Jul på bloggen

11/12/2017

Rembrandt. Adoration of the Shepherds

 

Her er ei oppdatert oversikt over eit utval tidlegare bloggnotat relatert til jula.

Bildet er The Adoration of the Shepherds av Rembrandt (eller ein av hans elevar). Legg merke til lyset som kjem frå barnet i krybba, – «det sanne lyset» (Joh 1,9).

 

Advertisements

Språkleg sannare

23/12/2011

Sylfest Lomheim om juleevangeliet

Den tidlegare direktøren i Språkrådet har vore med som norskkonsulent i arbeidet med Bibel 2011. Aftenbladet har bede han skriva om bibelomsetjinga og han har kvittert med å skrive om kva som skjedde med juleevangeliet (papirutgåva 22.12.2011).

Her er eit lite utdrag:

I 2011 er frelsaren i Davids by «Messias, Herren». I 1978 var han «Kristus, Herren». Byte av ord, men nøyaktig same sak. Kristus er det greske ordet, Messsias er det hebraiske ordet. Begge tyder «den salva». Som alle veit, har evangeliet røtene i den hebraiske kulturen, ikkje i den greske. Juleevangeliet blir språkleg sannare med den endringa.

Lomheim har talt opp 19 små og større endringar i Luk 2,1-21. Dei fleste er små og av grammatikalsk art. Det er fem-seks klare tekstendringar. Dei mest sensasjonelle er at herberget og sauene er ute av teksten, rett og slett fordi dei ikkje finst i grunnteksten.

Mot slutten av artikkelen skriv han:

Gjennomgangen ovanfor er i så måte tydeleg: evangelietekstene har blitt litt annleis. Endringane som er gjorde, er resultat av vurdering av kva som er den mest presise meininga i grunnteksta, og kva som ut frå det er den mest dekkjande løysinga i dagens norsk. Kort sagt; dei endringane som er gjorde, er forankra i eit syn på kva som er profesjonell omsetjing – ut frå all tilgjengeleg kunnskap og innsikt i 2011.

Artikkelen har fått tittelen Bibel som held til 2050. Den som lever, får sjå.


Husrom i Betlehem

20/12/2010

Kor har det blitt av herberget i juleevangeliet?

Luk 2.7 er nå omsett slik:

…. og ho fekk son sin, den førstefødde; ho sveipte han og la han i ei krubbe, for dei fann ikkje husrom nokon stad.

Eg har tidlegare nemnt her på bloggen at evangelisten Lukas eigentleg ikkje skreiv om noko herberge i Betlehem:

Me kan leggja merke til at Lukas verken nemner herberget eller stallen! Det mykje omtalte herberget, der det ikkje var ledig rom, har nå også forsvunne ut av den nyaste norske omsetjinga av Bibelen. Ordet som tradisjonelt har vore omsett med “herberge”, er katalyma. Det brukest til vanleg om gjesterommet i eit privathus, eit rom som ofte låg i andre etasje over staden der dyra var. Og dyra var ikkje i ein norsk stall, men i eit rom i huset eller i ei grotte i tilknyting til huset. (Les meir)

Den som vil lesa meir om det manglande husrommet i Betlehem, kan gå til artikkelen The Accommodations of Joseph and Mary in Bethlehem: Κατάλυμα in Luke 2.7 av Stephan C. Carlson. Artikkelen har stått i tidsskriftet New Test. Stud. 56/2010, og er gjengitt på bloggen Hypotyposeis. Carlson har sin teori om saka, – og den var ny for meg.

Her er eit kort samandrag av artikkelen:

The identity of the κατάλυμα in Luke 2.7 has been debated among Western scholars for over five hundred years. Proposals have ranged from an inn to a guest room. This article argues that the term κατάλυμα has a generic sense of ‘place to stay’ and that the final clause of Luke 2.7 should be rendered ‘because they had no space in their place to stay’. Moreover, three clues in the context—Joseph’s compliance with the census order, the betrothal of Mary, and the manger—suggest that the accommodations presupposed by Luke are a marital chamber too small for giving birth.

(via BiblePlaces Blog)


Men okse der og asen stod

21/12/2009

Men okse der og asen stod,
og asen stod,
og så den Gud og Herre god.
Halleluja, halleluja!

