Alfred Hauge om vigslinga av Hinna kirke

24/10/2017

Frå den lokale kyrkjehistoria på Hinna, del 1

Hinna kirke 1967

Kyrkjestatsråd Kjell Bondevik var til stades då Hinna kirke blei vigsla av biskop Fridtjov Birkeli for 50 år sidan. Bondevik helsa med bibelverset om tru, håp og kjærleik (1. kor 13,13). Det er Alfred Hauge som fortel dette i artikkelen Høytidsdag i Hinna menighet.

Det Hauge ikkje fortel, er historia som lever i kyrkjelyden om at kyrkjestatsråden blei avvist i døra då han kom fram etter at kyrkja allereie var heilt full. Det skal ha vore over 1000 menneske til stades ved vigslinga, i tillegg til ca 500 som ikkje fekk koma inn. Edvard Eikill fortel:

Kirken var så fullsatt at vakter utenfor måtte avvise dem som kom for sent. En av dem hadde vansker med å få en høy mann med god nynorsk dialekt til å forstå at fullt er fullt! Inntil det plutselig gikk opp for ham at mannen som var så innpåsliten, var kirkeministeren selv, Kjell Bondevik! Han fikk da slippe inn, og fikk også sagt noen gode ord.

Teikninga av kyrkja har blitt brukt mykje i alle dei femti åra sidan vigslinga 29. oktober 1967. Sjølv om kyrkja er påbygd to gonger etter dette, med Hinnasenteret og kyrkjetorget, er kyrkja framleis lett å kjenna igjen. Eg veit ikkje kven som har teikna denne teikninga. Kanskje er det arkitekt Retzius sjølv?

Her er Alfred Hauge sin artikkel i Fedrane kyrkje i Rogaland. Årbok for Stavanger bispedøme 1968:

A Hauge side 1

A Hauge side 1-kopi

A Hauge side 2 (1)

A Hauge side 2

A Hauge side 3 (1)

A Hauge side 3.jpg

A Hauge, side 4

Advertisements

Victor Sparre: Golgata

24/03/2016

Golgatascenen er tom. Det er langfredag aften. Kristi legeme er tatt ned, men tilbake på korset er det et avtrykk, som aldri kan viskes ut av vår verden.

Golgata. Jesu kors

Hinna kyrkje har ein heil vegg med monumental glaskunst av Victor Sparre (1919-2008). Kunstnaren har utsmykning i 25 kyrkjer. Han var aktiv som kunstnar, debattant og menneskerettsforkjempar.

Victor Sparre ville at glasveggen i Hinna kyrkje skulle vera «ein del av den liturgiske aksjon». Nå er eg ein av prestane som får gjera altarteneste framfor dette sterke påskemotivet. Og eg opplever at kunsten hans gir farge og liv til gudstenesta og kyrkjerommet.

Men det er ein underleg – og samtidig spennande – tanke kunstnaren har: Det me ser som Jesus, er eigentleg eit avtrykk som står igjen etter at Jesus er tatt ned frå korset. Er det mogleg? Kva er det Victor Sparre vil seia oss med eit slikt perspektiv?

Her er kunstnaren si eiga skildring av glaskunsten i årboka Fedrane kyrkje i Rogaland 1968:

Hinna kirke har et lavt kor i hele rommets bredde. Betongglassmaleriet fyller veggen mot øst. I skjæringspunktet mellom ute og inne strekker tre kors på Golgata ut sine armer. Gjennom soningsstedets mørke trenger lyset frem til menigheten. Glassmaleriet er tenkt som en del av den liturgiske aksjon. Golgatascenen er tom. Det er langfredag aften. Kristi legeme er tatt ned, men tilbake på korset er det et avtrykk, som aldri kan viskes ut av vår verden. Stigen er reist – lendekledet er kastet over korsarmen – på den andre siden spydet og stokken med eddikssvampen. Tiden står stille mellom død og oppstandelse.

Det er et kors hvor han hang som vi bare kjenner fra et utbrudd av spott og fornektelse. Han eksisterer bare som siluett mot lyset – som en negasjon. På det tredje kors henger den angrende. Lyset begynner å trenge igjennom så han får et ansikt.

Golgata. Forbrytaren som spotta

Golgata. Forbrytaren som angra

Dette er bibelteksten om Jesus og dei to forbrytarane på Golgata:

To andre forbrytarar vart òg førte bort og skulle avrettast saman med Jesus. Og då dei kom til den staden som heiter Hovudskallen, krossfeste dei både han og forbrytarane, den eine på høgre sida hans, den andre på venstre. (…) Den eine av forbrytarane som hang der, spotta han og sa: «Er ikkje du Messias? Frels deg sjølv og oss!» Men den andre tala han til rette og sa: «Har du ikkje ærefrykt for Gud, endå du er under same dommen? For oss er dommen rettferdig, vi får berre att for det vi har gjort. Men han har ikkje gjort noko urett.» Og han sa: «Jesus, kom meg i hug når du kjem til ditt rike!» Jesus svara: «Sanneleg, eg seier deg: I dag skal du vera med meg i paradis.» (Luk 23,32-33 og 39-43)

Alfred Hauge skreiv om vigslinga av kyrkja 29. oktober 1967 i den same årboka, Fedrane kyrkje i Rogaland 1968. Her skriv han at glaskunsten er det første kyrkje-kunstverk som fekk stønad av Norsk Kulturfond (som var blitt oppretta i 1965). «Ved dette markeres at man her står overfor et kunstverk av utsøkt kvalitet», kommenterer Hauge.

Victor Sparre heittte i 1967 framleis Victor Smith. Seinare (1971) skifta han namn ved å ta mora sitt slektsnamn Sparre. Les meir om Victor Sparre i Norsk Biografisk Leksikon. Her er eit lite utdrag av leksikonartikkelen:

Som maler høstet Victor Sparre bred, internasjonal anerkjennelse. Som glasskunstner utførte han utsmykningsarbeider som alene ville kvalifisert ham som sentral. Og som uredd menneskerettighetsforkjemper talte han dissidentenes sak med utgangspunkt i en kristen humanisme.


Litterært blikk på Utstein kloster

10/08/2015

11239624_10203816105834961_6834123562315302697_n

Utstein kloster er ein av favorittstadane mine. Både kulturhistoria og kulturlandskapet som er knytt til staden, fascinerer meg. Og for med ein gong å sitera Alfred Hauge:

Eit landskap er som eit menneske. Det har sitt andlet, og det har dét som er innanfor andletet. (Perlemorstrand, side 28)

Det er i dag (10.08.2015) 50 år sidan klosteret i 1965 blei gjenopna etter omfattande undersøkingar og restaurering. Datoen var sjølvsagt ikkje tilfeldig valt. Larsok (10. august) er knytt til St. Laurentius som klosteret var vigd til i mellomalderen.

Eg har blant anna brukt dagen til å lesa ferdig Harald Olsen sin artikkel Alfred Hauge og Utstein Kloster, skriven for Museum Stavanger årbok 2014, side 121-173. Eg kjøpte eit særtrykk av artikkelen på Utstein Pilegrimsgard på forsommaren. Bildet av klosteret tok eg på Kristi Himmelfartsdag då eg var på gudsteneste i klosterkyrkja.

Alfred Hauge hadde eit nært forhold til klosteret. Mykje av artikkelen er interessant presentasjon og tolking av dei fem romanane og to diktsamlingane som inngår i «Utstein Kloster-syklusen». Bøkene kom ut frå 1967 til 1984. Eg las romanane (og delar av diktsamlingane) på 70- og 80-talet, og har lese noko av dette om igjen nå i år i samband med 100-års jubileet for forfattaren.

Olsen avsluttar med å skriva om litteratur som bygger et helligsted. Denne delen av artikken begynner slik:

At Utstein Klister har betydd mye for Alfred Hauges forfatterskap er hevet over tvil. Men hva har så forfatterskapet – og Utstein Kloster-syklusen – betydd for klosteret? For enkelte leseres forhold til stedet har nok bøkene betydd mye. Men i det store og hele må en vel si at syklusen ennå er en lite benyttet skattkiste. Det er imidlertid en skattkiste med et stort potensiale!

Hauge har utan tvil vore med og forma mi interesse for og mitt bilde av staden. For meg er klosteret både ein heilag stad og ein historisk stad. Eg syns også det er flott at museet gir den litterære vinklinga så stor plass i årboka.

Relatert stoff på bloggen:


Alfred Hauge: Lidelsens veier

13/04/2015

Lidelsens veier er kjærlighetens veier. Alfred Hauge 100 år.

Dette var temaet for kulturkvelden i Hinna kyrkje i forrige veke. Me hadde eit allsidig kulturprogram, mellom anna med diktlesing, song og musikk ved Hauges barn, barnebarn og oldebarn. Men temaet «lidelsens veier» var først og fremst ivaretatt av professor Jan Inge Sørbø, som hadde eit godt og innhaldsrikt foredrag om Hauges teologiske tenking med utgangspunkt i dette Haugesitatet.

For meg blei det ein kveld som sette i gang mykje mimring. Eg las mange av bøkene til Alfred Hauge på 70- og 80-talet. Nå har eg funne fleire av dei fram igjen. Eg hugsar forfattaren som fast deltakar i  gudstenestelivet i Hinna kyrkje frå ungdomsåra mine i kyrkja på 1970-talet.  Og sist, men ikkje minst, var mimringa knytt til vennskapet med Jan Inge, som eg blei kjend med siste året på gymnaset. I åra som følgde, hadde me blant anna fleire gode fjellturar saman i Ryfylkeheiane. Nå var det kjekt å treffa han igjen.

Men mimringa var likevel ikkje det viktigaste med denne kvelden. For meg, og sikkert for mange andre, skapte den ei fornya interesse for Hauge sine salmar og bøker. Kulturutvalet i Hinna kyrkjelyd hadde gjort eit godt arbeid med å setja saman programmet. I tilegg til det som alt er nemnt, var det felles salmesong, song ved menighetskoret og eit innslag ved Edvard Eikill, som var venn av Hauge. Sjølv fekk eg gleda av å leia kvelden.

Jan Inge bygde foredraget på kulturkvelden opp omkring dei fire salmane Hauge har i Norsk salmebok (2013):

  • Når stride stormar mot deg jagar (1940), nr 477, i avsnittet Trengsel og trøyst
  • Opna deg, hjarte! (1967), nr 556, i avsnittet Søndag og kyrkjegang (skriven til vigslinga av Hinna kyrkje)
  • Alle dei fuglar som flaug under himmelen blå (1970), nr 775, i avsnittet Ved senga
  • Du er Gud over år og tider (1966, 1972), nr 850, i avsnittet Åremålsdagar

Gudstrua sitt forhold til lidinga i verda er eit viktig tema i Hauge sitt forfattarskap. Han ville skriva sant om det vanskelege. Ein annan som høyrde foredraget, kollega Jostein Vestbø, samanfatta det slik på facebook: «smerte og medliding, tryggleik og kjærleik i Hauges forfattarskap og teologiske tenking». Ja, for det dreidde seg slett ikkje bare om liding. Her var det også humor og lyse historier.

Sjølv om foredraget tok utgangspunkt i dei fire salmane, er temaformuleringa henta frå romanen Mysterium. Den handlar om liding og medliding. Hovudpersonane er Victor, som har mista hukommelsen, og professor Oneiropompos. I eit avsluttande kapittel trer forteljaren, altså Alfred Hauge sjølv, inn i boka. Eg tar med eit avsnitt som også blei sentralt mot slutten i Jan Inges foredrag:

Men med hensyn til den verden han (dvs Victor) har sett inn i, og de billeder han bruker: Den som leser og har kunnskap alene, vil lite kunne tyde og tolke dem. Den som dertil eier visdom, vil kunne tyde mer. Har han dertil kjærlighet, vet han å tyde alt. For der hvor det finnes kjærlighet, der er alltid lidelsen og lidelsens visjon til stede, og der hvor lidelsens visjon er til stede, der strømmer større kjærlighet til – som de hvite blodlegemer til et sår. Der hvor kjærligheten er, der er legedommen, også legedommen mot døden.

Hvilke ord er det fortelleren drister seg til å bruke?

