Høgtidsprat om pinsen

Eg ønsker lesarane av bloggen ei god pinsehøgtid!

Anbefaling: Her kan du sjå ein innhaldsrik og informert samtale om pinsen mellom tidlegare biskop Ole Christian Kvarme og tidlegare generalsekretær i Israelsmisjonen Rolf Gunnar Heitmann. Samtalen handlar både om den jødiske bakgrunnen for den kristne pinsefeiringa og om nokre av dei aktuelle bibeltekstane som blir lesne i pinsen.

Samtalen er også tilgjengeleg som podkast her.

Pinse er gudsfolkets gledesfest. Jeg skulle ønske at vi kunne få noe av jødenes frodighet inn i vår pinsefeiring.

Ole Christian Kvarme

Sjå også Israelsmisjonen si side med fleire ressursar og studieopplegg her.

Medvandraren Jesus

Påsketanker, 2. påskedag 2020

Jesu oppstandelse skapte noe nytt. Nå i påsketida er det naturlig å lytte til bibeltekster som handler om hvordan Jesus møtte disiplene etter oppstandelsen og om hvordan han kommer til oss i vår tid.

I dag vil jeg hente fram ei flott fortelling om hvordan Jesus møtte to disipler den dagen han hadde stått opp fra de døde. Han viste seg som en medvandrer og slo følge med dem på vegen. Fortellinga får på en fin måte fram at Jesus er annerledes etter oppstandelsen. Han lar seg åpenbare, men han virker først og fremst i det skjulte. Likevel: Han er nærværende og møter oss der vi er, midt i livet.

Det står skrevet i Evangeliet etter Lukas:

Samme dag var to disipler på vei til en landsby som heter Emmaus, seksti stadier fra Jerusalem, og de snakket om alt det som var skjedd. Mens de nå snakket sammen og drøftet dette, kom Jesus selv og slo følge med dem. Men øynene deres ble hindret i å se, så de ikke kjente ham igjen. Han sa da til dem: «Hva er det dere går og snakker så ivrig om?» De stanset og så bedrøvet opp, og den ene, han som het Kleopas, svarte: «Du må være den eneste tilreisende i Jerusalem som ikke vet hva som er hendt der i disse dager.» «Hva da?» spurte han. «Det med Jesus fra Nasaret», svarte de. «Han var en profet, mektig i ord og gjerning for Gud og hele folket. Men våre overprester og rådsherrer utleverte ham og fikk ham dømt til døden og korsfestet ham. Og vi som hadde håpet at det var han som skulle befri Israel! Dessuten: I dag er det alt tredje dagen siden dette hendte. Og nå har også noen kvinner blant oss gjort oss forvirret. De gikk ut til graven tidlig i dag morges, men de fant ikke kroppen hans. De kom tilbake og fortalte at de hadde sett et syn av engler som sa at han lever. Noen av våre gikk da til graven, og de fant det slik som kvinnene hadde sagt, men ham selv så de ikke.»
    Da sa han til dem: «Så uforstandige dere er, og så trege til å tro alt det profetene har sagt! Måtte ikke Messias lide dette og så gå inn til sin herlighet?» Og han begynte å utlegge for dem det som står om ham i alle skriftene, helt fra Moses av og hos alle profetene.
    De nærmet seg nå den landsbyen de skulle til, og han lot som han ville dra videre. Men de ba ham inntrengende: «Bli hos oss! Det lir mot kveld, og dagen heller.» Da gikk han med inn og ble hos dem. Og mens han satt til bords med dem, tok han brødet, ba takkebønnen, brøt det og ga dem. Da ble øynene deres åpnet, så de kjente ham igjen. Men han ble usynlig for dem. De sa til hverandre: «Brant ikke hjertet i oss da han talte til oss på veien og åpnet skriftene for oss?» Og de brøt opp med en gang og vendte tilbake til Jerusalem. Der fant de alle de elleve og vennene deres samlet, og disse sa: «Herren er virkelig stått opp og har vist seg for Simon.» Så fortalte de to om det som hadde hendt på veien, og hvordan de hadde kjent ham igjen da han brøt brødet. (Luk 24,13-35)

Slik lyder det hellige evangelium.

I denne teksten møter vi Jesus som medvandreren. Det første jeg tenker på med dette uttrykket, er at Jesus er en som lytter. Fortellinga om de to Emmausvandrerne viser oss dette på en flott måte. Han var opptatt av det de var opptatt av. Han ville høre deres versjon av det som var skjedd i Jerusalem i påsken. Jeg tror at Jesus mer enn gjerne vil lytte til våre livserfaringer også i dag. Vi kan åpne oss for Gud i bønn. Vi kan fortelle ham om det som opptar oss. Og vi kan ta imot hans kjærlighetsfulle korrigering. 

For etter at medvandreren Jesus hadde lyttet lenge og vel, hadde han mye han ville vise disiplene. Han åpnet skriftene for dem, står det. Han lærte dem om Gud, om Guds frelse og om sammenhengene i livet og troen. Han lærte dem om hva Bibelen kunne fortelle om Messias, og det gjorde han på en måte slik at de etterpå forstod han hadde snakket om seg selv. Jeg tror at Jesus mer enn gjerne vil rettlede oss også i dag. I en av de kjente Messiasprofetiene blir han kalt «underfull rådgiver» (Jes 9,6). Det navnet sier noe veldig fint om hvordan han møter oss.

Da de to disiplene kom fram til Emmaus sammen med medvandreren, inviterte de ham inn. Kanskje de bodde i Emmaus og nå var kommet hjem? Da de skulle spise kveldsmat, åpenbarte han hvem han var. Han gjorde det ved å gjøre det han hadde gjort sammen med dem mange ganger før. Han «tok brødet, ba takkebønnen, brøt det og ga dem». Her kan vi tenke på da han mettet 5000 i ødemarken. Vi kan tenke på de utallige måltidene Jesus hadde hatt sammen med vennene sine uten at de er omtalt i Bibelen. Og vi kan ikke minst tenke på det siste påskemåltidet han hadde med dem, da han innstiftet nattverden. De to disiplene kjente ham igjen gjennom nærheten det gir å sitte til bords sammen. Medvandreren skapte fellesskap, og gjennom fellesskapet viste han hvem han var.  

Da de to disiplene forstod hvem medvandreren var, ville de dele opplevelsen med vennene sine. Mismotet deres var borte. Han som hadde lyttet, veiledet og skapt fellesskap, ga dem mot og ny kraft. Selv om de hadde hatt en krevende dag, la de på veg tilbake for å finne de andre. Jeg tror Jesus kan gi mot og kraft til livet videre, også til oss. Ikke som en gjentakelse av Emmaus-vandrerne sin opplevelse. Men på den måten vi trenger det, i vår tid og vår situasjon.

Salmedikteren Svein Ellingsen døde på palmesøndag nå i år. Vi synger ofte hans salmer i Hinna kirke. Jeg vil også i dag i takknemlighet hente fram en av tekstene hans. Salmen Vær sterk, min sjel, i denne tid kan være en hilsen spesielt til de av oss som opplever denne tida krevende og tung. Salmen står i Norsk Salmebok på nr 478. Den er full av håp knyttet til Guds framtid.

Vær sterk, min sjel, i denne tid,
når du har tungt å bære.
Hold ut i prøvens stund og lid
de døgn du går i lære.
En dag til slutt
blir mørket brutt
av lyset fra Guds fremtid.

Gi håpet rom i denne tid,
hvor langt du enn er nede.
Hos dem som taper i sin strid,
er Herren skjult til stede.
Ved Kristi verk
skal du bli sterk
og hvile i Guds fremtid.

Se, mørket blir din modningstid!
Hold ut til natten vender!
Se bort fra angst og indre splid,
du er i gode hender!
Se, du er fri
og lever i
Guds løfterike fremtid.

La oss be:

Vår Far i himmelen!
La navnet ditt helliges.
La riket ditt komme.
La viljen din skje på jorden slik som i himmelen.
Gi oss i dag vårt daglige brød,
og tilgi oss vår skyld, 
slik også vi tilgir våre skyldnere.
Og la oss ikke komme i fristelse,
men frels oss fra det onde.
For riket er ditt og makten og æren i evighet.
Amen. 

Ta imot Herrens velsignelse:

Herren velsigne deg og bevare deg! Herren la sitt ansikt lyse over deg og være deg nådig! Herren løfte sitt åsyn på deg og gi deg fred!

Desse påsketankane blei publiserte på hinnakirke.no 2. påskedag 13.04.2020.

Jesus er stått opp!

Påsketanker, påskedag 2020

Jesu oppstandelse skapte noe nytt. «Han er ikke her, han er stått opp.» Dette var englenes budskap til kvinnene som kom til den tomme grava i Jerusalem. Siden den tid har troen på Jesus blitt spredd over store deler av verden. I dag lyder påskedagens jubelrop på svært mange ulike språk: Kristus er oppstanden! Ja, han er sannelig oppstanden! 

Det står skrevet i Evangeliet etter Lukas, kapittel 24:

Ved daggry den første dagen i uken kom kvinnene til graven og hadde med seg de velluktende oljene som de hadde laget i stand. Da så de at steinen var rullet fra graven. Og de gikk inn, men fant ikke Herren Jesu kropp. De visste ikke hva de skulle tro, men med ett sto det to menn hos dem i skinnende klær. Kvinnene ble forferdet og bøyde seg med ansiktet mot jorden. Men de to sa til dem: «Hvorfor leter dere etter den levende blant de døde? Han er ikke her, han er stått opp. Husk hva han sa til dere mens han ennå var i Galilea: ‘Menneskesønnen skal overgis i syndige menneskers hender og korsfestes, og den tredje dagen skal han stå opp.’» Da husket de hans ord. Og de vendte tilbake fra graven og fortalte alt dette til de elleve og til alle de andre.

Slik lyder det hellige evanglium.

Den kristne troen bygger på Jesu oppstandelse. Vi tror at Jesus lever og er her nå, usynlig og virkelig til stede. Nær oss, slik livet er akkurat nå. Vi tror at han er den samme i dag som da han levde et menneskeliv for ca 2000 år siden. Men etter oppstandelsen har han et nytt og annerledes liv. Han er ikke lenger bundet av en menneskelig kropp. Han er heller ikke bunden av tid og sted.

Kvinnene som det står om i evangeliet, møtte ei tom grav og engler som forkynte Jesu oppstandelse. De ble naturlig nok både usikre og redde, men englene minnet dem om Jesu ord. Han hadde selv sagt at han måtte lide og dø, og at han etter dette skulle stå opp til nytt liv. Da kvinnene fikk høre englenes ord om dette, gikk de og fortalte om opplevelsen til disiplene og til alle som ville høre. Siden møtte kvinnene og disiplene den oppstandne Jesus selv. I dette møtet ble påsketroen skapt.

«Se, jeg er med dere alle dager inntil verdens ende.» Dette løftet ga Jesus til disiplene litt seinere. Tenk på hvem de var, de som fikk denne hilsenen. De var Jesu disipler og venner. De hadde levd sammen med ham. De hadde lært av ham og de husket det han hadde sagt og gjort. Likevel hadde de sviktet ham tidligere i påsken. De hadde stukket av da Jesus ble arrestert. Peter hadde bannet på at han ikke kjente ham. Påskemorgen var de heller ikke sammen med kvinnene som hadde tenkt seg til grava for å sørge og som dermed ble de første vitnene om oppstandelsen. Men kvinnene viste omsorg for de falne disiplene og fikk dem med seg i troen på oppstandelsen. 

Etter dette er stadig nye mennesker tatt inn i fellesskapet rundt den oppstandne, gjennom dåpen og troen. Vi har fått del i «et levende håp ved Jesu Kristi oppstandelse fra de døde» (1 Pet 1,3). Dette håpet er sterkere enn alt annet vi kan møte i livet! Det bærer oss til og med gjennom vår egen død og inn i det evige livet.

«For jeg er viss på at verken død eller liv, verken engler eller krefter, verken det som nå er eller det som kommer, eller noen makt, verken det som er i det høye eller i det dype, eller noen annen skapning, skal kunne skille oss fra Guds kjærlighet i Kristus Jesus, vår Herre.» (Rom 8,38-39)

Salmedikteren Svein Ellingsen døde på palmesøndag nå i år. Vi synger ofte hans salmer i Hinna kirke. Jeg vil også i dag i takknemlighet hente fram en av tekstene hans. Salmen Døden må vike for Gudsrikets krefter står i Norsk Salmebok på nr 209.

Døden må vike for Gudsrikets krefter!
Du som var død, er vår Herre i dag!
Kristus, du lever og står ved vår side
her hvor vi rammes av jordlivets slag.

Selv om vi føler oss svake i verden,
bærer vi i oss et grunnfestet håp:
Livets oppstandelse påskedagsmorgen,
underet, skjedde på ny i vår dåp.

Livet og døden, ja, alt er forvandlet!
Dåps-vannet gjenspeiler regnbuens pakt.
Troen er gitt oss: Guds rike skal seire!
Mørket som binder oss, mister sin makt.

Løftet står fast når vår fremtid er truet:
Ingen skal rive oss ut av Guds hånd!
Engang skal Gud få sin skapning tilbake.
Verden blir frigjort fra fiendens bånd.

Døden må vike for Gudsrikets krefter!
Livet er gjemt i et jord-dekket frø.
Se, i oppstandelsens tegn skal vi leve.
Se, i oppstandelsens lys skal vi dø.