Dette er det fjerde verset i Et barn er født i Betlehem (Norsk Salmebok nr 27). Den kjente julesongen er eigentleg ein gamal latinsk salme frå 1300-talet, Puer natus in Betlehem. Grundtvig omsette den til dansk i 1820. Vår julesong er ei fornorsking av Grundtvigs tekst.

Men kvar kjem tradisjonen om desse dyra frå? Juleevangeliet fortel om gjetarar med dyr ute på Betlehemsmarkene, men nemner ikkje nokon dyr på fødestaden. Nå er det sjølvsagt ikkje utenkjeleg at det var dyr der, sidan det blir fortalt at Maria la sin førstefødde i ei krubbe. Men bibelteksten seier altså ikkje noko om dette.

Så vidt eg kjenner til er dyra som omkransar Jesusbarnet, første gong nemnt i Pseudo-Matteus eller Matteus» barndomsevangelium, eit apokryft evangelium av ukjent opphav (les meir):

And on the third day after the birth of our Lord Jesus Christ, the most blessed Mary went forth out of the cave, and entering a stable, placed the child in the stall, and the ox and the ass adored Him. Then was fulfilled that which was said by Isaiah the prophet, saying: The ox knows his owner, and the ass his master’s crib. (Isaiah 1:3) The very animals, therefore, the ox and the ass, having Him in their midst, incessantly adored Him. Then was fulfilled that which was said by Abacuc the prophet, saying: Between two animals you are made manifest. In the same place Joseph remained with Mary three days. (Pseudo-Matteus 14)

Relatert stoff:

Krubba i juleevangeliet: Om herberget som blei borte frå juleevangeliet, om Jesus blei født i fattigdom, om den bibelske bakgrunnen for krubba om barnet «som blei sveipt».

Josef fortel: Min variant av Josef sine opplevingar ved Jesu fødsel.


Å kom, bli med til Davids by. Del 2

27/12/2007

Les del 1

FødselskyrkjaJuleevangeliet fortel at gjetarane fekk ei himmelsk oppfordring til å gå inn i byen og finna det nyfødde barnet. Me følgjer i gjetarane sine spor, og finn ein drosje som kan frakta oss vidare inn til sentrum av Davids by, til Fødselskyrkja.

Sjåføren køyrer oss heilt inn på Krubbeplassen og stansar framfor den store bygningen. Fødselskyrkja er ei svært gamal kyrkje, den har røter tilbake til keisar Konstantin si tid på 300-talet. Her har det vore eit samanhengande gudstenesteliv i snart 1700 år! Og tradisjonane om staden går enda lenger tilbake. Det er fleire skriftlege kjelder som syner at Jesu fødestad var kjent blant dei kristne i dei første hundreåra, og det var dei lokale kristne som peika ut staden då bygginga av den første Fødselskyrkja starta i 326.

Konstantins kyrkje blei øydelagt på 500-talet, og keisar Justinian bygde då ei ny og større kyrkje. I hovudsak er det faktisk denne kyrkja som står her ennå. Interiøret er rett nok sterkt prega av korsfarartida på 1100-talet. Og muslimar fjerna på 1500-talet marmoren som dekte kyrkja, og brukte den på Tempelplassen i Jerusalem.

Men kyrkja har utruleg nok blitt spart for meir omfattande herjingar i urolege tider, for eksempel i 614 då persarane øydela mykje i denne delen av det bysantinske riket.

Mange kyrkjer blei brent, men Fødselskyrkja blei ståande. Grunnen skal vera at den persiske hæren her møtte eit stort mosaikkbilete av tre menn med gull, røykjelse og myrra, – og dei hadde persiske klede på seg! I respekt for dette møtet med vise menn frå sin eigen kultur, sparte dei kyrkja.

Fødselskyrkja har verkeleg bevart preget av å vera ein heilagdom. Sjølv om det til tider kan vera mange menneske her, opplever me at roen senker seg. Og me blir uvilkårleg dregne mot trappa ned til grotta under hovudaltaret.

Stjerna

Fødselsgrotta er ein stad for undring og tilbeding, og svært mange som kjem hit, endar opp med å knela ned ved sølvstjerna som markerer Jesu fødestad. Me òg knelar ned, og me les innskrifta på stjerna: Hic de Virgine Maria Jesus Christus natus est (her blei Jesus Kristus født av jomfru Maria).

Besøket i Fødselsgrotta er eit høgdepunkt på turen rundt i Betlehem. Dette er ein fantastisk stad å koma! Sjølv om me har lese juleevangeliet tidlegare på dagen, tar me på nytt fram nytestamentet og les: ”Og medan dei var der, kom tida då ho skulle føda, og ho fekk son sin, den førstefødde; ho sveipte han og la han i ei krubbe, for dei fann ikkje husrom nokon stad.”

Og etterpå fell det naturleg å syngja Brorson sin julesalme:

Mitt hjerte alltid vanker i Jesu føderom,
der samles mine tanker som i sin hovedsum.
Der er min lengsel hjemme,
der har min tro sin skatt;
jeg kan deg aldri glemme, velsignet julenatt!

Men verda er full av paradoks. Midt i dette heilage rommet blir me minna om sølvstjerna si spesielle historie. Den blei først plassert her av katolikkane i 1717. Den gresk-ortodokse kyrkja fjerna den i 1847, men blei seks år seinare tvunge til å setja den på plass igjen av det tyrkiske (muslimske) styret.

Og denne ”stjernekrigen” var faktisk ei medverkande årsak til Krimkrigen (1853-1856) mellom Russland på den eine sida og England, Tyrkia og Frankrike på den andre sida. I dag er det den gresk-ortodokse kyrkja som har ansvar for grotta, og det verkar ikkje som om dei har nokon problem med å ha sølvstjerna her.

Les del 3


Krubba i juleevangeliet

24/12/2006

Eg er heime etter å ha forretta ved tre gudstenester nå på julaftan (2006). Først to familiegudstenester med masse barn til stades, og så ei meir stille og «vaksen» gudsteneste til slutt. Det er flott å vera i kyrkja ein slik dag. Her kjem folk i alle aldrar og feirar Jesu fødsel. «Nå vandrer fra hver en verdenskrok, i ånden frem, i ånden frem, et uoverskuelig pilgrimstog mot Betlehem, mot Betlehem.»  Ca 1200 menneske har vore til gudsteneste i Bryne kyrkje i dag. Og i morgon er det høgtidsgudsteneste, der me også reknar med meir folk enn vanleg.

Kyrkja er pynta til fest, – nye folk har tatt ansvar og gjort det på sin flotte måte. Og nytt av året var også ein stor stall med krubbe og høy, som barna kunne koma fram og setja seg inn i.

Men først og fremst er julaftan feiringa av at Gud blei menneske, i eit lite barn i ei krubbe. Derfor tar eg med litt stoff om juleevangeliet her på bloggen i kveld. Det er mange interessante detaljar i denne bibelteksten, og utruleg mange trådar som kan trekkjast til andre bibeltekstar. I dag vil eg skriva litt om krubba som Jesus blei lagt i.

(Julemiddagen er snart klar, gjestene har kome og storfamilien på 12 skal snart gå igang med den meir private delen av feiringa. Heldigvis hadde eg skrive dei følgjande tankane tidlegare i dag.)

Juleevangeliet (Luk 2,1-20) kan delast i tre hovuddelar:

  1. Jesu fødsel (v 1-7)
  2. Bodskapen (v 8-14)
  3. Reaksjonen (v 15-20)

Sentrum i teksten er det som står i vers 11:

«I dag er det fødd dykk ein frelsar i Davids by. Han er Messias, Herren.»

Lukas fortel at den nyfødde frelsaren blei lagt i ei krubbe. Det kan faktisk verka som om det var svært viktig for han å få fram kvar Jesus blei lagt. Krubba er med i alle dei tre hovuddelane av teksten (v. 6, 12 og 16). Og Lukas er nøye med skildringa; barnet blei sveipt og lagt i ei krubbe, fordi dei ikkje fann husrom nokon stad.

Me kan leggja merke til at Lukas verken nemner herberget eller stallen! Det mykje omtalte herberget, der det ikkje var ledig rom, har nå også forsvunne ut av den nyaste norske omsetjinga av Bibelen. Ordet som tradisjonelt har vore omsett med «herberge», er katalyma. Det brukest til vanleg om gjesterommet i eit privathus, eit rom som ofte låg i andre etasje over staden der dyra var. Og dyra var ikkje i ein norsk stall, men i eit rom i huset eller i ei grotte i tilknyting til huset.

Eg har høyrt mange forklaringar og utleggingar om korfor Maria og Josef ikkje fann husrom nokon stad. Men dette skriv faktisk ikkje Lukas noko om. Slike innleggingar i teksten skapar sjølvsagt liv i dei mange dramatiseringane av juleevangeliet (og dette er noko eg likar å vera med på!), men akkurat nå vil eg heller sjå på kva teksten faktisk seier og den bibelske bakgrunnen for dette.

I adventstida i år har eg arbeidd med The Birth of the Messiah av Raymond E. Brown. Dette er ein svær kommentar og eg har ikkje hatt tid til å lesa heile boka (eg kjøpte den på antikvariat i Tel Aviv i haustferien). Eg tar i det følgjande med nokre tankar som eg har funne hos Brown (s 418 ff).

Jesus født i fattigdom?

Han poengterer at krubba i juleevangeliet slett ikkje treng vera eit teikn på at Jesus var født i fattigdom i forhold til den tids levestandard, men at ho først og fremst er ei underleg og oppsiktsvekkjande plassering av eit nyfødt barn og derfor eit teikn for gjetarane.

Ei anna sak er at Jesus blei født «i fattigdom» då han, som Guds evige Son, lét seg føda inn i vår verd som eit vanleg menneske. Her er eit par bibelsitat som seier noko om dette:

Han var i Guds skapnad (…)
men han gav avkall på sitt eige,
tok ein tenars skapnad
og vart menneske lik.
(Fil 2,6-7)

De kjenner vår Herre Jesu Kristi nåde, at han for dykkar skuld vart fattig då han var rik, så de ved hans fattigdom skulle bli rike. (2. kor 8,9)

Bibelsk bakgrunn for krubba?

Jes 1,3 er ein viktig bakgrunn for krubba i juleevangeliet:

Ein okse kjenner sin eigarmann,
og eit esel krubba åt herren sin.
Men Israel kjenner ingen ting,
mitt folk er utan skjøn.

Lukas si forteljing opphevar denne domen over Israel, seier Brown. Gjetarane blir sendt til krubba for å finna Herren som er ei kjelde til glede for heile Israelsfolket. Dei finn barnet i krubba og dei byrjar å prisa Gud. Med andre ord; Guds folk har begynt å kjenna «krubba åt herren sin».

Eit barn som er sveipt

Kanskje det manglande husrommet (Luk 2,7) kan ha ein samanheng med orda i Jer 14,8, adressert til Israels herre og frelsar?

… kvifor er du som ein gjest i landet,
lik ein ferdamann som berre stoggar for ei natt?

Brown peiker på at Israels herre og frelsar nå ikkje kjem som ein framand som treng husrom/herberge for ei natt. Sveipinga kan vera eit teikn på at Israels Messias ikkje er eit utskot i folket, men tvert imot at barnet blir tatt i mot på ein omsorgsfull og passande måte.

I Visdommens bok 7,3 ff står desse orda, tillagt kong Salomo:  «Da jeg kom til verden, begynte jeg å puste den samme luft som alle andre. Jeg ble lagt på den samme jord, og som hos alle andre nyfødte var min første lyd et skrik. Jeg ble reivet og stelt med, for slik begynner også kongen livet. Inngangen til livet er ens for alle; utgangen likeså.» (Visdommens bok er ei av dei apokryfe bøkene som er med i nokre bibelutgåver. Dette er jødiske skrift frå tida mellom GT og NT. Du finn dei, dessverre bare på bokmål, på www.bibelen.no viss du merkar av feltet «inkl de deuterokanoniske bøker».)

Brown avsluttar omtalen av krubba med å visa til ein artikkel av Giblin der biletet blir samanfatta slik: Jesus er født i Davids by, ikkje i husrom/herberge som ein framand, men i ei krubbe der Gud stadfestar at folket er hans folk. Og sveipinga svarar til hans kongelege rolle.


