Arkeologiske utgravingar i sentrum av Nasaret

Nasaret. Foto: Arne Berge 2013

Eg kom nyleg over ein artikkel som fortel om arkeologiske utgravingar frå Jesu tid like ved Bodskapskyrkja (Basilica of the Annunciation) i sentrum av Nasaret. Ei kartskisse i artikkelen viser at den moderne kyrkja ligg der den jødiske landsbyen Nasaret låg i tidleg romersk tid. Eg syns dette er interessant fordi me her er på sporet av den landsbyen der Jesus levde det meste av livet sitt. Etter at han hadde forlate byen, blei han kalla «Jesus frå Nasaret».

Det arkeologiske arbeidet er gjort på eigedomen til Mariasenteret som ligg i bakken ovanfor Bodskapskyrkja. På bildet over vil det seia like utanfor den venstre bildekanten. Arkeologane har dokumentert funn frå nytestamentleg tid her. Det er gjort funn frå tre tidsperiodar på staden: Lag I: Korsfarartida – Mamelukktida / Lag II: Sein hellenistisk tid – tidleg romersk tid / Lag III: Jernalderen. Det er lag II som er interessant med tanke på Det nye testamentet; dette laget inneheld funn frå perioden frå ca 150 f. Kr. til ca 130 e. Kr.

Utgravingane blei gjort i perioden 2009-2011 og er eit lite prosjekt i arkeologisk samanheng. Men det er likevel viktig og interessant, ikkje minst fordi det tidlegare er gjort få arkeologiske undersøkingar i denne byen. Det stod litt om utgravingane på nettet allereie i 2009 (her), men så vidt eg veit er det nå første gong det kjem ein presentasjon i eit fagtidsskrift.

Ein skal nok vera over gjennomsnittet interessert i arkeologi for å lesa heile artikkelen. Men det går an å lesa delar av den og samtidig sjå på bilda og skissene. Artikkelen er tilgjengeleg som pdf-fil i tidsskriftet Atiqot nr 98 (2020), utgjeve av Israel Antiquities Authority. Her er deira presentasjon av artikkelen:

A small-scale excavation carried out next to the Franciscan Church of the Annunciation compound in Nazareth exposed the remains of three building strata: Stratum III, from Iron IIA–B (tenth–early eighth centuries BCE); Stratum II, from the late Hellenistic to the Early Roman period (late second century BCE–first third of the second century CE); and Stratum I, from the Crusader to Mamluk periods (twelfth–fifteenth centuries CE). The late Hellenistic to Early Roman-period dwelling incorporated a three-level complex of subterranean pits or silos. Within the pits, many potsherds were discarded, perhaps attesting to the Jewish practice of ritual defilement of ceramic vessels that were rendered impure. Similar findings were documented at other Jewish villages of the Early Roman period in Galilee. 

Eg har her omtalt staden som Mariasenteret. Det formelle namnet er The Mary of Nazareth international Centre.

Her er nokre bilde eg tok på staden i 2012:

Mariasenteret i Nasaret. Foto: Arne Berge 2012

Frå Mariasenteret. Foto: Arne Berge 2012
Skisser på staden. Foto: Arne Berge 2012

Nasaret på Jesu tid, rekonstruert

Adventsblogg 10. desember

IMG_1623
Gjetaren i Nazareth Village. Foto: Arne Berge 2019

Mens adventsbloggen framleis hovudsakleg handlar om Nasaret, vil eg også fortelja om Nazareth Village. Dette er ein park, eller om du heller vil, ein rekonstruert gard og landsby som gjenskaper Nasaret på Jesu tid. Eg har fleire gonger besøkt staden med grupper som Inger og eg har vore reiseleiarar for, seinast nå i haust. Og eg har aldri blitt skuffa!

Jesus levde det meste av livet sitt i Nasaret. Dei første leveåra var han flyktning i Egypt. Dei siste tre åra av livet var han omreisande rabbi med utgangspunkt i Kapernaum. Men Jesus levde altså likevel det meste av livet som barn, ungdom og vaksen i Nasaret. Han var kjent som «Jesus frå Nasaret»:

Då han drog inn i Jerusalem, vart det uro i heile byen, og dei spurde: «Kven er dette?» Og folkehopen svara: «Det er profeten Jesus frå Nasaret i Galilea.» (Matt 21,10-11)

Dei som har bygd opp Nazareth Village har eit stort engasjement for å dela bodskapet om Jesus. Når eg kjem til staden, merkar eg dette engasjementet! Dei presenterer staden slik:

A first-century farm and village presenting the life, times, and teachings of Jesus of Nazareth for all the world.

Logoen deira er ei oljelampe, og dei siterer ofte desse orda frå Jesus:

Eg er lyset i verda. Den som følgjer meg, skal ikkje vandra i mørkret, men ha livsens lys. (Joh 8,12)

Fortsatt god adventstid!

Josefskyrkja i Nasaret

Adventsblogg 9. desember

IMG_8684
Josefskyrkja, Nasaret. Foto: Arne Berge 2009

Josefskyrkja frå 1914 ligg like ved Bodskapskyrkja i Nasaret. Den er bygd over ei kyrkje frå mellomalderen. Under kyrkja er det ei grotte som blir vist fram som Josefs verkstad. Informasjonstavla utanfor kyrkja seier at staden blei peikt ut som dette allereie på 600-talet og at seinare tradisjonar har identifisert staden som Josefs hus. Forskaren Jerome Murphy-O´Connor meiner derimot dette er ein from tradisjon som kan følgast tilbake til 1600-talet. Han skriv:

From the C17 the cave has been identified as the workshop of Joseph, a pious tradition that has no foundation. (Murphy-O´Connor i The Holy Land. Oxford Archaeological Guide)

IMG_8682
Informasjonstavle på Josefskyrkja. Foto: Arne Berge 2009

Josef har ein sentral posisjon i forteljingane om det som skjedde før Jesu fødsel og om Jesu fødsel og barndom (Matt 1-2 og Luk 1-2). Seinare høyrer me ikkje noko om han, anna enn av omtale som f eks når dette blir sagt om Jesus: «Er ikkje dette son til tømmermannen?» (Matt 13,55). «Bygningsmannen» ville nok elles vore ei vel så god omsetjing av det greske ho tektån. Eg tenker meg at Josef, og etterkvart Jesus som ung medarbeidar, først og fremst fann arbeid i byen Zippori som låg i nærleiken. Der var det stor utbygging på denne tida.

IMG_8685
Informasjonstavle i grotta under Josefskyrkja, Nasaret. Foto: Arne Berge 2009

Eg skreiv for fleire år sidan ei julepreike i form av Josef sin versjon av det som skjedde rundt Jesu fødsel i Betlehem:

Josef fortel

Hei, så kjekt å sjå deg! Du òg er her i Betlehem, ja. Me kom i går, på grunn av det der manntalet til Augustus. Nå er eg bare ute for å gjera någen ærend. Eg skal kjøpa litt lampeolje og någe å drikka. Kan tru eg har opplevd møje sidan me kom i går! Det er bare heilt utruleg!

Les meir

Fortsatt god adventstid!

 

St. Gabriels kyrkje i Nasaret

Adventsblogg 7. desember

Galilea 2012 058 (1)
St. Gabriels kyrkje, Nasaret. Foto: Arne Berge 2012

Det er også ei gresk-ortodoks bodskapskyrkje i Nasaret i tillegg til den mykje større og meir berømte katolske Bodskapskyrkja. Den ortodokse kyrkja heiter St. Gabriels kyrkje og er altså sterkare knytt til engelen Gabriel enn til Maria. Kyrkja ligg ved ein open plass like ovanfor Mariakjelda som eg skreiv om på adventsbloggen for nokre dagar sidan. Inne i kyrkja er det ein brønn med rennande vatn frå det same kjeldevatnet.

Kyrkja blei bygd i 1750 over restane av ei eldre kyrkje. Staden er første gong nemnt i skriftlege kjelder i korsfarartida, då den russiske pilegrimen Daniel i 1106 skreiv om ei kyrkje bygd over kjelda i Nasaret.

Den norske teologen Volrath Vogt som var i Nasaret i 1863, skreiv om kyrkja som ein av «mærkverdighedene» i Nasaret:

Gabrielskirken, der hvælver sig over en Brønd i Nærheden af Jomfru Marias Kilde, er i Agt hos Grækerne, fordi de paastaa, at Jomfru Maria øste Vand af denne Brønd, da Gabriel aabenbarede sig for hende.

Av omtalen kan det tyda på at den gresk-ortodokse tradisjonen som Vogt møtte i Nasaret, plasserte englebesøket ved brønnen (som nå altså er inne i kyrkja), og at murkonstruksjonen litt lenger nede i bakken ligg på staden der folk seinare henta vatn, i alle høve på 1800-talet.

St. Gabriels kyrkje er ei typisk gresk-ortodoks kyrkje, rikt utsmykka med ikonar og ikonostasis. Kyrkja er liten og kvadratisk, bare 14 x 14 meter. Går me gjennom kyrkjerommet og ned nokre trappar, kjem me til brønnen med rennande vatn.

IMG_1636
Rennande vatn i Gabrielskyrkja, Nasaret. Foto: Arne Berge 2019

Her ved brønnen har eg fleire gonger lese frå Bibelen:

26 Men då Elisabet var i sjette månaden, vart engelen Gabriel send frå Gud til ein by i Galilea som heitte Nasaret, 27 til ei jomfru som var lova bort til Josef, ein mann av Davids ætt. Namnet hennar var Maria. 28 Engelen kom inn til henne og sa: «Ver helsa, du som har fått nåde! Herren er med deg!» 29 Ved desse orda vart ho forskrekka og undrast på kva denne helsinga skulle tyda. 30 Men engelen sa til henne: 

«Ver ikkje redd, Maria! For du har funne nåde hos Gud.

31 Høyr! Du skal bli med barn og få ein son,
og du skal gje han namnet Jesus.

32 Han skal vera stor og kallast Son til Den høgste.
Herren Gud skal gje han kongsstolen til David, far hans.

33 Han skal vera konge over Jakobs hus til evig tid,
og det skal ikkje vera ende på kongedømet hans.»

(Luk 1,26-33)

Fortsatt god adventstid!

Mariakjelda

Adventsblogg 4. desember

Kjelder med vatn er viktige i Midt-Austen. Ein gamal tradisjon seier at Jomfru Maria var ved kjelda i Nasaret då ho mottok bodskapet om at ho skulle bli Jesu mor. Den gamle kjelda i Nasaret heiter derfor Mariakjelda.

Mariakjelda
Mariakjelda i Nasaret. Foto: Arne Berge 2012

Denne bygningen markerer Mariakjelda. Den er ein moderne rekonstruksjon av ein eldre bygning på staden. Kjelda ligg på ein open plass like ved hovudvegen gjennom byen. Det er mange tre på plassen og bildet gir mest inntrykk av at kjelda ligg midt i ein park. I dag er det ikkje rennande vatn her.

Det neste bildet av staden er frå 1898.

06997vs
«The Virgin’s fountain» -Photo of the spring in 1898 – p/o American colony collection – Library of Congress

Den norske teologen Volrath Vogt var på staden i 1863 og skreiv etterpå om det han såg av «mærkverdigheder» i Nasaret:

Jomfru Marias Kilde, den eneste i Byen. Vi reiste vore Telte i Nærheden af Kilden om Eftermiddagen (23 April 1863), just som Byens Piger kom ud for at hente Vand i Krukker af gammel Form, som de bare paa Hovedet. (Volrath Vogt: Det hellige Land, side 572f.)

Tradisjonen om at Maria var ved kjelda då engelen kom, kjem frå Jakobs protevangelium, eit apokryft skrift frå siste del av 100-talet. Dette er eit tidleg kristent skrift med legendestoff om Jesu oppvekst. Skriftet var svært populært i oldkyrkja og har prega den kristne tradisjonen om Jesu oppvekst både i ortodoks og katolsk samanheng. I dag er det spesielt dei gresk-ortodokse kristne i Nasaret som held fram tradisjonen om kjelda.

Her er det aktuelle avsnittet i Jakobs protevangelium:

Hun tok vannkrukken og gikk ut for å fylle den. Med ett var det en stemme som sa til henne: «Vær hilset, du begunstigede. Herren er med deg. Velsignet er du blant kvinner.» Maria så seg om til høyre og til venstre for å oppdage hvor stemmen kom fra. Hun ble engstelig og gikk hjem. Hun satte fra seg krukken, tok fram purpurtråden og satte seg på stolen sin og begynte å spinne på den.

Og med ett stod en engel foran henne og sa: «Vær ikke redd, Maria. For du har funnet nåde hos Allherskeren. Du skal bli med barn ved hans ord.»

(Jakobs protevangelium 11, i Apokryfe evangelier. Verdens hellige skrifter. De norske bokklubbene 2001. Side 144)

Fortsatt god adventstid!

Grotta under Bodskapskyrkja

Adventsblogg 3. desember

IMG_5849
Grotta under Bodskapskyrkja, Nasaret. Foto: Arne Berge 2018

Adventsbloggen handlar også i dag om kva som er å finna i Nasaret. Og eg trur også det blir fleire dagar med stoff frå denne byen, for eg har mykje å dela herfrå.

Grotta bak i bildet er etter tradisjonen restar etter Maria sin heim. Grotta og det store altaret finn me i underetasjen i den katolske Bodskapskyrkja (Basilica of the Annunciation). Denne kyrkja er ei av dei største kyrkjene i Midt-Østen, kanskje den aller største. Den blei bygd over restane av eldre kyrkjer på 1960-talet. Katolikkane framhever ein tradisjon som seier at det var her engelen Gabriel kom til Maria og gav henne bodskapen om at ho skulle bli mor til Jesus.

34 Maria sa til engelen: «Korleis skal dette gå til når eg ikkje har vore saman med nokon mann?» 35 Engelen svara:
«Den heilage ande skal koma over deg,
og krafta frå Den høgste skal skyggja over deg.
Difor skal òg barnet som blir fødd,
vera heilagt og kallast Guds Son. (Luk 1,34-35)

Eg skreiv for nokre år sidan nokre pilegrimstekstar til ein Mariakonsert, blant anna denne: Mariapilegrim i Nasaret.

Her er eit par bilde av eksteriøret av kyrkja:

Galilea 2012 137
Bodskapskyrkja, Nasaret. Foto: Arne Berge 2012

Galilea 2012 125
Bodskapskyrkja, Nasaret. Foto: Arne Berge 2012

Over inngangsdøra står desse orda frå Johannesprologen:

Verbum caro factum est et habitavit in nobis.

Ordet vart menneske og tok bustad mellom oss.

(Joh 1,14)

Fortsatt god adventstid!

Jesus opna bokrullen

Adventsblogg 2. desember

284e3296-b47b-4ca5-abe0-5ceebe833232

På dette bildet les eg teksten om då Jesus opna bokrullen i synagogen i Nasaret i den «modell-synagogen» som er laga i Nazareth Village. Bildet er tatt tidlegare i haust.

Midt inne i gamlebyen i Nasaret ligg Synagogekyrkja. Den er bygd der den lokale tradisjonen seier at synagogen på Jesu tid stod. Utanfor kyrkja står dette skiltet:

Galilea 2012 097

Teksten om då Jesus talte i synagogen i Nasaret, er dagens tekst på 2. desember. Me knyter den til adventstida fordi den så tydeleg seier korfor Jesus kom og kva han vil gjera blant oss i dag. Han vil setja menneske fri!

Eg prøver meg på ein adventsblogg i år, inspirert av Heidi som har gjort dette i fleire år. Men det må bli på min måte, og med ikkje altfor ambisiøse innlegg. Eg garanterer heller ikkje at det kjem nye notat kvar dag. Eg ser for meg å ta utgangspunkt i bilde frå turane mine i bibelske landskap, og i tekstar frå Bibelen og den kristne tradisjonen. Me får sjå kva det kan bli til.

Jesus las frå ein bokrull. På gresk står det to biblion, som kan bety både bok og bokrull. Ordet er omsett på begge desse måtane i teksten vår; det er brukt både om «boka til profeten Jesaia» og om bokrullen han opna og etterpå rulla saman igjen. Ordet er sjølvsagt også utgangspunkt for vår ord Bibel. Den siste boka som har kome inn i bokhyllene mine, er den nye Boka om boka av Hans Johan Sagrusten. Eg gleder meg til å lesa den!

Og her er dagens tekst frå Evangeliet etter Lukas, kap 4:

16 Han kom òg til Nasaret, der han var oppvaksen, og på sabbaten gjekk han inn i synagogen, som han brukte å gjera. Han reiste seg for å lesa frå Skrifta,17 og dei gav han boka til profeten Jesaja. Han opna bokrullen og fann den staden der det står:

18  Herrens Ande er over meg,
for han har salva meg
til å forkynna ein god bodskap for fattige.
Han har sendt meg for å ropa ut
at fangar skal få fridom
og at blinde skal få sjå,
for å setja undertrykte fri

19  og ropa ut eit nådeår frå Herren.
20 Så rulla han bokrullen saman, gav han til synagogetenaren og sette seg. Og alle som var i synagogen, heldt auga feste på han. 21 Då tala han til dei og byrja slik: «I dag vart dette skriftordet oppfylt medan de høyrde på.» 22 Alle tala vel om han og undra seg over nådeorda som kom frå hans munn. «Er ikkje dette son til Josef?» spurde dei.

Teksten er faktisk den eldste kjente skildringa av ei jødisk synagogegudsteneste. Blikket er retta mot han som får i oppgåve å vera tekstlesar denne dagen. Han veit kven han er, han vel sjølv teksten, og finn eit avsnitt i Jesaia 61 som han les som si programerklæring.

Her er ei preike eg har hatt over denne teksten:

Han kjem med eit nådens år

Det må ha vore merkelig å ver i Nasaret den gangen di hørrte Jesus tala i synagogen! Folk visste jo kem han va. Trudde di.

Di va vant med å sjå Jesus i verkstedet te faren hans, Josef. Og når han va rundt omkring med forskjellig byggearbeid. Kanskje kom ongane så va 11 år springande mod han og ropte: ”Hei! Me kjenne deg! Du har jo bygd huset vårt!”

Nå hadde tømmermannen Jesus vore borte frå byen ei stund. Og det gjekk rykte om alt det merkelige han hadde sagt og gjort på andre steder.

Det va mange så lurte på dette med Jesus. Folk spurte kverandre: Kem e han egentlig?

Les meir

Fortsatt god adventstid!