La oss be:

Vår Far i himmelen!
La navnet ditt helliges.
La riket ditt komme.
La viljen din skje på jorden slik som i himmelen.
Gi oss i dag vårt daglige brød,
og tilgi oss vår skyld, 
slik også vi tilgir våre skyldnere.
Og la oss ikke komme i fristelse,
men frels oss fra det onde.
For riket er ditt og makten og æren i evighet.
Amen. 

Ta imot Herrens velsignelse:

Herren velsigne deg og bevare deg! Herren la sitt ansikt lyse over deg og være deg nådig! Herren løfte sitt åsyn på deg og gi deg fred!

Påsketankane blei skrivne til Hinna menighet og publisert på hinnakirke.no påskedag 12.04.2020.

Ingen har større kjærlighet

Påsketanker, langfredag 2020

Det sentrale motivet i Victor Sparres glasskunst i Hinna kirke (1967)

I Hinna kirke er vi så heldige at vi har en hel vegg med fargerik glasskunst av Victor Sparre. Vi er mange som er glade i denne kunsten og som opplever at veggen gir farge og liv til kirkerommet. Denne langfredagen må vi dessverre bare se for oss alterveggen i tankene våre.

Victor Sparre (1919-2008) var aktiv som kunstner, debattant og menneskerettsforkjemper. Han har laget utsmykning til 25 kirker. Da han skulle beskrive glasskunsten på Hinna, sa han det slik:

«Golgatascenen er tom. Det er langfredag aften. Kristi legeme er tatt ned, men tilbake på korset er det et avtrykk, som aldri kan viskes ut av vår verden.»

Det er en underlig – og samtidig spennende – tanke kunstneren har: Det vi ser som den lysende Jesus på korset, er egentlig et avtrykk som står igjen etter at Jesus er tatt ned fra korset. Er det mulig? Hva er det Victor Sparre vil si oss med et slikt perspektiv?

Det er nok et spørsmål vi aldri blir ferdige med. Men jeg syns det gir god mening å snakke om et avtrykk i denne sammenhengen. Jesu død på korset er verdens mest omtalte dødsfall. Og ingen dødsscene er framstilt av så mange kunstnere opp gjennom historia. Ut fra vår kristne tro er det også naturlig å si at Jesu død forandret verden for alltid. Det som ser ut som et nederlag, viser seg å være en stor seier. Jesus ble seierherre gjennom å være slaktoffer, sa Augustin, i et flott uttrykk på latin: Victor quia victima!

Lidelseshistoria blir å år lest fra Evangeliet etter Markus (Mark 14,26-15,37). Dette dreier seg om historia fra Jesus og disiplene samlet seg i Getsemanehagen torsdag kveld til Jesus ble korsfestet om ettermiddagen på langfredagen. Les gjerne hele historia i Bibelen!

Markus forteller at Jesus like før han døde, ropte med høy røst: «Eloï, Eloï, lemá sabaktáni?» Det er arameisk og betyr: «Min Gud, min Gud, hvorfor har du forlatt meg?» Litt etter skriver Markus at Jesus ropte høyt og utåndet.

De fire evangeliene gjengir litt forskjellig av de ordene Jesus sa da han ble korsfestet. I kristen tradisjon er dette satt sammen til det vi kaller Jesu sju ord på korset. Med det menes selvsagt ikke sju enkelte ord, men sju utsagn. Antallet ord vil uansett variere ut fra hvilket språk det er oversatt til.

Her er «Jesu sju ord på korset»:

  • Om folket som spottet og mobbet ham: «Far, tilgi dem, for de vet ikke hva de gjør.» (Luk 23,34)
  • Til Maria: «Kvinne, dette er din sønn.» Til Johannes: «Dette er din mor.» (Joh 19,26-27)
  • Til den ene røveren som var korsfestet ved siden hans: «Sannelig, jeg sier deg: I dag skal du være med meg i paradis.» (Luk 23,43)
  • «Min Gud, min Gud, hvorfor har du forlatt meg?» (Mark 15,34 / Matt 27,46)
  • «Jeg tørster.» (Joh 19,28)
  • «Det er fullbrakt!» (Joh 19,30)
  • «Far, i dine hender overgir jeg min ånd!» (Luk 23,46)

Hva var drivkraften som holdt Jesus oppe? Jeg tror vi finner hemmeligheten i hans egne ord: «Ingen har større kjærlighet enn den som gir livet for vennene sine.» (Joh 15,13)

Salmedikteren Svein Ellingsen døde på palmesøndag nå i år. Vi synger ofte hans salmer i Hinna kirke. Jeg vil i dag i takknemlighet hente fram en av tekstene hans. Salmen Fremdeles blør den kjærlighet ble skrevet i 1976 på bakgrunn av en eldre tekst. Den står i Norsk Salmebok, på nr 142.

1 Fremdeles blør den kjærlighet
som du til verden gav.
Du bærer korsets dype sår
igjennom død og grav.

2 Men korset, der ditt liv brant ned,
der du bar all vår nød,
forvandles til et seiers-tegn;
du gir oss liv av død.

3 Den kjærlighet du gir vår jord
er fylt av kongemakt.
Ditt kors er tronen, der vårt liv
skal bli deg underlagt.

4 Og vi får se deg opphøyd der,
med utstrakt hånd du står
og drar oss med den kjærlighet
som leger verdens sår.

5 Ved korset får vi se vår nød,
vår avstand ifra deg.
Hvor ofte vi har vendt oss bort
fra lydighetens vei!

6 O du som seiret i vårt sted,
vinn seier i oss nå!
O Kjærlighet, la oss få se
den vei som vi skal gå!

La oss be:

Vår Far i himmelen!
La navnet ditt helliges.
La riket ditt komme.
La viljen din skje på jorden slik som i himmelen.
Gi oss i dag vårt daglige brød,
og tilgi oss vår skyld, 
slik også vi tilgir våre skyldnere.
Og la oss ikke komme i fristelse,
men frels oss fra det onde.
For riket er ditt og makten og æren i evighet.
Amen. 

Ta imot Herrens velsignelse:

Herren velsigne deg og bevare deg! Herren la sitt ansikt lyse over deg og være deg nådig! Herren løfte sitt åsyn på deg og gi deg fred!

Påsketankane blei skrivne til Hinna menighet og publisert på hinnakirke.no langfredag 10.04.2020.

Sjå også det tidlegare notatet Jesu bønerop på korset om Jesu sju ord på korset og om samanhengen med Salme 22 i GT.

Nærhet og avstand

Påsketanker, skjærtorsdag 2020

Fortellinga om da Jesus vasket disiplenes føtter hører hjemme i dag på skjærtorsdag. Jesus ville lære disiplene noe viktig om nærhet, omsorg og tjenersinn. De var samlet til det siste måltidet. Men Jesus provoserte ved å starte kvelden med å vaske føttene deres, noe som ble regnet som nedverdigende slavearbeid. «Forstår dere hva jeg har gjort for dere?» spurte han etterpå og fortsatte: «Jeg har gitt dere et forbilde: Slik jeg har gjort mot dere, skal også dere gjøre.» 

Denne påsken er vi i en veldig spesiell situasjon. Nå lærer vi at vi viser god omsorg ved å holde avstand. Det vil si: fysisk avstand. For vi blir samtidig utfordret på hvordan vi kan vise nærhet på andre måter. Jeg tror Jesus denne skjærtorsdagen kaller oss til å finne ut mer om hvordan vi kan vise omsorg og på en kreativ måte «vaske hverandres føtter» på avstand.

Samtidig er det mange som i disse dager gjør en uvurderlig tjeneste ved å gi eldre og syke fysisk nærvær og den pleie de trenger. Dette er de av oss som må «tørre nærhet og gjøre det med ansvar og den risiko det innebærer», som tidligere biskop Ole Christian Kvarme skrev så fint i et avisinnlegg før påske. En stor takk til alle i helsevesenet og alle som steller for smittede og syke hjemme!

Her følger en kortversjon av den kjente bibelfortellinga (som du kan lese nederst i denne artikkelen): Rett før påske holdt Jesus og disiplene måltid sammen. Judas, som siden skulle svike Jesus, var fremdeles sammen med dem. Før måltidet fant Jesus fram vaskeutstyr og begynte å vaske disiplenes føtter. Peter protesterte, men Jesus sa at dette var en handling det var nødvendig å gjøre. Han sa også at den som er badet, er helt ren og bare trenger å vaske føttene. Etter fotvaskinga utfordret Jesus disiplene til å ha ham som forbilde i det å tjene hverandre.

Fotvaskinga er en handling som viser oss noe helt grunnleggende ved Jesus. Han var fra evighet «i Guds skikkelse», men «ga avkall på sitt eget, tok på seg tjenerskikkelse og ble mennesker lik». Ja, ikke bare det: «Da han sto fram som menneske, fornedret han seg selv og ble lydig til døden, ja, døden på korset. (Fil 2,6-8). Også i vår tid møter vi Jesus som en tjener, en som bøyer seg ned for andre, en som bærer verdens synder.

Fotvaskinga er også en handling som til alle tider har formet og inspirert kristne til aktiv tjeneste. I kirka bruker vi gjerne det greske ordet diakoni, som betyr tjeneste. Den norske kirke har definert dette ordet slik: «Diakoni er kirkens omsorgstjeneste. Det er evangeliet i handling og uttrykkes gjennom nestekjærlighet, inkluderende fellesskap, vern om skaperverket og kamp for rettferdighet».

Vårt norske navn på skjærtorsdagen har sammenheng med å vaske og å rense. Bakgrunnen er det gamle norrøne ordet skir, som betyr å være rein. Men teksten handler ikke om smittefare og desinfeksjon. Jesus snakker her om å bli renset i forholdet til Gud, altså å få tilgitt synd. Slik jeg tolker teksten, taler han her om en sammenheng mellom «dåpens bad» og vårt behov for daglig syndstilgivelse.

Skjærtorsdag er en dag for fellesskap og tjeneste. Innstiftelsen av nattverdsmåltidet er også en viktig bibeltekst på denne dagen. Vi er mange som nå for tida lengter etter å dele brød og vin i kirka, og slik motta den korsfestede og oppstandne Jesus Kristus. Kjenner du på den lengselen, kan du være takknemlig. Nattverden knytter sammen svært forskjellige mennesker. Det som er felles, er ønsket om å høre til i fellesskapet rundt Jesus og å ta imot Guds gaver. Her er det rom for deg. Jeg ser med glede fram til den dagen vi igjen kan møtes til gudstjeneste.

Salmedikteren Svein Ellingsen døde på palmesøndag nå i år. Vi synger ofte hans salmer i Hinna kirke. Jeg vil i dag i takknemlighet hente fram en av tekstene hans. Salmen står i Norsk Salmebok på nr 678.

1 Vi rekker våre hender frem
som tomme skåler.
Kom til oss, Gud, og gi oss liv
fra kilder utenfor oss selv.

2 Alt godt, til vårt og andres vel,
er dine gaver.
I svakhet fremmer du ditt verk,
vår bare kvist skal skyte knopp!

3 Vi løfter våre hender opp
i bønn for verden.
La dem som lider, finne vern
mot kalde hjerters is og sne!

4 La våre henders nakne tre
få blomst og blader.
La våre liv få bære frukt
til legedom for andres sår!

5 Vi venter, efter smertens vår,
din nådes sommer.
Og sorg og glede blir til vekst
med frukt vi ikke selv kan se.

6 Din nådes skaperverk skal skje
i tomme hender.
O Gud, all godhets giver: Kom,
ta bolig i vår fattigdom!

La oss be:

Vår Far i himmelen!
La navnet ditt helliges.
La riket ditt komme.
La viljen din skje på jorden slik som i himmelen.
Gi oss i dag vårt daglige brød,
og tilgi oss vår skyld, 
slik også vi tilgir våre skyldnere.
Og la oss ikke komme i fristelse,
men frels oss fra det onde.
For riket er ditt og makten og æren i evighet.
Amen. 

Ta imot Herrens velsignelse:

Herren velsigne deg og bevare deg! Herren la sitt ansikt lyse over deg og være deg nådig! Herren løfte sitt åsyn på deg og gi deg fred!

Det står skrevet i Evangeliet etter Johannes, kapittel 13:

Det var like før påskehøytiden, og Jesus visste at hans time var kommet da han skulle gå bort fra denne verden og til sin Far. Han hadde elsket sine egne som var i verden, og han elsket dem helt til det siste.
De holdt måltid. Djevelen hadde alt gitt Judas, sønn av Simon Iskariot, den tanken i hjertet at han skulle forråde ham. Jesus visste at Far hadde gitt alt i hans hånd, og at han var utgått fra Gud og gikk til Gud. Da reiser han seg fra måltidet, legger av seg kappen, tar et linklede og binder det om seg. Så heller han vann i et fat og begynner å vaske disiplenes føtter og tørke dem med linkledet som han hadde rundt livet. Han kommer til Simon Peter. Peter sier: «Herre, vasker du mine føtter?» Jesus svarte: «Det jeg gjør, forstår du ikke nå, men du skal forstå det siden.» «Aldri i evighet skal du vaske føttene mine», sier Peter. «Hvis jeg ikke vasker deg, har du ingen del i meg», svarte Jesus. Da sier Peter: «Herre, ikke bare føttene, men hendene og hodet også!» Jesus sier til ham: «Den som er badet, er helt ren og trenger bare å vaske føttene. Dere er rene – men ikke alle.» For han visste hvem som skulle forråde ham. Derfor sa han: «Dere er ikke alle rene.»
Da han hadde vasket føttene deres og tatt på seg kappen, tok han plass ved bordet igjen. Så sa han til dem: «Forstår dere hva jeg har gjort for dere? Dere kaller meg mester og herre, og dere gjør det med rette, for jeg er det. Når jeg som er herren og mesteren, har vasket deres føtter, da skylder også dere å vaske hverandres føtter. Jeg har gitt dere et forbilde: Slik jeg har gjort mot dere, skal også dere gjøre. Sannelig, sannelig, jeg sier dere: Tjeneren er ikke større enn herren sin, og utsendingen er ikke større enn han som har sendt ham. Nå vet dere dette. Og salige er dere så sant dere også gjør det.

Slik lyder det hellige evangelium.

Desse søndagstankane blei skrivne til Hinna menighet og publisert på hinnakirke.no skjærtorsdag 09.04.2020. 

Palmesøndag med pasjon og håp

Påsketanker, palmesøndag 2020

Palmesøndag og den stille uke. Pasjonstid og påske. Det er så mange navn knyttet til dagene og ukene vi er inne i. Navnene har bakgrunn i fortellingen om Jesus. De viser til påsken som en kristen høytid. Årets påske er ikke avlyst, som det av og til blir sagt. Men påsken er i år absolutt annerledes enn andre år. Kanskje den kan åpne våre tanker og utvide våre perspektiver?

I dag er det palmesøndag. Navnet på dagen er knyttet til Jesu inntog i Jerusalem før den siste påsken hans. Det er en dag fylt av forventninger til Jesus. Det underlige er at den kristne tradisjonen om palmesøndag er preget både av jubel og gråt. Vi kan si at det er noe tvetydig med palmesøndagen. Det er noen sterke toner av smerte og medlidelse som klinger sammen med gleden og håpet. Det er dette som ligger i ordet pasjon.

Den stille uke begynner i dag. Det er uka fra palmesøndag til påskeaften. Tradisjonelt har dette vært ei tid med dempet stemning, ei uke preget av Jesu veg mot lidelse og død. Men under dette ligger hele tiden forvissningen om at Jesus gav livet sitt for oss og at han siden i påsken viste seg som Herre over dødens makt.

Pasjon, medlidelse og kjærlighet er ord for vår tid. Dette er ord som gir oss en retning i livet. «Nå går vi inn i den stilleste uken vi noensinne har opplevd», skrev statsministeren i Aftenbladet før helga, og fortsatte: «Derfor er det viktigere enn noen gang å fortsette og bry oss om hverandre».

Bibelhistoria om Jesu inntog i Jerusalem forteller at folk som feiret påske i Jerusalem, kom med palmegreiner og jubelsang. De sang om forventningene til Jesus som Messias. Og Jesus lot seg hylle på denne måten. Men han som kalte seg Menneskesønnen, viste seg som en annerledes konge og Messias. Han var større enn forventningene som var knyttet til ham. Han kom på sin egen måte.

Jesus sa: «Timen er kommet da Menneskesønnen skal bli herliggjort. Sannelig, sannelig, jeg sier dere: Hvis ikke hvetekornet faller i jorden og dør, blir det bare det ene kornet. Men hvis det dør, bærer det rik frukt.» (Dette er ord fra dagens evangelium. Hele teksten står gjengitt nederst i denne artikkelen.)

Menneskesønnen Jesus kom og kommer til oss, også i dag. Inn i vår verden, inn i vår tid. Også i denne veldig spesielle tida som vi opplever akkurat nå. Gjennom sin død bærer han rik frukt. Gjennom sin oppstandelse gir han evig liv. Og han gir oss løfte om nærvær i gode og vonde dager med ordene «Jeg er med dere alle dager inntil verdens ende».

La oss be:

Vår Far i himmelen!
La navnet ditt helliges.
La riket ditt komme.
La viljen din skje på jorden slik som i himmelen.
Gi oss i dag vårt daglige brød,
og tilgi oss vår skyld, 
slik også vi tilgir våre skyldnere.
Og la oss ikke komme i fristelse,
men frels oss fra det onde.
For riket er ditt og makten og æren i evighet.
Amen. 

Ta imot Herrens velsignelse:

Herren velsigne deg og bevare deg! Herren la sitt ansikt lyse over deg og være deg nådig! Herren løfte sitt åsyn på deg og gi deg fred!

Det står skrevet i Evangeliet etter Johannes, kapittel 12:

Dagen etter fikk folkemengden som var kommet til festen, høre at Jesus var på vei inn i Jerusalem. Da tok de palmegreiner og gikk ut for å møte ham, og de ropte:
Hosianna!
Velsignet er han som kommer
i Herrens navn,
Israels konge!

Jesus fant et esel og satte seg opp på det, slik det står skrevet:
Vær ikke redd, datter Sion!
Se, din konge kommer,
ridende på en eselfole.

Dette skjønte ikke disiplene med det samme. Men da Jesus var blitt herliggjort, husket de at dette sto skrevet om ham, og at folket hadde hilst ham slik.

Alle de som hadde vært til stede da han kalte Lasarus ut av graven og vekket ham opp fra de døde, vitnet om det. Det var også derfor folk dro ut for å møte ham, fordi de fikk høre at han hadde gjort dette tegnet. Fariseerne sa da til hverandre: «Der ser dere at ingenting nytter. All verden løper etter ham.»

Det var noen grekere blant dem som var kommet for å tilbe under høytiden. De gikk til Filip, som var fra Betsaida i Galilea, og sa: «Herre, vi vil gjerne se Jesus.» Filip gikk og fortalte det til Andreas, og sammen gikk de og sa det til Jesus. Jesus svarte: «Timen er kommet da Menneskesønnen skal bli herliggjort. Sannelig, sannelig, jeg sier dere: Hvis ikke hvetekornet faller i jorden og dør, blir det bare det ene kornet. Men hvis det dør, bærer det rik frukt.

Slik lyder det hellige evangelium.

Desse søndagstankane blei skrivne til Hinna menighet og publisert på hinnakirke.no søndag 05.04.2020. Du kan lesa meir om palmesøndag i eit tidlegare bloggnotat her og lesa eit palmesøndagsdikt av Heidi Strand Harboe her.

Høgtidsprat om påskemåltidet

Eg delar denne litle filmen der eg fortel om påskemåltidet. Som du forstår blei filmen laga før koronaviruset gjorde det umogleg å samla folk til eit slik måltid denne påsken.

«Påsken er avlyst» høyrde eg i ei nyheitssending for nokre dagar sidan. Det er den ikkje! Eg skal feira på påske, sjølv om det ikkje blir på vanleg måte!

Tradisjonen med påskemåltidet har djupe bibelske røter. Eg har skrive ein del om dette måltidet her på bloggen tidlegare. Søk gjerne opp det.

Filmen er laga av return2sender / Den Norske Israelsmisjon.

Josef sitt esel

Adventsblogg 14. desember

IMG_2294
Eselet i julekrybba. Foto: Arne Berge 2019

Josef sitt esel har ein heilt naturleg plass blant figurane i julekrybba vår, sjølv om det ikkje er nemnt i bibelteksten om Jesu fødsel. Alle «veit» at Josef og Maria hadde eit esel då dei reiste frå Nasaret til Betlehem før fødselen.

Julekrybba er viktig heime hos oss nå i adventstida, og eg koser meg når barnebarna fascinert studerer krybba og alle figurane som høyrer med, – og leikar med dei.

IMG_2289
Stor aktivitet ved julekrybba. Foto: Arne Berge 2019

Detaljen med Josef sitt esel har me frå Jakobs protevangelium som eg skreiv om i forrige adventsblogg. Her står det om reisa frå Nasaret til Betlehem:

Og han salet på eselet og satte henne der. (Jakobs protevangelium 17, i Apokryfe evangelier. Verdens hellige skrifter. De norske bokklubbene 2001. Side 149)

Denne detaljen frå det apokryfe skriftet verkar ganske sannsynleg. Eg vel å tru at den gravide Maria fekk sitja på eselryggen då dei var undervegs til Betlehem. Josef sitt esel er også viktig i tradisjonen om flukta til Egypt, sjølv om det heller ikkje der er nemnt i bibelteksten (Matt 2,13-14).

IMG_0983
Esel i Kfar Nanokdim. Foto: Arne Berge 2011

Fortsatt god adventstid!

Jakobs protevangelium

Adventsblogg 12. desember

e0152a92172587780864f85421948cc19a8abaf150ea88012befada1

Mange av dei allmenne førestillingane me har om det som skjedde rundt Jesu fødsel, kjem frå det tidlege kristne skriftet Jakobs protevangelium. Likevel er dette skriftet, som truleg blei skrive på siste del av 100-talet, ukjent for dei fleste. Det finst på norsk i Bokklubben si bok Apokryfe evangelier i serien Verdens hellige skrifter.

Det er for eksempel frå Jakobs protevangelium me har førestillinga om at alt rundt Jesu fødsel gjekk så fort, og at det skjedde den natta då dei kom fram til Betlehem. I bibelteksten står det: «medan dei var der, kom tida då ho skulle føda» (Luk 2,6). Det er noko anna. Eg trur Josef, som den ansvarsfulle mann han var, hadde god tid til å organisera det nødvendige rundt fødselen!

Jakobs protevangelium bygger på og kombinerer tekstane om Jesu fødsel i Matteus- og Lukas-evangeliet. Men det er også mykje nytt stoff som ikkje kjem frå bibelteksten, særleg om det som skjedde før Jesu fødsel. Eg har tidlegare nemnt skriftet si forteljing om Mariakjelda, og har planar om å nemna protevangeliet i fleire adventsbloggar.

Jakobs protevangelium («for-evangelium») blir ikkje rekna for å vera ei kjelde til historisk kunnskap. Det er nok heller ikkje skrive i Midt-Austen og manglar derfor også den jødiske og palestinske lokalkunnskapen som dei nytestamentlege skrifta er prega av. Men Jakobs protevangelium har likevel vore svært viktig i den kristne tradisjonen. Det var populært i oldkyrkja og det har prega kristen kunst og kultur heilt opp til vår tid. Eg syns derfor det er eit interessant å kjenna det og ser på det som ein tidleg kristen roman.

Jakobs protevangelium i bokklubb-utgåva er omsett av Einar Thomassen. Halvor Moxnes har skrive innleiande essay til skrifta i boka.

Fortsatt god adventstid!

Josefskyrkja i Nasaret

Adventsblogg 9. desember

IMG_8684
Josefskyrkja, Nasaret. Foto: Arne Berge 2009

Josefskyrkja frå 1914 ligg like ved Bodskapskyrkja i Nasaret. Den er bygd over ei kyrkje frå mellomalderen. Under kyrkja er det ei grotte som blir vist fram som Josefs verkstad. Informasjonstavla utanfor kyrkja seier at staden blei peikt ut som dette allereie på 600-talet og at seinare tradisjonar har identifisert staden som Josefs hus. Forskaren Jerome Murphy-O´Connor meiner derimot dette er ein from tradisjon som kan følgast tilbake til 1600-talet. Han skriv:

From the C17 the cave has been identified as the workshop of Joseph, a pious tradition that has no foundation. (Murphy-O´Connor i The Holy Land. Oxford Archaeological Guide)

IMG_8682
Informasjonstavle på Josefskyrkja. Foto: Arne Berge 2009

Josef har ein sentral posisjon i forteljingane om det som skjedde før Jesu fødsel og om Jesu fødsel og barndom (Matt 1-2 og Luk 1-2). Seinare høyrer me ikkje noko om han, anna enn av omtale som f eks når dette blir sagt om Jesus: «Er ikkje dette son til tømmermannen?» (Matt 13,55). «Bygningsmannen» ville nok elles vore ei vel så god omsetjing av det greske ho tektån. Eg tenker meg at Josef, og etterkvart Jesus som ung medarbeidar, først og fremst fann arbeid i byen Zippori som låg i nærleiken. Der var det stor utbygging på denne tida.

IMG_8685
Informasjonstavle i grotta under Josefskyrkja, Nasaret. Foto: Arne Berge 2009

Eg skreiv for fleire år sidan ei julepreike i form av Josef sin versjon av det som skjedde rundt Jesu fødsel i Betlehem:

Josef fortel

Hei, så kjekt å sjå deg! Du òg er her i Betlehem, ja. Me kom i går, på grunn av det der manntalet til Augustus. Nå er eg bare ute for å gjera någen ærend. Eg skal kjøpa litt lampeolje og någe å drikka. Kan tru eg har opplevd møje sidan me kom i går! Det er bare heilt utruleg!

Les meir

Fortsatt god adventstid!

 

Forventninga sin adventssøndag

Adventsblogg 8. desember

Her er ein kortversjon av preika eg hadde i dag på 2. søndag i adventstida i Hillevåg kirke.

Det står skrive i Evangeliet etter Johannes:

1 Lat ikkje hjartet dykkar uroast! Tru på Gud og tru på meg! 2 I huset til Far min er det mange rom. Var det ikkje slik, hadde eg då sagt dykk at eg går og vil gjera klar ein stad til dykk? 3 Og når eg har gått og gjort klar ein stad til dykk, kjem eg att og tek dykk til meg, så de skal vera der eg er. 4 Og dit eg går, veit de vegen. (Joh 14,1-4)

Advent

Advent handlar om at Jesus kjem til oss. Han kom som broren vår då han blei født i Betlehem. Han kjem til oss i dag. Han skal ein gong koma igjen så me kan vera der han er. Andre søndag i adventstida blir kalla forventninga sin adventssøndag. Det dreier seg om forventningar til Jesu kome ut frå alle desse tre perspektiva. Mange av oss har forventningar til jula som ligg framfor oss. Men 2. søndag i adventstida handlar eigentleg meir om forventningar knytt til Jesu nærvær, nå og i det evige livet.

Tru som tillit

Dagens tekst taler til meg om tru som tillit. «Tru på Gud og tru på meg!» sa Jesus. Avsnittet er henta frå ein situasjon der Jesu næraste venner var prega av uro og redsel. Så begynner Jesus å tala om tru som tillit. Det er som han seier til dei, så sterkt han kan: Dokker kan stola på meg!

I min Fars hus er det mange rom

Jesus teiknar eit varmt og godt bilde for oss: Det er eit Farshus som ventar. Det er målet for livet. Dette er ein av dei bibeltekstane der det evige Guds rike blir teikna som ein bolig. Eit hus. Og her står det at Fars hus har mange rom.

Bildet fortel oss om ein stad med plass for alle Guds barn. Der er det rikeleg med plass. Der treng ingen stå utanfor. Dette er ein tekst som opnar dører, ikkje ein tekst som lukkar dører.  Jesus gir oss opne rom, han fortel om ein romslighet hos Gud. NT-forskaren Hans Kvalbein sa ein gong i eit avisintervju om denne teksten: ”Det blir Guds store gjestfrihet som står igjen som budskapet i det Jesus sier.” (VL 19.04.2002)

Eg har lese at det greske ordet som betyr bolig eller rom (monæ), har betydningsnyansar i retning eit herberge, ein vegkro og ein kvilestad for påfyll, altså ein midlertidig bolig. Men evangelisten sprenger grensene for kva ordet kan bety. Her betyr det ikkje ein midlertidig bolig, men ein bolig for varig opphald! Dette greske ordet er faktisk bare brukt to gonger i heile NT, og begge gongene er i dette kapitlet i Johannesevangeliet. Presten Sjur Isaksen har peika på at i vår tekst (vers 2) blir det brukt om ein bevegelse nedanfrå og opp, om å flytta inn i ein varig bolig i Guds nærhet. Litt seinare i kapitlet, i vers 23, blir ordet brukt om den motsette bevegelsen; om at Gud kjem ned og tar varig bolig hos menneske som elskar han. Bildet framhever i begge tilfelle tryggleiken i det varige og fullkomne fellesskapet med Jesus.

Uro

Jesu ord om at han skal koma og henta oss så me skal vera der han er, har gitt håp og trøyst til mange menneske, både i møte med ein krevjande kvardag og i møte med døden. Orda var opprinneleg tala inn i ein vanskeleg situasjon for disiplane. Dei kjente på stor uro for kva påskedagane i Jerusalem skulle føra til. Og Jesus seier med ettertrykk til dei: Lat ikkje hjartet dykkar uroast!

I bokmålsomsetjinga har Bibelselskapet vald ei litt anna vinkling (her må eg i parentes bemerka at i Hillevåg kirke las eg bibelteksten på bokmål). Her står det: La ikke hjertet bli grepet av angst. Eg trur ordet angst gjennom bokmålsomsetjinga har fått for stor vekt i denne samanhengen. Eg forstår grunnteksten som denne taler meir om forvirring og uro. Me skal huska at angst er eit sterkt ord medisinsk sett, og sånn sett eit ord me gjerne kan vera forsiktige med å bruka. Eg som ikkje sjølv har kjent på angst, forstår i alle høve ikkje djupna i dette. Men uro og redsel i ulike situasjonar, det er ein allmen-menneskeleg erfaring. Me kan jo også merka oss den verkeleg gamle bokmålsomsetjinga, den klassiske omsetjinga frå 1930. Her stod det: «Eders hjerte forferdes ikke!» Uansett kva ord me brukar på den indre uroen, – Jesus vil gje tryggleik og livsmot til oss, midt i kvardagen vår. Og han er Frelsaren som faktisk har opna huset med dei mange romma for oss.

Han vil visa veg

Jesus opnar rom, han lukkar dei ikkje. Han snakkar om eit hus med mange rom og god plass. Samtidig fortel han at han sjølv vil vera den trygge vegvisaren fram til dette huset og denne gode plassen. Å tru er å vera undervegs saman med han, i tillit til han. Og der han er, er det godt å vera.

Jesus lar oss ikkje leita oss gjennom livet i blinde. Han går framføre og viser veg. Han har gått opp kursen i førevegen. Det er nok mange andre òg som kan læra oss noko om å leva eit godt liv. Men Jesus har alltid meir å gje enn andre me kan lytta til og følgja. Det er fordi han er Guds Son, den fullkomne, og samtidig tenaren som kjenner vår menneskelege verd fullt ut. Like etter det som er vår tekst i dag, seier han dei kjente orda: Eg er vegen, sanninga og livet. Ingen kjem til Far utan gjennom meg.

I kristen tru blir målet i nokre samanhengar kalla ”ein evig heim”. Det er eit spanande uttrykk. Det seier oss at å nå fram til det evige liv hos Gud er å koma til ein fullkomen og god heim. Ein bolig med mange rom. Opne rom. Trygge rom. Her er det plass for deg! I dag på forventninga sin adventssøndag blir me minna om å ha forventningar til Jesus. Han er nær oss kvar dag i livet. Eg er med dokker alle dagar så lenge verda står, sa han. Og han vil også vera nær oss i det evige livet, i Fars hus med mange rom.

St. Gabriels kyrkje i Nasaret

Adventsblogg 7. desember

Galilea 2012 058 (1)
St. Gabriels kyrkje, Nasaret. Foto: Arne Berge 2012

Det er også ei gresk-ortodoks bodskapskyrkje i Nasaret i tillegg til den mykje større og meir berømte katolske Bodskapskyrkja. Den ortodokse kyrkja heiter St. Gabriels kyrkje og er altså sterkare knytt til engelen Gabriel enn til Maria. Kyrkja ligg ved ein open plass like ovanfor Mariakjelda som eg skreiv om på adventsbloggen for nokre dagar sidan. Inne i kyrkja er det ein brønn med rennande vatn frå det same kjeldevatnet.

Kyrkja blei bygd i 1750 over restane av ei eldre kyrkje. Staden er første gong nemnt i skriftlege kjelder i korsfarartida, då den russiske pilegrimen Daniel i 1106 skreiv om ei kyrkje bygd over kjelda i Nasaret.

Den norske teologen Volrath Vogt som var i Nasaret i 1863, skreiv om kyrkja som ein av «mærkverdighedene» i Nasaret:

Gabrielskirken, der hvælver sig over en Brønd i Nærheden af Jomfru Marias Kilde, er i Agt hos Grækerne, fordi de paastaa, at Jomfru Maria øste Vand af denne Brønd, da Gabriel aabenbarede sig for hende.

Av omtalen kan det tyda på at den gresk-ortodokse tradisjonen som Vogt møtte i Nasaret, plasserte englebesøket ved brønnen (som nå altså er inne i kyrkja), og at murkonstruksjonen litt lenger nede i bakken ligg på staden der folk seinare henta vatn, i alle høve på 1800-talet.

St. Gabriels kyrkje er ei typisk gresk-ortodoks kyrkje, rikt utsmykka med ikonar og ikonostasis. Kyrkja er liten og kvadratisk, bare 14 x 14 meter. Går me gjennom kyrkjerommet og ned nokre trappar, kjem me til brønnen med rennande vatn.

IMG_1636
Rennande vatn i Gabrielskyrkja, Nasaret. Foto: Arne Berge 2019

Her ved brønnen har eg fleire gonger lese frå Bibelen:

26 Men då Elisabet var i sjette månaden, vart engelen Gabriel send frå Gud til ein by i Galilea som heitte Nasaret, 27 til ei jomfru som var lova bort til Josef, ein mann av Davids ætt. Namnet hennar var Maria. 28 Engelen kom inn til henne og sa: «Ver helsa, du som har fått nåde! Herren er med deg!» 29 Ved desse orda vart ho forskrekka og undrast på kva denne helsinga skulle tyda. 30 Men engelen sa til henne: 

«Ver ikkje redd, Maria! For du har funne nåde hos Gud.

31 Høyr! Du skal bli med barn og få ein son,
og du skal gje han namnet Jesus.

32 Han skal vera stor og kallast Son til Den høgste.
Herren Gud skal gje han kongsstolen til David, far hans.

33 Han skal vera konge over Jakobs hus til evig tid,
og det skal ikkje vera ende på kongedømet hans.»

(Luk 1,26-33)

Fortsatt god adventstid!

Om julekrybber

Adventsblogg 6. desember

Julekrubbe frå Betlehem
Julekrybbe i tova ull, frå Betlehem

Adventsbloggen i kveld blir ei oppfølging av gårsdagens blogg om sauer. Julekrybba i tova ull er laga av menneske med utviklingshemming i fellesskapet Saman for livet (arabisk:  Ma’an lil-Hayat) i Betlehem, ein del av L’Archebevegelsen. Eg kjøpte den i 2013.

I dag vil eg dela ein tekst om julekrybber som eg fann i Aftenbladet for nokre år sidan. Professor Ingunn Størksen skreiv eit fint innlegg om historiene våre og om koss me «skriv» vår eiga livshistorie. Og så begynte ho plutseleg å skriva om julekrybber:

Historiene våre
Bare en historie? Historiene våre er ikke bare, bare, men forteller oss noe om både fortid og fremtid.

(…)

JULA NÆRMER SEG. Jeg elsker juleevangeliet og alle julekrybbene. Ved siste opptelling hadde mannen min og jeg ca. 40 julekrybber fra hele verden i samlingen vår. Det fantastiske er å se at menneskene i ulike kulturer leser seg selv inn i denne historien. I julekrybbene fra Kenya ser både engler, hyrder, Jesus-barnet og de tre vise menn afrikanske ut. Menneskene i julekrybbene fra Sør-Amerika har vevde klær i flotte farger. Og vi vet godt hvor bleke alle er i julekrybbene fra vår kultur. Historien om Maria og Josef og det lille barnet berører mennesker i ulike kulturer, og de leser seg inn i den som om de sier «dette kunne like gjerne ha handlet om oss». SÅ ER DET NOEN av oss som tror at det lille barnet som ble født i Betlehem denne natten for mer enn 2000 år siden faktisk er Guds sønn, og andre tror det ikke. Heldigvis velger vi i Norge å respektere hverandre med våre ulike religioner og livssyn. Likevel mener jeg historien om vandringen til Betlehem har metaforer i seg som kan være til styrke for mange uavhengig av livssyn.

Historien er uansett veldig populær og gjengitt utallige ganger i alt fra enkle suvenirer til storslått kunst. Her fremheves kjærlighet, mot, styrke, hjerterom (og det i en stall), gode hjelpere, og gleden i det å gi gode gaver. Det som ble sett på som lite i kulturen Jesus ble født inn i, fremheves som noe stort. Kvinner og barn – Maria, Jesus-barnet og gjeterguttene – er hovedpersoner og helter i historien. Det nyfødte barnet hylles, folk forundres, og det viser seg senere at dette lille mennesket faktisk var noe helt spesielt. Josef viser seg som verden største kjernekar når han tar til seg en kvinne som ellers ville ha vært utstøtt og hetset i samfunnet. Englene synger om glede, håp og fred på jord.

HISTORIENE VÅRE er viktige, og de har innvirkning på livene våre på så mange måter. God jul!

Les heile artikkelen

Ingunn Størksen er professor i pedagogisk psykologi, Læringsmiljøsenteret, UiS.

Som bloggar ventar eg minst to veker med å ønska folk «god jul». Det blir det høve til seinare. Foreløpig seier eg: Fortsatt god adventstid!

Sauer i adventstida

Adventsblogg 5. desember

IMG_0837
Frå pilegrimsvegen over Pyreneane. Foto: Arne Berge 2019

Ved julekrybba vår er det mange sauer. Dei kjem eg tilbake til om litt. Først vil eg ta med noko frå dagens bibeltekst i Salme 65 der det er ei poetisk setning om sauene. Bildet frå pilegrimsvandringa i Pyreneane i sommar passar godt til denne setninga:

Markene kler seg med sauer … (Sal 65,14)

Men den gamle salmen handlar om mykje meir enn sauer. Den er ein lovsong til Gud for alle velsigningane i naturen, og først og fremst vatnet si store tyding. Vatn forandrar alt, har eg lært av Kirkens Nødhjelp. I store delar av verda er reint vatn ein mangelvare. Dette kan me framleis gjera noko med!

Sjå kor flott det står om vatnet i den gamle hebraiske poesien:

10 Du gjestar jorda og lèt henne drikka djupt,
du gjer henne overdådig rik.
Guds bekk er full av vatn,
du sørgjer for kornet,
ja, såleis sørgjer du for henne.

11 Du vatnar fòrene, jamnar plogveltene,
med regnskurer gjer du jorda mjuk,
du velsignar hennar grøde.

12 Du kronar året med dine gode gåver,
spora dine flyt over av rikdom,

13 beita i øydemarka flyt over,
haugane smykkar seg med jubel.

14 Markene kler seg med sauer,
dalane sveiper seg i korn.
Dei ropar av glede, dei syng. (Salme 65,10-14)

Tilbake til sauene og deira plass i adventstida. Det er mange sauetekstar i Bibelen. Og sjølv om det ikkje står om sauer i juleevangeliet, tenker eg meg at gjetarane sin flokk var ein saueflokk:

Det var nokre gjetarar der i området som var ute på marka og heldt vakt over flokken sin om natta. (Luk 2,8)

Heime hos oss har me sauer i alle rom, heile året. Inger elskar nemleg sauer. I adventstida samlar mange sauer seg ved julekrybba. Og dermed har me våre eigne Betlehemsmarker tilgjengeleg for familien. Julekrybba med tilbehør fyller ein heil benk på kjøkkenet, og barnebarna får leika med figurane. Spesielt sauene og kamelane står ulikt plassert frå dag til dag. Eg tok dette bildet i morges då sauene varma seg rundt bålet. Nå i kveld har dei flytta seg til ein anna plass på kjøkkenbenken.

IMG_2282
«Betlehemsmarkene» ved julekrybba vår. Foto: Arne Berge 2019

Eg tenker meg at det neste bildet, tatt ved Yeruham nord i Negevørkenen, kan gje oss eit inntrykk av koss saueflokken på Betlehemsmarkene eigentleg såg ut.

IMG_1821
Saueflokk ved Yeruham. Foto: Arne Berge 2015

Jesus kalla seg den gode gjetaren. Han sa:

Eg er den gode gjetaren. Eg kjenner mine, og mine kjenner meg, slik som Far kjenner meg og eg kjenner Far. Eg set livet til for sauene. (Joh 10,14-15)

Fortsatt god adventstid!

Mariakjelda

Adventsblogg 4. desember

Kjelder med vatn er viktige i Midt-Austen. Ein gamal tradisjon seier at Jomfru Maria var ved kjelda i Nasaret då ho mottok bodskapet om at ho skulle bli Jesu mor. Den gamle kjelda i Nasaret heiter derfor Mariakjelda.

Mariakjelda
Mariakjelda i Nasaret. Foto: Arne Berge 2012

Denne bygningen markerer Mariakjelda. Den er ein moderne rekonstruksjon av ein eldre bygning på staden. Kjelda ligg på ein open plass like ved hovudvegen gjennom byen. Det er mange tre på plassen og bildet gir mest inntrykk av at kjelda ligg midt i ein park. I dag er det ikkje rennande vatn her.

Det neste bildet av staden er frå 1898.

06997vs
«The Virgin’s fountain» -Photo of the spring in 1898 – p/o American colony collection – Library of Congress

Den norske teologen Volrath Vogt var på staden i 1863 og skreiv etterpå om det han såg av «mærkverdigheder» i Nasaret:

Jomfru Marias Kilde, den eneste i Byen. Vi reiste vore Telte i Nærheden af Kilden om Eftermiddagen (23 April 1863), just som Byens Piger kom ud for at hente Vand i Krukker af gammel Form, som de bare paa Hovedet. (Volrath Vogt: Det hellige Land, side 572f.)

Tradisjonen om at Maria var ved kjelda då engelen kom, kjem frå Jakobs protevangelium, eit apokryft skrift frå siste del av 100-talet. Dette er eit tidleg kristent skrift med legendestoff om Jesu oppvekst. Skriftet var svært populært i oldkyrkja og har prega den kristne tradisjonen om Jesu oppvekst både i ortodoks og katolsk samanheng. I dag er det spesielt dei gresk-ortodokse kristne i Nasaret som held fram tradisjonen om kjelda.

Her er det aktuelle avsnittet i Jakobs protevangelium:

Hun tok vannkrukken og gikk ut for å fylle den. Med ett var det en stemme som sa til henne: «Vær hilset, du begunstigede. Herren er med deg. Velsignet er du blant kvinner.» Maria så seg om til høyre og til venstre for å oppdage hvor stemmen kom fra. Hun ble engstelig og gikk hjem. Hun satte fra seg krukken, tok fram purpurtråden og satte seg på stolen sin og begynte å spinne på den.

Og med ett stod en engel foran henne og sa: «Vær ikke redd, Maria. For du har funnet nåde hos Allherskeren. Du skal bli med barn ved hans ord.»

(Jakobs protevangelium 11, i Apokryfe evangelier. Verdens hellige skrifter. De norske bokklubbene 2001. Side 144)

Fortsatt god adventstid!

Grotta under Bodskapskyrkja

Adventsblogg 3. desember

IMG_5849
Grotta under Bodskapskyrkja, Nasaret. Foto: Arne Berge 2018

Adventsbloggen handlar også i dag om kva som er å finna i Nasaret. Og eg trur også det blir fleire dagar med stoff frå denne byen, for eg har mykje å dela herfrå.

Grotta bak i bildet er etter tradisjonen restar etter Maria sin heim. Grotta og det store altaret finn me i underetasjen i den katolske Bodskapskyrkja (Basilica of the Annunciation). Denne kyrkja er ei av dei største kyrkjene i Midt-Østen, kanskje den aller største. Den blei bygd over restane av eldre kyrkjer på 1960-talet. Katolikkane framhever ein tradisjon som seier at det var her engelen Gabriel kom til Maria og gav henne bodskapen om at ho skulle bli mor til Jesus.

34 Maria sa til engelen: «Korleis skal dette gå til når eg ikkje har vore saman med nokon mann?» 35 Engelen svara:
«Den heilage ande skal koma over deg,
og krafta frå Den høgste skal skyggja over deg.
Difor skal òg barnet som blir fødd,
vera heilagt og kallast Guds Son. (Luk 1,34-35)

Eg skreiv for nokre år sidan nokre pilegrimstekstar til ein Mariakonsert, blant anna denne: Mariapilegrim i Nasaret.

Her er eit par bilde av eksteriøret av kyrkja:

Galilea 2012 137
Bodskapskyrkja, Nasaret. Foto: Arne Berge 2012

Galilea 2012 125
Bodskapskyrkja, Nasaret. Foto: Arne Berge 2012

Over inngangsdøra står desse orda frå Johannesprologen:

Verbum caro factum est et habitavit in nobis.

Ordet vart menneske og tok bustad mellom oss.

(Joh 1,14)

Fortsatt god adventstid!

Jesus opna bokrullen

Adventsblogg 2. desember

284e3296-b47b-4ca5-abe0-5ceebe833232

På dette bildet les eg teksten om då Jesus opna bokrullen i synagogen i Nasaret i den «modell-synagogen» som er laga i Nazareth Village. Bildet er tatt tidlegare i haust.

Midt inne i gamlebyen i Nasaret ligg Synagogekyrkja. Den er bygd der den lokale tradisjonen seier at synagogen på Jesu tid stod. Utanfor kyrkja står dette skiltet:

Galilea 2012 097

Teksten om då Jesus talte i synagogen i Nasaret, er dagens tekst på 2. desember. Me knyter den til adventstida fordi den så tydeleg seier korfor Jesus kom og kva han vil gjera blant oss i dag. Han vil setja menneske fri!

Eg prøver meg på ein adventsblogg i år, inspirert av Heidi som har gjort dette i fleire år. Men det må bli på min måte, og med ikkje altfor ambisiøse innlegg. Eg garanterer heller ikkje at det kjem nye notat kvar dag. Eg ser for meg å ta utgangspunkt i bilde frå turane mine i bibelske landskap, og i tekstar frå Bibelen og den kristne tradisjonen. Me får sjå kva det kan bli til.

Jesus las frå ein bokrull. På gresk står det to biblion, som kan bety både bok og bokrull. Ordet er omsett på begge desse måtane i teksten vår; det er brukt både om «boka til profeten Jesaia» og om bokrullen han opna og etterpå rulla saman igjen. Ordet er sjølvsagt også utgangspunkt for vår ord Bibel. Den siste boka som har kome inn i bokhyllene mine, er den nye Boka om boka av Hans Johan Sagrusten. Eg gleder meg til å lesa den!

Og her er dagens tekst frå Evangeliet etter Lukas, kap 4:

16 Han kom òg til Nasaret, der han var oppvaksen, og på sabbaten gjekk han inn i synagogen, som han brukte å gjera. Han reiste seg for å lesa frå Skrifta,17 og dei gav han boka til profeten Jesaja. Han opna bokrullen og fann den staden der det står:

18  Herrens Ande er over meg,
for han har salva meg
til å forkynna ein god bodskap for fattige.
Han har sendt meg for å ropa ut
at fangar skal få fridom
og at blinde skal få sjå,
for å setja undertrykte fri

19  og ropa ut eit nådeår frå Herren.
20 Så rulla han bokrullen saman, gav han til synagogetenaren og sette seg. Og alle som var i synagogen, heldt auga feste på han. 21 Då tala han til dei og byrja slik: «I dag vart dette skriftordet oppfylt medan de høyrde på.» 22 Alle tala vel om han og undra seg over nådeorda som kom frå hans munn. «Er ikkje dette son til Josef?» spurde dei.

Teksten er faktisk den eldste kjente skildringa av ei jødisk synagogegudsteneste. Blikket er retta mot han som får i oppgåve å vera tekstlesar denne dagen. Han veit kven han er, han vel sjølv teksten, og finn eit avsnitt i Jesaia 61 som han les som si programerklæring.

Her er ei preike eg har hatt over denne teksten:

Han kjem med eit nådens år

Det må ha vore merkelig å ver i Nasaret den gangen di hørrte Jesus tala i synagogen! Folk visste jo kem han va. Trudde di.

Di va vant med å sjå Jesus i verkstedet te faren hans, Josef. Og når han va rundt omkring med forskjellig byggearbeid. Kanskje kom ongane så va 11 år springande mod han og ropte: ”Hei! Me kjenne deg! Du har jo bygd huset vårt!”

Nå hadde tømmermannen Jesus vore borte frå byen ei stund. Og det gjekk rykte om alt det merkelige han hadde sagt og gjort på andre steder.

Det va mange så lurte på dette med Jesus. Folk spurte kverandre: Kem e han egentlig?

Les meir

Fortsatt god adventstid!

Advent

Adventsblogg 1. desember 2019

Adventstida er ei viktig og flott tid. Eg vil påstå det er fordi den har eit innhald knytt til Jesus. Og dette gir igjen mange gode ringverknader, som det at me blir opptatt av å tenna lys i mørkret, av å skapa fellesskap og varme.

Desse vekene før jul har sin eigen symbolikk. Eg syns derfor det er eit poeng å skilja mellom adventspynt og julepynt. Lilla / fiolett er fargen for adventstida. Adventskransen eller adventsstaken med fire lys er ein viktig del av denne symbolikken. Me tenner eit nytt lys i den kvar søndag i adventstida. Me tenner også mange andre lys, me har adventskalender og me har adventsstjerne i vinduet. Den sjuarma lysestaken, som eigentleg er eit Messias-symbol for oss kristne, er også blitt svært vanleg å ha i vinduet. Eg syns dessutan det gir god meining å ta fram noko av julepynten, f eks englane, og la dei vera saman med den lilla fargen fram til julepynten tas fram dei siste dagane før jul. Dersom du har ein julekrubbe, kan du ta den fram, men venta med å plassera barnet i krubba til jula kjem.

Det er fint å lytta til julemusikk i adventstida, – og å synga julesongar. Dette er ein flott måte å førebu jula på. Men det er også mange fine adventssongar. «Tenn lys! Et lys skal brenne». Slik begynner ein godt kjent song av Eyvind Skeie (Norsk Salmebok nr 25). Ein annan fortel oss: «Hvert adventslys skal minne om / at Jesus, lysets Herre, kom.» Så enkelt kan det seiast! Setninga er henta frå Svein Ellingsens salme Mens frost og vintermørke rår (Norsk Salmebok nr 18).

Ordet advent kjem frå det latinske Adventus Domini som betyr Herrens kome. Språkleg sett seier altså ikkje ordet oss noko om å venta, men om å koma. Det er Jesu kome det dreier seg om. I kyrkja seier me at det er tre perspektiv på Jesu kome til oss: Han kom ein gong (då han blei født i Betlehem), han kjem til oss i dag og han skal ein gong koma igjen i herlegdom. Forventning er dermed eit viktig ord i adventstida.

Dette notatet skreiv eg til Kirkehilsen nr 6/2013, menighetsbladet for Hinna og Gausel menigheter. Sidan er det bare gjort små endringar nå ved starten av adventstida 2019. 

God påske 2019!

Disciples_running_by_EB
Eugène Burnand (1898): Peter og Johannes spring til grava.
Kjelde: Wikimedia Commons

På dette bildet viser kunstnaren Eugène Burnand koss han ser for seg disiplane Peter og Johannes springa til grava, då Maria Magdalena hadde fortald at grava var tom.

Johannes «såg og trudde». Det som møtte dei då dei kom fram til grava, var med på å skapa tru. Men dei trong nok tid til å forstå og til å lesa Skrifta på ny, i lys av oppstoda.

I stillhet snudde han verden opp ned,
og forlot graven, ikke ødelagt, men ryddig,
som en omtenksom gjest som reiser tidlig.
(frå Pasjon 2019, Stavanger domkirke)

Og her er bibelteksten om den tome grava og det første møtet med den oppstadne Jesus, henta frå Evangeliet etter Johannes, kapittel 20:

Den tomme grava
Tidleg om morgonen første dagen i veka, medan det endå er mørkt, kjem Maria Magdalena til grava. Då får ho sjå at steinen er teken bort frå grava. 2 Ho spring av stad og kjem til Simon Peter og den andre læresveinen, han som Jesus hadde kjær, og seier til dei: «Dei har teke Herren ut av grava, og vi veit ikkje kvar dei har lagt han.» 3 Då tok Peter og den andre læresveinen ut og kom til grava. 4 Dei sprang saman, men den andre læresveinen sprang fortare enn Peter og kom først til grava. 5 Han bøygde seg inn og såg linkleda som låg der, men han gjekk ikkje inn i grava. 6 Simon Peter følgde etter, og han gjekk inn. Han såg linkleda som låg der, 7 og duken som Jesus hadde hatt over hovudet. Den låg ikkje saman med linkleda, men samanrulla på ein stad for seg. 8 Då gjekk den andre læresveinen òg inn, han som var komen først fram til grava. Han såg og trudde. 9 For endå hadde dei ikkje skjøna det Skrifta seier, at han måtte stå opp frå dei døde. 10 Så gjekk læresveinane heim.

Jesus syner seg for Maria Magdalena
11 Men Maria stod utanfor ved grava og gret. Som ho gråtande bøygde seg fram og såg inn i grava, 12 fekk ho auge på to kvitkledde englar som sat der Jesu kropp hadde lege, ein ved hovudet og ein ved føtene. 13 «Kvifor græt du, kvinne?» spurde dei. Ho svara: «Dei har teke bort Herren min, og eg veit ikkje kvar dei har lagt han.» 14 Då ho hadde sagt dette, snudde ho seg og såg Jesus stå der; men ho skjøna ikkje at det var han. 15 «Kvifor græt du, kvinne?» spør Jesus. «Kven leitar du etter?» Ho tenkte det var gartnaren, og sa til han: «Herre, er det du som har teke han bort, så sei meg kvar du har lagt han, så eg kan ta han med meg.» 16 «Maria», seier Jesus. Då snur ho seg til han og seier på hebraisk: «Rabbuni» – det tyder meister. 17 Jesus seier til henne: «Rør meg ikkje, for enno har eg ikkje stige opp til Far. Men gå til brørne mine og sei til dei at eg fer opp til min Far og dykkar Far, til min Gud og dykkar Gud.»

18 Då gjekk Maria Magdalena til læresveinane og sa til dei: «Eg har sett Herren!» Og ho fortalde dei kva han hadde sagt til henne.

Palmesøndag: Jesus rir inn i Jerusalem

Jesu inntog i Jerusalem. Russisk-ortodoks ikon, 1400-talet.
Foto: https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Entry_into_Jerusalem_(Annunciation_Cathedral_in_Moscow).jpg

Bibelhistoria om då Jesus rei inn i Jerusalem på eit esel, er bakgrunnen for feiringa av palmesøndag. Folk møtte han med palmegreiner og hosiannarop då han rei frå Oljeberget og inn i byen. Dagen er i kristen tradisjon prega både av advent og pasjon, av forventning og liding. Les her om Palmesøndag.

Eselet viser oss Jesus som fredsfyrsten. Dette er ikkje eit nytt motiv i forkynninga; me finn det faktisk allereie hos Luther. Sjå notatet: Luther: Jesu inntog i Jerusalem.

Jul på bloggen

Rembrandt. Adoration of the ShepherdsBildet er The Adoration of the Shepherds av Rembrandt (eller ein av elevane hans). Legg merke til lyset som kjem frå barnet i krybba, – «det sanne lyset» (Joh 1,9).

Her er eit utval tidlegare bloggnotat relatert til jula:

 

Eg må vera i huset åt Far min

Notat til søndagens tekst: Luk 2,40-52

Forteljinga om Jesus som tolvåring i tempelet i Jerusalem, er preiketekst i kyrkjene førstkomande søndag (07.01.2018). Jesu ord «Eg må vera i huset åt Far min» er ei hovudutsegn i teksten. Men ordet ”hus” står faktisk ikkje i den greske teksten, der manglar det som for oss er det sentrale substantivet. Sjå notatet Jesus (12) i Fars hus.

Ulike bilde kan gje totalt ulike stemningar knytt til ein tekst. Det første bildet viser ein detalj frå Der zwölfjährige Jesus im Tempel av Max Liebermann (1847–1935), teikna i 1879. Kjelde: Wikimedia Commons. Det neste bildet er ein dansk skuleplansje (Jesus som 12 Aars barn i Templet) som eg kjøpte i ein brukthandel på Jylland sist sommar. Det er teikna av Paul Steffensen i 1913. 

Oppdatert 09.01.2018

Liebermann_Jesus_1879_det

IMG_5109

Dua, symbol for Den heilage ande

rc3b8d

Eg ønsker god pinse med dette symbolet som eg har på stolaen på prestedrakta mi. I pinsen brukar me røde kyrkjetekstilar og helst symbol som kan knyttast til Den heilage ande. Symbolet på stolaen er ei due med korsforma glorie.

Kona mi, Inger, er tekstilkunstnar. Ho har designa stolaen, – og har vevd stoffet og brodert symbolet.

Dua er blitt brukt som symbol for Den heilage ande i kunsten frå 500-talet. Når dua symboliserer Anden, kjem den ovanfrå og flyr nedover, og den har normalt ei korsmerka glorie rundt hovudet.

Den røde kyrkjeårsfargen symboliserer Den heilage ande (eld) og offer (blod). Den liturgiske fargen rødt blir brukt i pinsen, på martyrdagane og ved ordinasjon/vigsling.

Bakgrunnen for å bruka dua som symbol for Den heilage ande, finn me i bibelhistoria om Jesu dåp i Jordanelva:

Med det same Jesus var døypt, steig han opp av vatnet. Og sjå, himmelen opna seg, og han såg Guds Ande koma dalande ned over seg som ei due. (Matt 3,16)

Dua var elles den einaste fuglen som blei brukt som offer i tempelet i Jerusalem. J. Ursin skriv at me dermed kan seia at dua ved Jesu dåp peiker framover mot Jesu død. Han viser her også til profetien om lammet i Jes 53,7 (Jesaia = Esaias i eldre bibelutgåver).

Sin spesielle og viktigste symbolske tydning fikk duen da Jesus ble døpt, og Ånden kom ned i en dues skikkelse. Denne hendelse er meget bemerkelsesverdig.

Vi har tidligere nevnt at et vanlig symbol for Kristus er lammet. Det vil også være kjent at lammet var det dyr som kanskje mest ble brukt i Israel til ofringer. Og det var nettopp dette bilde profeten brukte (Es. 53,7) da han forutsa Jesu lidelse.

Men det er kanskje mindre kjent at av fugler var duen den eneste som ble brukt til offer. Det er derfor betegnende at ved Jesu innvielse til Messias-gjerningen viste Ånden seg i en dues skikkelse, og Johannes sier like etter: «Se der Guds lam«. Begge disse dyrebilder peker i særlig grad på Jesu soningsdød. (J. Ursin: Kristne symboler, Oslo 1975, side 115f)

Ursin Kristne symboler

Oppdatering: Sjå info om Ingers stolaer her.

Kyrkja si fredsbøn

Allmektige, evige Gud, du som kan leia og bøya menneskehjarte, vi bed deg: Hjelp og styrk alle dei som i dag har det store ansvaret for fredssaka i verda. Ta i di mektige hand leiarane i nasjonane, vend hjarta deira til deg og gjev dei kraft i striden mot alt som vil forføra oss til det som vondt er.

Gjev fred på jorda, og hjelp di kyrkje til å fremja freden mellom folka. Vern vårt folk og våre heimar mot krig og splid, og lat oss byggja og bu i fridom og fred i dette kjære fedrelandet vårt som du har gjeve oss. Hjelp oss å tena deg med truskap og saman med alle folk på jorda å stå faste i striden mot det vonde, ved Son din, Jesus Kristus, vår Herre, som med deg og Den Heilage Ande lever og råder, éin sann Gud frå æve og til æve.

Palmesøndag

Jesus rir inn i Jerusalem

Det må ha vært en veldig opplevelse å være med denne palmesøndagen. Folk strømmet til byen i lange rekker, – fra fjellene nord i Galilea, nede fra Middelhavet, sør fra Hebron, og nede fra Jeriko og Jordandalen. De gikk hele bygdelag sammen, med god tid til å prate på veien, mens barna løp frem og tilbake mellom naboer og slektninger. De gamle fortalte og sang arven inn i barna, så det ble deres egen historie. Etter hvert som de nærmet seg Jerusalem, overtok de faste påskesangene, Salmenes bok 113-118, de som kalles ‘lovsangen’. (Harald Kaasa Hammer)

Ruta inn i Jerusalem gjekk over Oljeberget, der Jesus hadde gode kontaktar i landsbyane Betfage og Betania. Her blei Jesus hylla av landsbyfolket, av tilreisande pilegrimar, av disiplane og av ein større flokk av vennene hans. Vidare drog dei truleg ned til Siloadammen før dei gjekk vegen opp til tempelet.

Eg brukar uttrykket «Jesu venner» fordi Jesus sjølvsagt hadde ein kontaktflate som var mykje større enn dei tolv disiplane. Me kan tenkja på søskenflokken Marta, Maria og Lasarus som tydelegvis ut frå evangelia stod Jesus veldig nær. Men eg ser for meg at det i folkemengda palmesøndag kan ha vore mange anonyme venner som hadde opplevd store ting i møte med Jesus. Kanskje nokon av dei 5000 som var blitt mette ved Jesu brødunder, var med og hylla han? Kanskje var enka i Nain og sonen hennar komen? Kanskje var den tidlegare besette frå gravholene på austsida av Gennesaretsjøen komen? Kanskje nokon av dei som var blitt helbreda ein kveld i Kapernaum? Og kanskje nokon av dei mange spedalske som var blitt friske? Det var mange som på ulike måtar var blitt berørt av Jesu forkynning og virksomhet. Dei hadde opplevd dei nyskapande kreftene som var verksame gjennom han og som framleis er verksame gjennom trua på han.

Det står ingenting i Bibelen om at dette skjedde på den første dagen i veka, altså på ein søndag. Men det er tydeleg at det skjedde i tida like før påske. Det er lang tradisjon for å feira Jesu inntog i Jerusalem på søndagen ei veke før påskedagen altså den dagen me kallar palmesøndag.

Hosiannarop og rop om korsfesting

Eg har ofte høyrt forkynt at dei same menneska som ropte «hosianna» på palmesøndag, få dagar seinare var med og ropte «korsfest han». Altså at stemninga blant folk flest i Jerusalem skifta totalt frå palmesøndag til langfredag.

Eg trur ikkje det stemmer. Me skal huska at Jerusalem var ein stor by. Og i påsken vaks den med utruleg store mengder pilegrimar som kom til byen. Det er meir sannsynleg at palmesøndagens hosiannarop og langfredagens rop om korsfesting er henta frå totalt ulike miljø i Jerusalem. Palmesøndag var han omgitt av tilreisande pilegrimsflokkar, av venner og disiplar. Under prosessen seinare i veka var det øvstepresten, det høge råd og deira medløparar i ein annan del av Jerusalem som pressa på for å få han dømt.

Dette er også poengtert i pave Benedikts bok om Jesus:

I alle de tre synoptiske evangeliene, men også hos Johannes, er det helt tydelig at den messianske hyllesten av Jesus utspiller seg ved inngangen til byen, og at de som bærer den frem ikke er Jerusalems innbyggere, men Jesu følge som ledsager ham inn i den hellige by.

(Pave Benedikt XVI / Joseph Ratzingers bok Jesus fra Nasaret. Fra inntoget i Jerusalem til oppstandelsen, side 17-18. Avenir forlag 2011)

Jesus er Messias, frelsarkongen

Me som er kristne, trur at Jesus er Messias. Han er konge for alle som trur. På palmesøndag blei dette ”offisielt” på ein ny måte. Jesus godtok hyllesta. Disiplane, landsbyfolket og pilegrimane fekk lov til å synga hosianna og han sette seg på eselet som ei oppfylling av profetiane i GT, f eks orda frå profeten Sakarja (Sak 9,9):

Bryt ut i jubel, dotter Sion!
Rop av glede, dotter Jerusalem!
Sjå, kongen din kjem til deg,
rettferdig og rik på siger,
fattig er han og rid på eit esel,
på ein eselfole.

Då Jesus rei inn i Jerusalem, tok han imot hyllesta, sjølv om folket som song, sannsynlegvis ikkje heilt forsto kor godt denne songen passa på han: Hosianna! Velsigna vera han som kjem i Herrens namn.

Jesus hadde tidlegare prøvd å halda skjult at han var Messias. Nå gjekk han ope inn i pilegrimane si forventning. Nå skulle det ikkje haldast skjult lenger, nå var han glad for den folkelege hyllesta. Lukas gjengir ein liten detalj om akkurat dette: Nokre farisearar i folkemengda sa til han: «Meister, tal læresveinane dine til rette!» Men han svara: «Eg seier dykk: Dersom dei teier, skal steinane ropa.» (Luk 19,39-40)

Samtidig kjente Jesus på smerte og han gret over byen. Då Jesus kom nærare og såg Jerusalem, gret han over byen og sa: «Hadde du berre på denne dagen skjøna, du òg, kva som tener til fred! Men no er det gøymt for auga dine.” (Luk 19, 41-42)

I forteljinga om palmesøndag møter me hyllest og jubel. Samtidig møter me smerte og gråt. Per Lønning sa ein gong i ei preike: Er palmesøndag en gledens dag eller er den en sorgens? Er det jubel og lovsang som i dag skulle strømme gjennom kirkerommet, eller er det smertens og botens tone? – Vi nøler ikke med å svare: det er begge deler.

Historia om då Jesus reid inn i Jerusalem finn du i Bibelen. Alle dei fire evangelia omtaler dette:

    • Matt 21,1-11
    • Mark 11,1-11
    • Luk 19,28-44
    • Joh 12,12-19

Her er forteljinga i Matteus 21,1-17, som er forteljingstekst på palmesøndag:

1 Då dei nærma seg Jerusalem og var komne til Betfage ved Oljeberget, sende Jesus to læresveinar i veg 2 og sa til dei: «Gå inn i den landsbyen som ligg framfor dykk! Der skal de straks finna eit esel som står bunde og har ein fole hos seg. Desse skal de løysa og leia til meg. 3 Og om nokon kjem med spørsmål, då skal de svara: ‘Herren har bruk for dei.’ Då sender han dei hit med ein gong.» 4 Dette hende for at det skulle oppfyllast, det som er tala gjennom profeten:

Sei til dotter Sion:
Sjå, kongen din kjem til deg,
audmjuk er han og rid på eit esel
og på folen til eit trekkdyr.
6 Læresveinane gjekk av stad og gjorde som Jesus hadde sagt. 7 Dei henta eselet og folen. Så la dei kappene sine på dei, og han sette seg oppå. 8 Mange i folkehopen breidde kappene sine på vegen, andre hogg greiner av trea og strødde på vegen. 9 Og folket som gjekk føre, og dei som følgde etter, ropa:
Hosianna, Davids son!
Velsigna er han som kjem i Herrens namn!
Hosianna i det høgste!
10 Då han drog inn i Jerusalem, vart det uro i heile byen, og dei spurde: «Kven er dette?» 11 Og folkehopen svara: «Det er profeten Jesus frå Nasaret i Galilea.» 12 Så gjekk Jesus inn på tempelplassen og dreiv ut alle som selde og kjøpte der. Han velte borda til pengevekslarane og benkene til dei som selde duer 13 og sa til dei: «Det står skrive: Mitt hus skal kallast eit bønehus. Men de gjer det til ei røvarhòle.»
14 På tempelplassen kom nokre blinde og lamme til han, og han lækte dei. 15 Men då overprestane og dei skriftlærde såg undera han gjorde og høyrde borna som ropa i heilagdomen: «Hosianna, Davids son!» vart dei arge 16 og sa til han: «Høyrer du kva dei seier?» «Ja», svara Jesus. «Har de aldri lese dette ordet:
Frå munnen på småborn og spedborn
har du late lovsong lyda!»
17 Så gjekk han frå dei og ut av byen, til Betania. Der var han om natta.

Det finst mykje stoff for den som vil arbeida meir med påskeforteljinga. Eg har stor sans for Ole Christian Kvarme si bok Åtte dager i Jerusalem. En bok om Jesu påske, om jødisk og kristen påskefeiring. Boka har også vore til konkret inspirasjon for denne artikkelen. Noko har eg også henta frå Harald Kaasa Hammer. Og nå i dagane før påsken 2016 les eg i pave Benedikt si bok om Jesus.

Les også: Eit dikt på palmesøndag

Dette notatet er ein bearbeidd versjon av eit tidlegare notat på bloggen (frå 2006).

Maria Bodskapsdag

Notat til søndagens tekst: Luk 1,39-45

Our Lady of Vladimir (12th century), the holy protectress of Russia, now in the Tretyakov Gallery.
Our Lady of Vladimir (12th century), the holy protectress of Russia, now in the Tretyakov Gallery. Photo: Wikimedia Commons.

Jomfru Maria har ein viktig plass i vår kristne tru, også i ei luthersk kyrkje. For det første er ho Jesu mor og derfor nemnt i truvedkjenninga vår. Og så er ho eit eksempel på eit fromt menneske som ikkje ville framheva seg sjølv, men heller vera ein tenar for Herren då han kalla henne til ei heilt usannsynleg teneste.

Feiringa av Maria Bodskapsdag ni månadar før jul har lang tradisjon i den kristne kyrkja. For fleire hundre år sidan var 25. mars ein eigen heilagdag. Nå markerer Den norske kyrkja dagen på den søndagen som kjem nærast 25. mars (men likevel seinast ei veke før palmesøndag).

Teksten dette året handlar om Marias besøk hos den eldre slektningen Elisabet (døyparen Johannes si mor) kort tid etter at ho hadde fått bodskapet om at ho skulle bli Jesu mor.

Her er ei preike eg heldt for nokre år sidan over denne teksten, i Bryne kyrkje 25.03.2007:

Nokre dagar etter drog Maria av stad og skunda seg opp i fjellbygdene, til den byen i Juda der Sakarja budde. Der gjekk ho inn til Elisabet og helsa på henne. Då Elisabet høyrde helsinga frå Maria, sparka barnet i magen hennar. Ho vart fylt av Den heilage ande og ropa høgt: «Velsigna er du mellom kvinner, og velsigna er frukta i ditt morsliv. Korleis kunne det henda meg at mor til Herren min kjem til meg? For då lyden av helsinga di nådde øyret mitt, sparka barnet i magen min av fryd. Ja, sæl er ho som trudde, for det Herren har sagt til henne, skal oppfyllast.» (Luk 1,39-45).

Eg lurer på kva som var Maria sitt budskap til sine næraste då ho hadde møtt engelen som fortalde at ho skulle bli mor til Jesus. Kanskje ho mest av alt tenkte: dette har ikkje skjedd. Det kan ikkje vera sant. Eller: dette kan eg ikkje fortelja til nokon. Det er ingen som kjem til å tru på meg! Men Maria må ha fortalt, og på ein eller annan måte må menneska rundt henne ha akseptert historia.

Viktigast var det sjølvsagt at Josef, som ho skulle gifta seg med, trudde på henne. Matteusevangeliet fortel om koss dette skjedde. Josef blei i ein draum varsla av ein engel om det som hadde skjedd: «Josef, Davids son! Ver ikkje redd å ta Maria heim til deg som kona di. For barnet som er avla i henne, er av Den heilage ande. Ho skal føda ein son, og du skal gje han namnet Jesus, for han skal frelsa folket sitt frå syndene deira.» (Matt 1,20 ff)

Kva tenkte Maria i desse dagane? Lovsongen hennar er det me kjenner best (Luk 146-55), elles veit me ikkje så mykje om kva ho tenkte. Men ho reiste til Elisabet og blei der i tre månadar. Engelen som fortalte Maria at ho skulle bli Jesu mor, hadde òg fortalt om Elisabet sin situasjon:

Og høyr: Elisabet, slektningen din, ventar ein son, ho òg, på sine gamle dagar. Ho som dei sa ikkje kunne få born, er alt i sjette månaden. For ingen ting er umogleg for Gud.» (Luk 1,36 f).

Det er vel naturleg å tenkja at Maria reiste til Elisabet for å få støtte og hjelp frå ei eldre kvinne. Kanskje hadde ho òg behov for å koma seg vekk frå Nasaret, – kven veit? Men viktigast må det vel ha vore at ho hadde behov for å vera saman med ei som delte opplevinga av å ha blitt gravid på ein underfull måte. Ei som også måtte stola på Herren og ikkje heilt forstå kva ho var med på, anna enn at det måtte vera någe stort.

Det barnet som var unnfanga og som Maria bar ved hjarta sitt, det ho seinare fødte og la i ei krubbe, det barnet var også Gud! I den keltiske songen me song før preika, blei han kalla ”Guds dyrebare Ord”:

I et skur ved Betlehem,
gjemt i Josefs store trøye,
lå Guds dyrebare Ord,
som et nyfødt barn i høyet.
Og vi ser: Gud er god.
Han er her når vi synger,
han gir liv, lek og latter,
himmelrikets skjulte skatter.
Og vi ser: Gud er god.

Maria visste nok betre enn någen av oss kva det betydde at Gud gjorde seg liten og gjorde seg avhengig av menneske. Denne søndagen tar me Maria og hennar livserfaring inn i forkynninga. Og det er viktig å ha klart for seg at Maria har ein plass i vår kristne tru, òg i ei luthersk kyrkje. Derfor kan det vera på sin plass i dag å nemna at me her i kyrkja har eit ikon med Maria og Jesus. (Visa fram ikonet) Til vanleg står det nede på bordet ved inngangen. Kyrkja har fått det i gåve av ein familie som har kome hit til Time frå Balkan.

Maria har ein plass i vår tru først og fremst fordi ho er Jesu mor og derfor er nemnt i truvedkjenninga vår. Og så er ho eit eksempel på ei from kvinne som ikkje ville framheva seg sjølve, men heller ville vera ein tenar for Herren då han kalla henne til ei heilt usannsynleg teneste.

Gud trong rett og slett ei mor, så han kunne la sin einborne Son bli født som eit menneskebarn. Maria er ikkje ein helt, men først og fremst ei kvinne som fekk ei stor velsigning. Ho nådde seinare fram til det endelege målet for livet, ho er nå ein del av koret som syng til Guds ære. Kanskje me til og med kan seia at Maria står fremst i dette koret, og at me får synga saman med henne?

Tilbake til møtet mellom Maria og Elisabet: Då Maria kom inn i huset til Elisabet og Sakarja, helsa Maria på Elisabet. Og då Elisabet høyrde Maria sin stemme, sparka barnet i magen hennar av fryd og ho sa gode ord til den unge Maria, inspirert av Den heilage ande. Kva er det som skjer her? Verken Maria eller Elisabet visste i utgangspunktet om den andres graviditet, men alt dette stod veldig klart for dei nå. Elisabet fekk faktisk si openberring gjennom den ufødte Johannes sitt spark inne i magen! Dette sparket sette i gang någe hos henne, og fylt av Anden talte ho profetisk om Maria og barnet hennar. ”Velsigna er du mellom kvinner, og velsigna er frukta i ditt morsliv.”

Døyparen Johannes hadde som hovudoppgåve å peika på Jesus. Han var eit halvt år eldre, og var den som forkynte og døypte fram mot Jesu kome. Sparket han gav då han ennå var eit foster, var som eit første livsteikn frå han, han reagerte med glede inspirert av at Jesu mor kom inn i rommet. Då faren Sakarja fekk budskapet om at Johannes skulle bli født, sa engelen at han heilt frå mors liv skulle vera fylt av Den heilage ande (Luk 1,15). Det at han reagerte fysisk med å helsa Jesus, mens dei begge ennå var foster, kan heilt klart bli tolka som eit teikn på at dette stemte. Johannes var alt i mors liv verkeleg fylt av Ånden!

Elisabet fekk av Ånden ikkje bare vita at Maria var gravid, ho fekk allereie på dette tidspunktet greie på at Maria sitt barn er den Messias som var venta! Derfor bryt ho ut: ”Korleis kan det henda meg at mor til Herren min kjem til meg?”

Herren min – det er det greske ordet KYRIOS som er brukt her. Ordet som i all seinare kristen språkbruk har vore knytt til Jesus som Herre. Me kjenner det igjen i vårt litugiske bønerop Kyrie eleison.

Teksten handlar om to kvinner i Guds teneste, Maria og Elisabet. I bakgrunnen, utan å bli nemnt i dette tekstavsnittet, står sjølvsagt også dei to mennene Josef og Sakarja. Dei var vanlege menneske som du og eg, men dei fekk utan tvil ei heilt spesiell oppgåve i Guds frelsesplan. Desse vanlege menneska gjekk heldigvis inn i denne oppgåva ved å gå takkens veg, heller enn å forlanga å gå tankens veg.

Bibeltekstane om Jesu kome til jorda handlar om det største underet, det at Gud blei menneske. Det dreier seg om det som kristne teologar seinare har kalla inkarnasjonen. Dette er sjølvsagt någe som går langt ut over vår forstand. Og me blir derfor utfordra til å ta imot dette gjennom takkens veg, heller enn gjennom tankens veg. Den danske biskopen Georg Geil møtte ein gong ein mann som sa: ”Min forstand hindrer meg i å tro”. Biskopen svarte mannen med någen kloke ord: ”Det er viktigere å få hodet inn i himmelen enn å få himmelen inn i hodet!”

Sjølv vil eg gjerne forstå ting, eg vil gjerne få ting inn i hodet mitt. Eg trivst godt med å bruka tanken min, og eg trur Gud vil at du og eg skal gjera det. Men i møte med underet strekk ikkje tanken til. Eg må bare innrømma det. Jesu underfulle fødsel og jomfru Marias rolle i denne samanhengen, er eksempel på det som er meir enn kva tanken min kan romma. Men eg kan, som Maria, møta underet med takk, glede og håp.

Me får også i desse bibeltekstane inntrykk av at Maria kjente på ein grunnleggjande trygghet. ”Sæl er ho som trudde, for det Herren har sagt til henne, skal oppfyllast.” Eg trur det er rett å seia at engelen som openberra seg for henne i Nasaret, tok henne i handa for å gje henne trygghet i ei vanskeleg tid. Gud forandra livet hennar gjennom å gje henne oppgåva å vera Jesu mor, og i Marias liv kan me oppdaga Guds barmhjertige blikk. ”Gud har sett til si tenestekvinne i hennar fattigdom” song ho i lovsongen sin (v 48) og dette kan me òg seia i vår tid. Gud ser til oss! Det kan me leva på! Me får høyra det kvar søndag i det me avsluttar gudstenesta vår: Herren som vil ”lyfte sitt åsyn på oss og gje oss fred!”

Maria såg fram mot ei usikker framtid. Eg trur ho kan ha kjent seg som ei forskremt fuglunge som skjelvande ligg i ei barnehand. Men trass i dette, våga ho å stola på Gud. Ho opplevde at engelen tok henne i handa. Der fann ho trygghet for livet i Guds teneste. Gjennom trua på Jesus tar Gud oss menneske i handa og vil gje oss ei slik grunnleggjande trygghet, sjølv om òg me lever med ei usikker framtid. Me får vera i Guds hand, både når me er på høgda og når me kjenner oss skjelvande som ei forskremt fuglunge.

Maria viser oss på denne dagen någe om å leva i tru, håp og kjærleik. Ho sa ja til å vera Jesu mor. Og Jesu kome til jorda er den viktigaste hending som någen gong har skjedd. Gjennom barnet Jesus kom Skaparen sjølv inn i vår verd, som eit menneske og som Guds dyrebare Ord. Han gjorde Maria sitt liv nytt. Og han er Frelsaren som vil gjera våre liv nye, så me kan leva våre kvardagsliv i tru, håp og kjærleik.

Inspirert av

  • Hilde Barsnes sitt tekstarbeid i Luthersk Kirketidende 3 – 2007
  • Hein Steinskog si tekstgjennomgåing i prestesamling i Jæren prosti mars 2007
  • Raymond E. Brown: The Birth of the Messiah
  • Knut Grønvik sin andakt i Vårt Land 23.03.2007

Bibelhistorier: Forvandlinga

BEN112975 The Transfiguration, 1480 (oil on panel) by Bellini, Giovanni (c.1430-1516); 115x154 cm; Museo e Gallerie Nazionali di Capodimonte, Naples, Italy; Italian, out of copyright
BEN112975 The Transfiguration, 1480 (oil on panel) by Bellini, Giovanni (c.1430-1516); 115×154 cm; Museo e Gallerie Nazionali di Capodimonte, Naples, Italy; Italian, out of copyright

Det nye testamentet fortel: Éin gong fekk tre av dei som stod Jesus aller nærast, sjå ei heilt annleis side ved han. Dei fekk sjå Jesus i hans himmelske samanheng. Han blei forvandla og dei fekk sjå det.

Dei som var med i følget til Jesus, levde til dagleg eit kvardagsliv saman med han (det vil seia: heilt kvardagsleg kan det umogleg ha vore, for dei høyrde orda hans og såg koss han levde). Men dei hadde òg nokre heilt spesielle opplevingar saman med han. Forteljingsteksten for denne søndagen handlar om ein gong Peter, Jakob og Johannes gjekk opp på eit høgt fjell saman med Jesus. Dei gjekk opp dit for å be. Der skjedde forvandlinga. Jesus blei for ei kort stund annleis.

Ut frå samanhengen i evangelia er det kanskje mest naturleg å lokalisera hendinga til Hermonfjellet nord i Israel. Den kristne tradisjonen har derimot knytt teksten til Taborfjellet meir sentralt i Galilea. Bildet over viser koss renessansekunstnaren Giovanni Bellini (ca 1430-1516) såg for seg hendinga. Flott kunst, men eg trur ikkje kunstnaren kan ha vore verken på Hermon eller Tabor!

Kyrkjeåret har ein søndag som heiter Kristi forklaringsdag, i overgangen mellom openberringstida og fastetida. Det vil seia at søndagen kjem kvart år i januar/februar, avhengig av om me har tidleg eller sein påske. Me kunne like gjerne kalla denne søndagen Kristi forvandlingsdag. På engelsk blir hendinga kalla the transfiguration. Me som er kristne, trur at Jesus er både menneske og Gud. Denne søndagen handlar om openberringa av Jesu guddom.

Sjølv om me kallar forvandlinga for Kristi forklaring, betyr ikkje det at dette kan forklarast så me kan forstå det. Dette går sjølvsagt langt utanfor forstanden. Likevel kan me tru. Og me kan tru at slike forteljingar kan gje oss djupare kjennskap til kven Jesus er.

Her er bibelhistoria om då disiplane fekk sjå Jesu herlegdom:

Seks dagar etter tok Jesus med seg Peter, Jakob og Johannes, bror hans, og førte dei opp på eit høgt fjell; der var dei åleine.  2 Då vart han forvandla for auga deira. Andletet hans skein som sola, og kleda vart kvite som lyset.  3 Og sjå, Moses og Elia synte seg for dei og snakka med han.  4 Då tok Peter til orde og sa til Jesus: «Herre, det er godt at vi er her. Om du vil, så skal eg byggja tre hytter, ei til deg, ei til Moses og ei til Elia.»Men før han hadde tala ut, kom det ei lysande sky og la skugge over dei, og frå skya kom det ei røyst: «Dette er Son min, han som eg elskar, i han har eg mi glede. Høyr han!»  6 Då læresveinane høyrde det, kasta dei seg ned med andletet mot jorda, gripne av redsle.  7 Men Jesus gjekk bort og rørte ved dei og sa: «Reis dykk opp, og ver ikkje redde!»  8 Og då dei såg opp, såg dei ingen andre enn han, berre Jesus. (Matt 17,1-8)

Moses og Elia er to sentrale personar i Det gamle testamentet. Dei representerer lova og profetane. Skya er kjent frå GT som eit teikn på Guds nærvere og på at Gud openberrar seg. Disiplane sin reaksjon viser den frykta som kan følgja med møtet med det heilage, det som er heilt annleis, jfr Rudolf Ottos religionshistoriske forsking på det heilage (her). Jesus møter denne frykta med orda Ver ikkje redde!

For den som er interessert i ei tolking av forteljinga i ein større bibelsk samanheng, vil eg anbefala Rolf Gunnar Heitmann sin gjennomgang Topptur i Galilea.

Eg har tidlegare skrive eit notat som knyter forteljinga til den jødiske lauvhyttefesten her.

Wikipedia har ein omfattande artikkel her.

Bibelhistoria om då disiplane fekk sjå Jesu herlegdom er forteljingstekst på Kristi forklaringsdag. Samtidig er forteljinga kvart år preiketekst: Matt 17,1-9 (I); Mark 9,2-13 (II); Luk 9,28-36 (III).

Bibelhistorier: Tolvåringen

Jesus and the doctors of the Faith dsc01783

Bibelforteljinga om Jesus som tolvåring i tempelet handlar om ein episode då Jesus hadde vakse frå å vera barn til å vera ungdom. Han er i djup samtale med dei lærde i tempelet i Jerusalem. Samtidig møter han dei fortvilte foreldra sine med eit undrande spørsmål!

Eg lurer på kva Jesus snakka med dei lærde om. Og eg lurer på kva han svara på spørsmåla deira. Eg skulle gitt mykje for å få lytta til denne samtalen!

Bildet er eit måleri frå 1600-talet: Jesus among the Doctors (as a child debating in the temple), Circle of José de Ribera [Public domain], via Wikimedia Commons.

Forteljingsteksten denne veka viser oss elles at Jesus må ha vakse opp i eit trygt miljø; foreldra drog heimover frå påskefesten utan å leggja merke til at tolvåringen ikkje var med i følgjet av venner og slektningar!

Eg har tidlegare skrive eit grundigare bloggnotat til denne teksten: Jesus (12) i Fars hus.

Her er forteljinga slik den står i Evangeliet etter Lukas (Luk 2,40-52)

Og guten voks og vart sterk. Han vart fylt av visdom, og Guds nåde var over han. Kvart år fór Jesu foreldre til Jerusalem i påskehøgtida. Og då han var tolv år, drog dei som vanleg dit opp til høgtida. Men då høgtidsdagane var til ende og dei skulle fara heim, vart guten Jesus verande att i Jerusalem, og foreldra hans la ikkje merke til det. Dei tenkte han var med i følgjet, og fór ei dagsreise fram før dei tok til å leita etter han mellom slektningar og kjenningar. Sidan dei ikkje fann han, fór dei attende til Jerusalem og leita etter han der. Men først etter tre dagar fann dei han i tempelet. Der sat han midt blant lærarane og lydde på dei og stilte spørsmål. Og alle som høyrde på han, undra seg over kor klok han var og kor godt han svara. Då foreldra fekk sjå han, vart dei slegne av undring, og mor hans sa: «Kvifor har du gjort dette mot oss, barnet mitt? Far din og eg har leita etter deg og vore så redde.» Men han svara: «Kvifor leita de etter meg? Visste de ikkje at eg må vera i huset åt Far min?» Men dei skjøna ikkje kva han meinte med dette.
 Så vart han med dei heim til Nasaret og var lydig mot dei. Men mor hans gøymde alt dette i hjartet sitt. Og Jesus gjekk fram i alder og visdom og var til glede for Gud og menneske.

Bibelhistoria om Jesus som tolvåring i tempelet er forteljingstekst på 3. søndag i openberringstida, og preiketekst på Kristi Openberringsdag (I).

Vismennene

Bibelhistorier: Vismennene hyllar Jesus

Brooklyn_Museum_-_The_Magi_Journeying_(Les_rois_mages_en_voyage)_-_James_Tissot_-_overall

Bilde: The Magi Journeying. Kunstnar: James Tissot. Brooklyn Museum

Vismenn frå aust, ei stjerne viste veg, kong Herodes blei redd og sint, vismennene fann Jesusbarnet, dei gav han gull, røykjelse og myrra. Dette er viktige ingrediensar i bibelhistoria eg vil trekka fram i dag.

Trettande dag jul (6. januar) blir kalla «Heilagetrekongars dag». Denne dagen er tradisjonelt knytt til forteljinga om vismennene som hyllar Jesus. På denne tida feirar våre ortodokse kristne søsken si julehøgtid. Hos oss er det slik at nå må snart juletreet og julepynten ut av stova vår.

Vismennene frå aust viste allereie ved Jesu fødsel det universelle ved den kristne trua. Dette var ikkje-jødar som kom for å hylla den jødiske Messias.

Bibelforteljinga seier verken at dei var tre, at dei var (heilage) kongar, eller at dei heitte Caspar, Melchior og Balthazar. Dette har blitt lagt til av seinare forkynning og legender.

Men sjølv om me tar bort dei seinare tillegga, vil mange meina at sjølve bibelforteljinga har eit legendarisk preg. Koss skal ein tenka om denne bibelhistoria? Eg har lese i pave Benedikt XVI sin gjennomgang av teksten i boka Jesus fra Nasaret. Barndomshistoriene (Luther forlag 2013). Her drøfter han omtalen av vismennene, stjerna, dei skriftlærde og kong Herodes. Han konkluderer slik:

De to kapitlene hos Matteus som tar for seg barndomshistoriene, er ikke en meditasjon utformet som fortellinger, men det motsatte: Matteus forteller oss en virkelig historie som er gjennomtenkt og tolket teologisk og hjelper oss dermed til å trenge dypere inn i Jesu mysterium.

Her er forteljinga slik den står i Bibelen (Matteus 2,1-12):

Då Jesus var fødd i Betlehem i Judea, i kong Herodes» dagar, kom det nokre vismenn frå Austerland til Jerusalem  og spurde: «Kvar er den jødekongen som no er fødd? Vi såg stjerna hans gå opp, og no er vi komne og vil hylla han.»  3 Då kong Herodes fekk høyra det, vart han svært uroleg, og heile Jerusalem med han.  4 Han kalla saman alle overprestane og dei skriftlærde i folket og spurde dei ut kvar Messias skulle bli fødd.  «I Betlehem i Judea», svara dei, «for slik står det skrive hos profeten:

 Du Betlehem i Juda land,
 blant fyrstane i Juda er du slett ikkje den ringaste.
 For frå deg skal det koma ein fyrste,
 ein hyrding for mitt folk Israel.»

7 Då kalla Herodes vismennene til seg i løynd og spurde dei nøye ut om kva tid stjerna hadde synt seg.  8 Så sende han dei til Betlehem og sa: «Gå og forhøyr dykk nøye om barnet. Og når de har funne det, så sei frå til meg, så eg òg kan koma og hylla det.»  9 Då dei hadde høyrt kva kongen hadde å seia, tok dei i veg. Og sjå, stjerna som dei hadde sett koma opp, fór føre dei heilt til ho vart ståande over staden der barnet var. 10 Då dei såg stjerna, vart dei umåteleg glade. 11 Dei gjekk inn i huset og fann barnet hos mora, Maria. Og dei fall på kne og hylla det. Så opna dei skrina sine og bar fram gåver til barnet: gull, røykjelse og myrra. 12 Men Gud varsla dei i ein draum at dei ikkje måtte fara attende til Herodes, og dei tok ein annan veg heim til landet sitt.

Ein detalj eg ikkje har lagt merke til før nå i jula 2019, er det at vismennene ikkje følgte stjerna til Jerusalem! Men stjerna hadde fortalt dei at ein jødekonge var født, og då var Jerusalem det naturlege reisemål. Det var først då dei drog vidare frå hovudstaden til Betlehem at stjerna viste veg for dei. Denne detaljen har eg frå bibelforskaren Per Kristian Hovden Sætre i podkastepisoden Hvor kommer kamelene fra? i podkastserien Bibel og babbel. Høyr gjerne den!

Relatert stoff på bloggen: Heilage tre kongars dag som handlar om songen Deilig er den himmel blå og som gir ei lenke til originalversjonen på 19 dejlige danske vers!

Bibelhistoria om vismennene er forteljingstekst på Kristi Openberringsdag. Notatet er oppdatert primo januar 2020.