Julefeiring som ei pilegrimsreise

23/12/2005

Det er merkeleg med enkelte ord og uttrykk, og det som ligg bak orda og uttrykka. Nokre gonger er det sånn at eit ord som kjennest gamaldags og avlegs, kan få ei fornying og bli moderne igjen.

Ordet pilegrim er eit sånt ord. Pilegrimar er noko me kjenner frå historia. Men det er òg noko nytt og moderne. Eit eksempel: Jakobskatedralen i Santiago de Compostella i Nordvest-Spania er i dag pilegrimsmål nr 1 i Europa med 2 millionar besøkjande i året, og ca 200.000 av desse kjem faktisk til fots til Santiago!

Det viktigaste med ei pilegrimsreise er ikkje den ytre reisa, sjølv om den kan vera spennande nok. Den indre reisa er det viktigaste, det vil seia det som skjer med oss sjølv undervegs. Og det å ha eit mål er viktig, likevel blir det sagt at vegen blir til mens me går.

Grunnen til at eg tar fram desse tankane nå rett før julehøgtida, er at eg meiner me kan sjå på julefeiringa som ei pilegrimsreise. Ei reise på det indre plan. Julesangene fortel om dette, f eks syng me i Deilig er jorden om sjelenes pilgrimsgang. Eit vers i ein annan julesang fortel meir om dette: Nå vandrer fra hver en verdens krok i ånden frem et uoverskuelig pilgrimstog mot Betlehem.

Det viktigaste med jula er ikkje innpakninga: mat, finklær, selskap, gåver, pynt, songar osv. Nei, jula er først og fremst ei høgtid som handlar om Guds nærver hos oss. Det er innhaldet i høgtida som betyr noko for vår indre reise, mykje meir enn innpakninga. Den som vil vera på ei indre reise i jula, må bevisst velja å stilla dei viktige spørsmåla, dei som opnar tankane våre for kva det vil seia at Jesus er Guds Son, og at han kom som ein frelsar.

Eg las noko som presten Harald Kaasa Hammer skreiv om julepakkar. Han skreiv (og eg er einig) at det kjekkaste er å ikkje vita kva pakkene inneheld før me opnar dei! Kanskje har me beholdt noko av den barnlege gleda og spenninga det er ved å opna ei pakke, når me ikkje anar kva innhaldet er. Men når me opnar opp, då kjem fort dei vaksne tankane. · Nokre gonger seier me: Å, akkurat det ønskte eg meg! · Andre gonger seier me: Hm! Jaja, det var jo fint. Det er sikkert bra for den som har sans for sånt. · Og nokre gonger blir me sitjande å undra: Kva meinte han eigentleg med å gje meg akkurat det?

I denne samanhengen kan me seia at Gud gir alle ein akkurat lik presang. Men han tenkjer på kvar enkelt av oss når han gir oss den. Han tenkjer på deg som lengtar etter å høyra juleevangeliet ein gong til, og han tenkjer på deg som seier ”Hm! Jaja, det var jo fint. Det er sikkert bra for den som har sans for sånt.”

Eg skulle ønskja at me alle kunne undra oss litt meir. Me kan jo f eks prøva å finna fram til den følelsen me av og til får, når me får ei gåve me ikkje heilt forstår meininga med. Innhaldet i jula er Guds gåve til oss. Kva meinte han eigentleg med å gje meg akkurat denne gåva? Eit barn i ei krubbe? Ein frelsar for heile folket?

Dette spørsmålet må vera eit av dei viktige spørsmåla. Eit spørsmål som kan leda oss inn på ei indre reise gjennom julehøgtida. Ei pilegrimsreise mot Betlehem.

Gjetarane braut opp og fann Jesus, og dei  gjekk fornya tilbake til yrket sitt. Vismennene fulgte stjerna og fann fram til Jesus, og dei reiste tilbake til heimlandet sitt etter møtet med barnet som var Messias, ein frelsarkonge. Det er plass blant dei som bryt opp og søkjer Jesus, også for oss som lever i vår tid. Me treng verken vera gjetarar eller vismenn. Me kan vera oss sjølve. Og me kan tru at løftet gjeld framleis: «Alle som tok imot han, dei gav han rett til å bli Guds born, dei som trur på namnet hans.» (Joh 1,12 – frå preiketeksten for juledag).


%d bloggarar likar dette: