Jesus og sabbaten

Notat til søndagens tekst: Markus 2,23-28

Kva betyr det å halda kviledagen heilag? I vår kristne tradisjon brukar me det tredje bodet slik at det handlar om søndagen. Ein gong Jesus blei kritisert for brot på sabbatsbodet, sa han:

Sabbaten vart til for mennesket og ikkje mennesket for sabbaten. Difor er Menneskesonen herre over sabbaten òg.

Kva forhold har me kristne til lova i Det gamle testamentet? Kva er kristen fridom? Koss underviste Jesus om desse spørsmåla?

Eg trur det er rett å seia at Jesus gav sabbaten eit nytt innhald, eit innhald dei fleste kristne har overført til søndagen. Det viktige er ikkje å ha strenge reglar for kva som er lov å gjera denne dagen. Det viktige er å ta til seg det godet som ein annleis dag er, og la det prega vår bruk av dagen. Jesus vil at helgedagen skal vera fylt av «frid, glädje, förlåtelse och gemenskap med Gud», for å sitera den svenske biskopen Bertil Gärtner (sjå sitat lenger nede). Sjølv ville eg ha lagt til fellesskap med familie og venner.

Eit aktuelt spørsmål er sjølvsagt om ikkje samfunnet, nettopp for å gjera helga annleis i forhold til resten av veka, likevel bør ha reglar som regulerer bruken av søndagen.

Dette er eit notat til bibeltekstane for den komande søndagen, 9. august 2015 (11. søndag i treeiningstida). Eg har skrive notatet for Prekenverkstedet på Den Norske Israelsmisjon si nettside og bearbeidd det litt før eg nå legg det ut her på bloggen. 

Leseteksten frå Andre Mosebok (2. Mos 20,1-17) inneheld dei ti boda om Guds gode vilje for menneskelivet. Den korte forma av det tredje bodet er: «Du skal halda kviledagen heilag». Dette er ei pedagogisk bearbeidd kortform av sabbatsbodet slik det står i 2. Mos 20:

Hugs på sabbatsdagen og hald han heilag. Seks dagar skal du arbeida og gjera all di gjerning, men den sjuande dagen er sabbat for Herren din Gud. Då skal du ikkje gjera noko arbeid, korkje du eller son din eller dotter di, korkje slaven din eller slavekvinna di, korkje buskapen din eller innflyttaren som bur i byane dine. For på seks dagar laga Herren himmelen og jorda, havet og alt som er i dei; men den sjuande dagen kvilte han. Difor velsigna Herren sabbatsdagen og helga han.

Leseteksten frå Galatarbrevet (Gal 5,1-6) begynner med det programmatiske «Til fridom har Kristus frigjort oss.» Vidare er teksten ei formaning til ikkje å akseptera ei forkynning som seier at vegen til frelse går gjennom oppfylling av lova. Vårt kristne alternativ er tru, håp og kjærleik (vers 5-6).

Teksten frå Markusevangeliet er éi av fem forteljingar i eit større avsnitt (2,1 – 3,6) som viser koss motstanden mot Jesus vaks fram. I denne forteljinga er det Jesu forhold til sabbatsreglane som står i fokus. Teksten vil ha fram at Jesus har autoritet til å utfordra ei lovforståing som bind menneske. Han viser tilbake til at lova (eksemplifisert ved sabbaten) er Guds gode gåve til menneska.

Her er teksten frå Markusevangeliet:

23 Ein gong Jesus gjekk langsmed kornåkrane på sabbaten, tok læresveinane hans til å riva av aks medan dei gjekk. 24 Då sa farisearane til han: «Sjå, kvifor gjer dei slikt som ingen har lov til på sabbaten?» 25 Han svara: «Har de aldri lese kva David gjorde då han var i naud og både han og mennene hans svalt? 26 Han gjekk inn i Guds hus den tid Abjatar var øvsteprest, og åt skodebrøda, dei som berre prestane har lov til å eta. Han gav òg til dei som var med han.» 27 Og Jesus sa til dei: «Sabbaten vart til for mennesket og ikkje mennesket for sabbaten. 28 Difor er Menneskesonen herre over sabbaten òg.»

Menneskesonen er herre over sabbaten!
Vers 23 fortel om ei konkret hending. Jesus og disiplane var ute og gjekk på ein sabbat. Stien gjekk langsmed ein kornåker. Disiplane begynte å riva av aks (for å eta dei). Dette var lov, jfr 5. Mos 23,25.

Vers 24 fortel at nokre farisearar klaga på disiplane ved å seia at dei gjorde noko som ikkje var lov på sabbaten. Det var lov å eta på sabbaten; den var ikkje ein fastedag. Det har truleg heller vore sjølve aktiviteten «å riva av aks» som dei vurderte som arbeid og som dermed kom i konflikt med sabbatsbodet i 2. Mos 20,8 ff. Parallellteksten i Luk 6,1 viser også at dei gneid aksa mellom hendene. Kanskje var det dette som var problemet?

Vers 25-26 viser at Jesus avviste farisearane si rigide sabbatstolking. Han argumenterte ut frå eit skriftbevis, ein vanleg rabbinsk metode. Her viser han tilbake til forteljinga i 1. Sam 21,1 ff om då David og mennene hans åt skodebrøda som bare prestane skulle eta. I parallellteksten i Matt 12,1 ff blir også sjølve tempeltenesta (4. Mos 28,9-10) omtalt av Jesus som eit brot på sabbatsbodet samtidig som prestane er «utan skuld».

Problem i teksten
Det er elles eit problem i vers 26. Jesus seier (i følgje Markus) at historia om skodebrødet skjedde på den tid Abjatar var øvsteprest, mens 1. Sam 21 seier at det var Abjatar sin far, Ahimelek, som var øvstepresten i den aktuelle samanhengen. Abjatar overlevde massakren på prestane i 1. Sam 22,18-21 og blei seinare ein viktig mann i Davidshistoria. Kanskje det er derfor namnet hans har kome med i denne teksten? Matteus og Lukas nemner ikkje Abjatar i sine versjonar av forteljinga.

Det er mange som har strevd med tanken på om det kan vera ein feil her, og om det i så fall var Jesus eller Markus som tok feil. Har det blitt ein utilsikta ironi ved at dette skjer akkurat der Jesus seier: «Har de aldri lese kva David gjorde då han …»?

Sjur Isaksen har i si bok Ordet gjennom året, bd 2 side 156, heller gjort dette til ein illustrasjon på poenget i teksten: «Troen står ikke på spill i detaljene.»

I vers 27 understrekar Jesus i ei generell utsegn at sabbaten er gitt oss menneske som ei gåve og ei velsigning. Det blir feil om den blir ei bør. Dette er eit viktig prinsipp for Jesus.

Jødisk tolking
Samtidig er dette prinsippet ikkje unikt for Jesus. The Jewish Annotated New Testament (Oxford University Press 2011) kommenterer verset med å seia:

Here Jesus advocates a humanitarian Sabbath exception such as those often discussed in Jewish law.

Den messianske jøden David H. Stern viser i sin kommentar til NT til følgjande tekst frå Talmud:

Rabbi Yonatan ben-Yosef said: For it (Shabbat) is holy unto you (Ex 31,14). That is, it is committed into your hands, not you into its hands!

Messiansk tidalder
Vers 28 kan lesast som eit sterkt uttrykk for Jesu messianske sjølvbevisstheit, altså at han såg på seg sjølv som den Messias som skulle koma. Sabbatsbodet hadde på Jesu tid fått ein spesiell status. Sabbaten er eit teikn mellom Gud og folket (2. Mos 31,12 ff) og dette blei forstått slik at sabbatsbodet stod over dei andre boda. Sabbaten blei også forstått som ein forsmak på den komande messianske tidsalderen, jfr omgrepet «kvile» i Hebr 4,1-11.

Bertil Gärtner skriv i sin kommentar til Markusevangeliet:

Det är väl närmast detta förhållande mellom sabbaten och Messias och hans rike, som återspeglas i evangeliarnas berättelser, enligt vilka Jesus vågade bryta mot judarnas stränga sabbatsreglar och skänka sabbaten ett nytt innehåll. Jesu gjärningar, hans botande av de sjuka och hans kärleksfulla handlingar just på sabbaten, skulle vittna om att Messias kommit, och att hans rike och hans krafter förmedlade den välsignade messianska sabbatens innehåll: frid, glädje, förlåtelse och gemenskap med Gud.

(Bertil Gärtner: Markus evangelium. Verbum. Stockholm 1970).

Som eit apropos vil eg likevel nemna at både The Jewish Annotated New Testament og den messiansk-jødiske David H. Stern meiner at «Menneskesonen» (hebraisk: ben-adam) i vers 28 i Jesu munn kan ha vore eit generelt uttrykk for mennesket, og at det først seinare har fått messianske overtonar! I så fall sa Jesus her noko slikt som at «mennesket er herre over sabbaten».

Innspel til forkynning over teksten
Forkynninga kan vektlegga ulike tema. Her er nokre eksempel:

– Jesus og Moselova
– Jesus som Messias, «herren over sabbaten»
– Kristen fridom (jfr Luthers boktittel: Om et kristenmenneskes frihet)
– Helgedagstanken, forholdet sabbat – søndag, det godet det er å ha ein annleis dag

Sabbat i Jerusalem

Ulike former for gudstenestefeiring!

Det er laurdag kveld (09.05.2005), og eg sit på ein internettkafe i sentrum av Vest-Jerusalem for å få bloggen litt oppdatert. Sabbaten er over nå, og byen vaknar til liv etter eit døgn med lite trafikk og folk ute. Sabbaten varer frå solnedgang fredag kveld til solnedgang laurdag kveld.

Eg har opplevd mykje dette døgnet. Eg har vore på gudsteneste i to ulike messianske menighetar (jødar som trur på Jesus), eg har vore og sett på koss dei ultra-ortodoske jødane feirar sabbat midt på natta i bydelen deira, Mea Shearim. Og eg avslutta sabbaten med å gå på ei vanleg jødisk gudsteneste i ein synagoge.

Imorgon er det sundag, då skal eg til Betlehem og møta palestinske kristne både til gudsteneste og samtale, og eg skal gå i Fødselskyrkja og sjå staden der Jesus blei født. Eg gleder meg til dagen i morgon!

Det er 20 menighetar av jødar som trur på Messias her i Jerusalem. Nokre har gudsteneste fredag kveld, då sabbaten startar. Andre har gudsteneste laurdag føremiddag eller ettermiddag.

Fredag kveld var me på ei russisk-språkleg karismatisk gudsteneste som varte tre timar! Me hadde headset med simultan-omsetjing til engelsk, så sjølv om slett ikkje alt blei omsett fekk me med oss det viktigaste. Eg og Bulcsu, den eine av dei ungarske prestane eg er saman med, hadde helsingar til forsamlinga. Me kunne nynna med på lovsongen deira, dei russiske transparentene hadde eg ikkje så mykje nytte av. Men eit par av lovsongane kjente eg heimefrå og eg kunne vera med og syngja på norsk.

Laurdag morgon var me på gudsteneste i ein menighet der alt blei sagt både på engelsk og hebraisk. Eg må seia at denne gudstenesta gav meg mykje meir, både pga det språklege men ikkje minst fordi pastoren deira hadde ein utruleg interessant bibelundervisning. Han var ein flink kommunikator og ikkje minst gjekk han veldig djupt inn i den bibelteksten han preika over. Eg fekk etterpå høyra at dette var den messianske menigheten som var enklast å koma inn i for folk som var i Jerusalem for ein periode, f eks studentar. Det var ca 200 til stades på gudstenesta, og svært mange av dei var i alderen 20-40 år.

Seint fredag kveld gjekk me ut for å oppsøkja det ultraortodokse kvarteret Mea Shearim. Dei jødane som bur her, er dei som går i spesielle svarte klær og med skinnhattar. Me fann ein synagoge der det var ein såkalla hassidisk fest. Det var ingen tvil når me nærma oss huset, me høyrde den spesielle songen deira og det var masse svartkledde ungdomar som stod utanfor. Det var vel eit par hundre samla til denne spesielle formen for sabbatsfeiring, dei fleste under 25 år gamle, men heile spekteret fraa 15 – 70 åringar var representert. Dei var først i ein sal der dei eldste sat rundt bord i midten og dei andre stod rundt, delvis på eit tribunesystem som rundt ein idrettsarena. Det var taktfast song. Langs veggene stod det mat og drikke, og det var stadig trafikk ut og inn. Så var dette plutseleg slutt, og dei forflytta seg inn i sjølve synagogen for å dansa ringdansar. Dei danna store ringar mellom bord og stolar, og dansa ein veldig spesiell form for ringdans. Songen var utan ord, bare nynning, og med ein suggererande rytme. Det heile utvikla seg i nærast ekstatisk retning for ein del av deltakarane. Det heile var slutt kl 01, då gjekk ein del heim og resten fortsatte festen i synagogen. Me gjekk heimover, men tok ein runde så me fekk sett heile hovudgata gjennom Mea Shearim først. Det var masse folk ute og gjekk, alle kledd i dei spesielle kleda til dei ultraortodokse jødane – svarte frakker, svære svarte skinnhatter eller andre formar for hattar. Det var ein spesiell stemning.

I ettermiddag då eg var med på ein vanleg synagogegudsteneste, var det ei heilt annleis forsamling. Det var i ei vanleg synagoge, ikkje ein ultraortodoks. Folk kom fint kledd, men i vanlege klede. Det vil seia at alle har noko på hovudet, anten hatt eller kippa, den litle kalotten. Eg har kjøpt ein slik som gjer at eg kan gå inn i synagogar. Her er det for øvrig bare mennene som er med på gudstenesta. Kvinnene kan venta utanfor, vera heime eller vera på eit galleri i ein del synagogar (ikkje i den eg var i idag). Dei tok fram skriftrullen med GT, og rabbien kalla fram ein mann frå salen for å lesa, akkurat som då Jesus var i synagogen og fekk ordet for å lesa frå den heilage skrifta (Luk 4,16 ff):

Han kom òg til Nasaret, der han var oppvaksen, og på sabbaten gjekk han inn i synagoga, som han var van med. Då han reiste seg og ville lesa frå Skrifta, gav dei han boka åt profeten Jesaja. Han opna bokrullen og fann den staden der det står:

Herrens Ande er over meg,
for han har salva meg til å forkynna
ein gledebodskap for fattige.
Han har sendt meg for å ropa ut
at fangar skal få fridom,
og at blinde skal få sjå,
for å løysa dei trælka or tvang og ropa ut eit nådeår frå Herren.

Dette budskapet er framleis svært aktuelt i dette landet!

Som de forstår, sabbaten her i Jerusalem har vore innhaldsrik. Eg har lært ein del om det jødiske samfunnet, og eg har møtt to menighetar av jødar som trur på Jesus. Det var vore ein flott sabbat!