Luther: Jesu inntog i Jerusalem

img_3756Bibelhistoria om då Jesus rei inn i Jerusalem på eit esel er preiketekst i kyrkjene på første søndag i adventstida.

I forkynninga blir det ofte framheva at Jesus her viser seg som ein fredsfyrste ved ikkje å ri på ein stridshest, men på eit fredeleg esel.

Då Martin Luther preika over denne teksten for 500 år sidan, framheva han faktisk det same: at eselet var eit dyr som ikkje var avskrekkande. Det blei tvert imot brukt som ein hjelpar for menneska, det blei brukt til å bera og til å arbeida.

Denne helga begynner det nye kyrkjeåret 2016-2017. Dette året skal me markera at det er 500 år sidan reformasjonen. Eg fann denne veka fram Luther sine preiker for å sjå koss reformatoren – som blant anna var ein produktiv predikant – forkynte på første søndag i adventstida.

Som heilskap er den aktuelle preika ganske annleis den forkynninga som er idealet i Den norske kyrkja i dag. Det første eg la merke til, var likevel likskapen i omtalen av eselet. Det at eselet viser oss Jesus som fredsfyrsten, er altså ikkje eit nytt motiv; me finn det allereie hos Luther.

Her er det aktuelle avsnittet, på gamal dansk:

See, Han rider ikke paa en Stridshest, Han kommer ikke med glimrende Pragt og bydende Vælde, men paa et ustridbart Dyr, som kun bruges til at bære og arbeide, Menneskene til Hjælp, paa det Han kan give tilkjende, hvorlunde Han kommer, ikke for at skrække Menneskene, ei heller for at plage og undertrykke dem, men for at hjælpe dem, for at tage deres Byrde paa sig og bære den.

Grunnen til at eg siterer Luther på gamal dansk er mest for kuriositeten si skuld. Eg har to utgåver av preikene hans i bokhylla og her har eg henta teksten frå den eldste boka. Det har seg slik at eg tidlegare i år ved ei anledning fekk ei bokgåve «i staden for blomar»; ei utgåve av Luther sine preiker utgitt i Odense i 1854. Gåva blei ein fin opptakt til refomasjonsjubileet for meg.

Her er teksten på tittelbladet i boka (bildet):

Dr. Morten Luthers Kirke- og Huus-Postille. Forklaring over alle Søn- og Festdages Evangelier og Epistler. Oversat efter Benjamin Lindners tydske Samling. Ny fuldstændig Udgave, forøget med Morten Luthers Levnet og tretten Fasteprædikener.

For meg er det ei langt større oppleving å bla i den flotte og gamle boka enn i ei meir prosaisk utgåve frå Det evangelisk-lutherske kirkesamfunn i 1968. Men rett skal vera rett, når det kom til å lesa den 14 sider lange preika, valde eg den nyare utgåva. Og når eg her gjengir sjølve bibelhistoria, vel eg Bibel 2011:

Då dei nærma seg Jerusalem og var komne til Betfage ved Oljeberget, sende Jesus to læresveinar i veg og sa til dei: «Gå inn i den landsbyen som ligg framfor dykk! Der skal de straks finna eit esel som står bunde og har ein fole hos seg. Desse skal de løysa og leia til meg. Og om nokon kjem med spørsmål, då skal de svara: ‘Herren har bruk for dei.’ Då sender han dei hit med ein gong.» Dette hende for at det skulle oppfyllast, det som er tala gjennom profeten:

Sei til dotter Sion:
Sjå, kongen din kjem til deg,
audmjuk er han og rid på eit esel
og på folen til eit trekkdyr.


Læresveinane gjekk av stad og gjorde som Jesus hadde sagt. Dei henta eselet og folen. Så la dei kappene sine på dei, og han sette seg oppå. Mange i folkehopen breidde kappene sine på vegen, andre hogg greiner av trea og strødde på vegen. Og folket som gjekk føre, og dei som følgde etter, ropa:

Hosianna, Davids son!
Velsigna er han som kjem i Herrens namn!
Hosianna i det høgste!


Då han drog inn i Jerusalem, vart det uro i heile byen, og dei spurde: «Kven er dette?» Og folkehopen svara: «Det er profeten Jesus frå Nasaret i Galilea.» (Matt 21,1-11)

Luther sin hovuddisposisjon ser ut til å vera

  1. Trua vår, om Kristi gjerning som er gitt som gåve til oss
  2. Gjerningane våre, om Kristi gjerning som forbilde for oss
  3. Den åndelege tydinga av denne forteljinga om Kristus

Med dette som utgangspunkt, held han ei omfattande preike der han går gjennom enkeltord og uttrykk i teksten og gir alt ei djupare tyding, – og forkynner på sin særprega måte og med sterke ord frelsa gjennom trua på Jesus Kristus.

Luther si 500 år gamle preike blei interessant lesing for meg. Den er henta frå ein heilt annan kulturell samanheng enn vår og er sjølvsagt formulert ut frå andre preikeideal enn dei eg har. Men lesinga sette igang mange tankar fram mot den første søndagen i adventstida. Eg ser fram til å lesa meir om og av Luther det neste året!

Born som lar lovsongen lyda

Detalj får messehakel, Grødem. Inger Bakke Berge 2014

Eg ønskjer alle lesarane av bloggen god påske 2014 med dette lovsongsmotivet. Det er er inspirert av hosiannaropa til borna på tempelplassen i Jerusalem den dagen Jesus rei inn i byen på eit esel. Altså den hendinga som har gitt opphavet til vår palmesøndagsfeiring.

Borna som dansar og syng er brodert av Inger, kona mi. Ho er tekstilkunstnar og arbeider mykje med kyrkjetekstilar. Broderiet er hovudmotiv på ein kvit messehakel som i dag (påskedag) er tatt i bruk i Grødem kyrkje i Randaberg. Inger har designa messehakelen, vevd stoffet og utført broderiet. Sissel, dotter mi, har teikna motivet for Inger.

Her er bibelteksten om borna på tempelplassen:

Men då overprestane og dei skriftlærde såg undera han gjorde og høyrde borna som ropa i heilagdomen: «Hosianna, Davids son!» vart dei arge og sa til han: «Høyrer du kva dei seier?» «Ja», svara Jesus. «Har de aldri lese dette ordet:

Frå munnen på småborn og spedborn
har du late lovsong lyda!»

Teksten står i Matt 21,15-16. Jesus siterer i følgje Matteus frå den greske versjonen av Salme 8.

Relatert notat: Sinte vaksne og glade barn

Sinte vaksne og glade barn

Første søndag i adventstida

Bibeltekst: Matt 21,10-17

Adventstida og det nye kyrkjeåret begynner dette året med sinte vaksne og glade barn. Bibelteksten fortel at barna syng jubelsongar om Jesus. Dei vaksne religiøse leiarane er sinte fordi Jesus helbreda nokre blinde og lamme. Men jammen er visst også Jesus sint i denne teksten. Han veltar bord og kjem med relativt skarpe ord til dei som dreiv handel på tempelplassen. Desse siste, altså handelsmennene og pengevekslarane, er sikkert også sinte. Men det seier ikkje teksten noko om. Teksten sluttar med Jesu legitimering av barna sin jubelsong og deretter med ein kvardagsleg notis om kor han budde då han var i Jerusalem.

Dette er altså ein av dei bibeltekstane som viser at Jesus viste følelser. Han kom i affekt over handelsverksemda på tempelplassen. Han likte barna sine hosiannarop. Og han har sikkert ingenting i mot at barn og vaksne i dag kan vera både sinte og glade!

Kven er Jesus? Matteus fortel at folk i Jerusalem stilte dette spørsmålet då han kom til byen palmesøndag. Jesus svarte blant anna med å utføra ei dramatisk handling på sjølvaste tempelplassen i byen. Men kva betydde det han gjorde? Var han først og fremst ein opprørar? Eller var han ein profet som ved sine ord og handlingar brakte Guds rike nær? Eg trur det siste er nærast sanninga. Men eg trur han er meir enn ein profet.

Ordet advent handlar eigentleg om det å komma, ikkje om å venta. Sjølv om bibelteksten handlar om palmesøndags-inntoget i Jerusalem, har kyrkja sidan også brukt denne historia i forkynninga i adventstida.

I adventstida er eg opptatt av ulike sider ved det at Jesus kjem til oss. Han kom ein gong som barnet i Betlehem. Han kjem til oss i dag og er nær i kvardag og fest. Og han skal ein gong koma igjen i herlegdom, for å bruka eit typisk bibelsk ord. I tillegg vil eg ganske sikkert dei neste vekene vera opptatt av juleførebuing, julehandel, julereingjering, julegudstenester, juleavslutningar, julesongar osv. Så får eg bruka adventstida til å få alt dette til å henga saman i mitt liv.

Her er søndagens tekst frå Evangeliet etter Matteus:

10 Då han drog inn i Jerusalem, vart det uro i heile byen, og dei spurde: «Kven er dette?» 11 Og folkehopen svara: «Det er profeten Jesus frå Nasaret i Galilea.» 12 Så gjekk Jesus inn på tempelplassen og dreiv ut alle som selde og kjøpte der. Han velte borda til pengevekslarane og benkene til dei som selde duer 13 og sa til dei: «Det står skrive: Mitt hus skal kallast eit bønehus. Men de gjer det til ei røvarhòle.»
14 På tempelplassen kom nokre blinde og lamme til han, og han lækte dei. 15 Men då overprestane og dei skriftlærde såg undera han gjorde og høyrde borna som ropa i heilagdomen: «Hosianna, Davids son!» vart dei arge 16 og sa til han: «Høyrer du kva dei seier?» «Ja», svara Jesus. «Har de aldri lese dette ordet:
Frå munnen på småborn og spedborn
har du late lovsong lyda!»
17 Så gjekk han frå dei og ut av byen, til Betania. Der var han om natta.

Eg vil slutta dette notatet med nokre vers frå adventssalmen Veni, redemptor gentium, her i Norge kjent som Folkefrelsar, til oss kom. Dette er den eldste salmeteksten som står i Norsk Salmebok (utanom dei salmane som er reine bibeltekstar). Den er skriven av biskop Ambrosius på 300-talet. Sjølv om eg først og fremst er glad i moderne nynorsk, lar eg meg også fascinera av den gamle omsetjinga frå 1905. Men innhaldet er det viktigaste. Orda held meg fast i undring og tru i adventstida.

Folkefrelsar, til oss kom,
fødd av møy i armodsdom!
Heile verdi undrast på
kvi du soleîs koma må.
Herrens under her me ser,
ved Guds Ande dette skjer.
Livsens ord frå himmerik
vert i kjøt og blod oss lik.
Utan synd han boren er
Som all synd for verdi ber.
Han er både Gud og mann,
alle folk han frelsa kann.