneskelige fantasi og lengsel som Betlehem, byen fra juleevangeliet.

Slik begynner biskop Per Lønning sitt forord i eit bildeverk om Betlehem som kom ut på Universitetsforlaget i 1981. Boka var skriven av Bargil Pixner og George Hintlian. Les heile forordet her: Per Lønning om Betlehem.

På adventsbloggen vil eg i dagane framover skriva om bibeltekstar og tradisjonar knytt til dei viktigaste pilegrimsmåla i Jesu fødeby.

Å kom, bli med til Davids by
hvor engler synger under sky!
Å la oss gå på marken ut
hvor hyrder hører nytt fra Gud!
(Grundtvig: Det kimer nå til julefest, vers 2. Norsk salmebok nr 44)

Men Betlehem er ikkje bare ein by som taler til vår fantasi og lengsel, for å minna om Lønning sine ord. Byen er ein levande palestinsk by med ein kristen minoritetsbefolkning. Det neste bildet viser kjøpesenteret over buss-stasjonen. Dette er også Betlehem. Og det er via denne bygninga dei fleste tilreisande kjem til byen i dag.

IMG_5973

Betlehem. Foto: Arne Berge 2018

Fortsatt god adventstid!


Om Fødselskyrkja i Betlehem

28/12/2018
Stjerna i fodselsgrotta

Sølvstjerna i Fødselsgrotta. Foto: Arne Berge 2005

Fødselskirken i Betlehem 
I nesten 1700 år har Fødselskirken i Betlehem markert stedet for Jesu fødsel. Fødselskirken er et av kristendommens helligste steder og en av verdens eldste kirker i daglig bruk. (Les meir)

Kunsthistorikar Therese Sjøvoll har denne jula skrive ein fin artikkel om Fødselskyrkja i Betlehem, publisert julaftan på katolsk.no. Her er det ein god presentasjon av kyrkja, med mange bilde av interiør og eksteriør. Eg har faktisk gleda av å ha bidratt med eitt av bilda; eit gamalt kalenderbilde av freskoen av St. Olav på ei av søylene i kyrkja.

Artikkelen har også forslag til vidare lesing og lenker til eit par YouTube-filmar med omvisning i kyrkja.

Relatert stoff her på bloggen:


Bilde av St. Olav i Fødselskyrkja

29/07/2018

Dette eldste kjente bildet av St. Olav er måla på ei av søylene i Fødselskyrkja i Betlehem. Bildet har lenge vore svært utydeleg. Eg var innom Fødselskyrkja tidlegare i sommar, og fekk sjå at bilda på søylene nå er under restaurering i samband med det store prosjektet The Restoration of the Church of Nativity – Bethlehem.

Sjølv har eg bildet frå eit kalenderblad frå 1941, utgitt av Dreyers grafiske anstalt i Stavanger. Her blir bildet tidfesta til 1165-1180. Historikaren Trond Norén Isaksen daterer bildet til rundt 1150-1160 i boka Hellig krig om Norges krone (s. 160). Eg har lånt ut bildet frå kalenderbladet til denne boka.

St. Olav, The Church of Nativity, Bethlehem

Olav den heilage i Fødselskyrkja, bilde frå Dreyers kalender 1941

 


%d bloggarar likar dette: