Teateret i Efesos

Bilde frå dei sju byane i Johannes openberring

Teateret i Efesos. Foto Arne Berge 2005

Teateret på bildet er det einaste teateret som er nemnt i Bibelen. Me finn det i utgravingane etter den store og viktige antikke byen Efesos.

I nytestamentleg tid var teateret allereie gamalt og det var under utviding. Arbeidet med utvidinga starta under keisar Claudius (41-54) og blei avslutta under keisar Trajan (98-117). Då det stod ferdig romma det ca 25.000 tilskodarar.

Grunnen til at teateret i Efesos blir omtalt i Det nye testamentet, er at det var sentralt i eit opprør mot Paulus si forkynning og undervisning i byen på 50-talet. Opprøret er omtalt i Apostelgjerningane.

Dei kristne i Efesos på slutten av det første hundreåret, då Apostelgjerningane og Johannes openberring blei skrive, hadde nok ikkje noko positivt forhold til staden. Teateret var eit sentrum i den gresk-romerske kulturen og dei kristne hadde med seg den dramatiske historia om opprøret mot Paulus ein generasjon tidlegare.

Utgangspunktet var ein situasjon der Paulus blei anklaga for å vera ein trussel mot Artemiskulten, som var så viktig i byen. Dette har eg skrive om i notatet Artemistempelet i Efesos. Her følgjer andre delen av den godt formulerte forteljinga i Apostelgjerningane, kapittel 19:

Uroa breidde seg over heile byen, og alle som ein storma av stad til teateret og drog med seg Gaius og Aristarkos, to makedonarar som hadde følgt Paulus på reisa. Paulus ville gå inn i folkehopen, men læresveinane hindra han. Nokre av dei høgste embetsmennene i provinsen, som var mellom venene hans, sende òg bod til han at han ikkje måtte våga seg inn i teateret. Forsamlinga var no i fullt opprør. Somme skreik éin ting, andre noko anna, og dei fleste visste ikkje eingong kvifor dei hadde kome saman. Då skuva jødane fram ein mann som heitte Aleksander, og nokre i flokken sette han inn i saka. Aleksander gjorde teikn med handa og ville halda ein forsvarstale til folket. Men då dei skjøna at han var jøde, skreik dei alle i kor i to samfulle timar: «Stor er efesargudinna Artemis!» Men byskrivaren roa folkehopen og sa: «Efesarar, finst det noko menneske som ikkje veit at efesarbyen er sett til vaktar for tempelet til den store Artemis og steinen som har falle ned frå himmelen? Dette kan ingen nekta, og difor bør de no vera rolege og ikkje fara for brått fram. No har de ført hit desse mennene som verken er tempelranarar eller har spotta gudinna vår. Vil Demetrios og handverkarane hans reisa sak mot nokon, så har vi dei vanlege rettsmøta, og vi har våre guvernørar. Partane kan stemna kvarandre for retten. Og har de noko anna å krevja, skal det bli avgjort på det lovlege folketinget. Etter det som har hendt i dag, kan vi lett bli klaga for opprør. Og vi har ingen ting å visa til om nokon krev oss til rekneskap for dette oppstyret.» Med desse orda fekk han folkehopen til å skiljast.

Apg 19,29-40

Eg tenker meg at Lukas, då han skreiv dette avsnittet, truleg har snakka med Gaius og/eller Aristarkos. Dette var dei to mennene som hadde vore i Paulus sitt reisefølge og som nå hamna midt i kaoset i teateret. Dei blei augevitne og representantar for dei som trudde på Jesus, midt i den farlege situasjonen.

Byskrivaren som greidde å roa ned folkemengda i tempelet, var ein lokal tenestemann. Han var opptatt av at folket i byen skulle ha eit godt forhold til den romerske administrasjonen for provinsen, som også var lokalisert i byen. I talen sin forsvarar han faktisk dei kristne med å seia at dei er heilt ufarlege for den gresk-romerske kulturen; dei er verken tempelranarar eller nokon som har spotta den lokale gudinna. Han får roa forsamlinga ved å argumentera for at saka, om det då er nokon sak, heller må førast for dei ordinære rettsorgana. Og med talen sin oppnår han at folket forlet teateret. Dermed er også teateret ute av bibelhistoria. Men Paulus «sende bod etter læresveinane og sette mot i dei» før han reiste vidare (Apg 20,1). Etter den skremmande hendinga, trong dei nok å bearbeida det dei hadde opplevd.

Dette notatet er ein del av ein påbegynt serie med bilde frå dei sju byane i Johannes openberring. Stadane ligg i dag i Tyrkia. Kor mange notat det blir i serien og over kor lang tid den vil gå, veit eg ikkje. Men utgravningane etter Efesos er så innhaldsrike at det kjem meir før eg rettar blikket mot neste by. Efesos er jo også den av desse byane som betyr mest i bibel- og kyrkjehistoria.

Tidlegare er teateret omtalt her på bloggen i notata Paulus i Efesos (2005) og Gladiatorar i Efesos (2007).

Artemistempelet i Efesos

Bilde frå dei sju byane i Johannes openberring

IMG_1444
Restar etter Artemistempelet i Efesos. Foto: Arne Berge 2019

Ei fordjupning i terrenget, stein frå gamle murar og ei søyle som er reist opp av arkeologar. Det er dei restane me i dag kan sjå etter det berømte Artemistempelet i Efesos. Men sjølv om det ikkje er så mykje å sjå av tidlegare tiders prakt, er det interessant å koma til denne staden. Tempelet som stod her, blei i antikken rekna som eit av dei sju underverka i verda. Og det er det einaste av desse sju underverka som er nemnt i Bibelen.

Tempelet var kjent for rikdomen sin og fordi at det var så vakkert. Bygningen var med vår tids språkbruk ein turistattraksjon for Efesos, og efesarane var nok svært stolte av tempelet og av gudinna Artemis som var knytt til byen.

Tempelet er omtalt i Apostelgjerningane kapittel 19. Dette skriftet blei truleg skrive i 80- eller 90-åra e. Kr. Episoden som blir omtalt, hende på 50-talet og er knytt til apostelen Paulus si verksemd i byen.

Forkynninga og undervisninga til Paulus blei tydelegvis oppfatta som ein trussel mot Artemiskulten (eller mot økonomien i denne kulten). Når det står om «heile Asia» i bibelteksten, handlar det om den romerske provinsen Asia som bestod av ein region rundt Efesos i Lilleasia, altså ikkje vår tids verdsdel.

Her er den første delen av teksten som omtaler tempelet:

På den tida vart det ei stor uro om Vegen. Ein sølvsmed som heitte Demetrios, laga Artemis-tempel av sølv og hjelpte handverkarane til god inntekt. Ein dag kalla han saman både dei og arbeidarane som dreiv med dette, og sa: «Godt folk! De veit at velstanden vår kjem frå dette arbeidet. Men no kan de både sjå og høyra korleis denne Paulus overtalar menneske i store mengder og fører dei vill, ikkje berre her i Efesos, men i mest heile Asia. Han seier at gudar som er laga av menneskehender, ikkje er gudar. Det er fare for at yrket vårt får dårleg ord på seg, men verre er det at tempelet til Artemis, den store gudinna vår, kan bli rekna for ingen ting, og at ho som heile Asia, ja, heile verda dyrkar, kan koma til å mista sitt velde.» Då dei høyrde det, vart dei rasande og ropa: «Stor er efesargudinna Artemis!» (Apg 19,23-28)

Litt lenger ute i teksten står det at det var allment kjent «… at efesarbyen er sett til vaktar for tempelet til den store Artemis …» (Apg 19,35). Det same uttrykket skal vera funne på ein mynt frå keisar Nero si tid, altså frå same tidsepoke som Paulus var i verksemd. Dette seier noko om historisiteten i den godt formulerte forteljinga i Apostelgjerningane.

Resten av teksten i Apostelgjerningane kapittel 19 kjem i neste notat frå Efesos; då skal det bli bilde frå teateret i byen.

Då teksten i Apostelgjerningane blei skriven på 80- eller 90-talet, var Artemistempelet allereie fleire hundre år gamalt, og det stod ennå i nesten 200 år. For faktakunnskap om tempelet: sjå for eksempel Store norske leksikon sin artikkel her.

Tilbake til bildet frå Efesos: I bakgrunnen kan du sjå Ayasoluk-høgda med mange interessante bygningar. Den grå bygningen til venstre framfor høgdedraget er moskéen Isa Bey frå 1300-talet. Over moskéen ligg det ei borg frå kristen mellomalder. Mellom borga og søyla frå tempelet ser du restane av den store Johannesbasilikaen. Den blei bygd på 500-talet der ein i følge den lokale tradisjonen meiner at apostelen Johannes er gravlagt.

Efesos er ein av dei sju byane i Johannes openberring.