Han vet bedre enn noen annen at når Victor denne morgenen reiser fra klosteret, da er det nettopp døden – den uovervinnelige – han vil stilles overfor. Hans hustru er kanskje allerede gått bort. Og lever hun fremdeles, er hun trolig hinsides bevissthetens grense, i en verden som kanskje ligner den Victor har gjennomstreifet, eller mer grufull, eller mer skjønn, eller hun er inne i en stor hvile og glemsel. For ved livets veier ligger gehenna og paradisene, og også ved dødens veier. Og portene til den store stillhet åpnes langsomt.

Eller om hun er ved bevissthet, så vil hennes pine være som et instrument hvor hver streng vibrerer. Og hennes pine er Victors pine. Det kan ikke annerledes være.

Og som deres lodd er, slik er menneskenes lodd i verden. Også leserens lodd, også fortellerens lodd. Kan summen av all lidelse i verden være større enn summen av to menneskers lidelse? Fortelleren tør ikke svare.

Men midt i lidelsen står han som profeten vitner dette om: «Sannelig, våre sykdommer har han tatt på seg og våre piner har han båret.» Dette er også fortellerens vitnesbyrd, grunnet på erfaring. Derfor skal det stå nedskrevet her, innen Victor trer ut av vår historie.

Dette betyr visselig at gjennom Kristus går det veier ut av lidelsen. Men det betyr også at gjennom ham, den velsignede, går det veier inn i lidelsen, for lidelsens veier er kjærlighets veier.

Jan inge skriv om denne boka i artikkelen om Alfred Hauge i Norsk biografisk leksikon:

Det visjonære krevde etter hvert større plass i Hauges litteratur, og i Mysterium fra 1967 handler det nesten bare om syner og drømmer; romanen er en vandring i menneskets indre liv, samtidig som den på en ny måte setter lidelsesproblematikken i fokus. Fra og med denne boken var Hauges bøker knyttet sammen i Utstein Kloster-syklusen med det gamle klosteret som et geografisk og idémessig senter. Les meir

HinnAvis om arrangementet: Ingen lidelse uten kjærlighet.

Oppdatering 10.08.2015: Sjå òg Litterært blikk på Utstein kloster.


Forfattaren Jonas Berge

30/08/2014

Den danske Dukke. Jonas Berge 1908For 100 år sidan var Jonas Berge frå Finnøy ein «ung og lovande» skjønnlitterær forfattar.

Han debuterte i 1908 med boka Kjæresten fra Wärmland. Seinare same år gav han ut Den danske Dukke og i åra som følgde blei det fleire bøker. Men omkring 1914 fekk han trusselbrev frå familien til ei jente han hadde vore trulova med. Familien opplevde at han skreiv om dei og engasjerte advokat i saka. Forfattaren blei så skuffa at han påla seg sjølv å halda framtidige skriveri for seg sjølv. Dette sjølvpålagde løftet heldt han, med få unntak, trass i at han heldt fram med å skriva heile livet.

Jonas Berge (1883-1969) var frå Berge på Finnøy. Han er ein fjern slektning av meg, og det har gjort at eg har samla på bøkene hans. Dei er ikkje lette å få tak i, men eg har gjennom åra funne nokre av dei i forskjellige antikvariat.

Jonas var tremenning til farfaren min, Olaus Berteus. Farfar var sju år yngre og dei to gutane vaks opp på to nabobruk på Berge. Dei må ha kjent til kvarandre, sjølv om eg ikkje kan huska frå oppveksten å ha høyrt om nokon forfattar i slekta. Eg trur eg første gong høyrde om Jonas Berge i 1978 gjennom to kronikkar av Alfred Hauge i Stavanger Aftenblad:

Denne doktoravhandlinga er elles ei underleg sak. Jonas hadde, etter år med fleire uavslutta studium (blant anna teologi), fått godkjent ei avhandling til filologisk embetseksamen på Universitetet i Oslo. Denne same avhandlinga, skriven på nynorsk, fekk han etterpå underleg nok godkjent til ein doktorgrad i filosofi i Wien. Boka blei gitt ut i Kristiania i 1921 og er på 126 små sider.

Den som har skrive mest om Jonas Berge, er lokalhistorikaren Gunnar Skadberg. Han har skrive ein biografi i Ætt og Heim 1995 (Lokalhistorisk årbok for Rogaland).

Elles er Jonas Berge litterært omtalt av i eit lite avsnitt av Anders M. Andersen:

Eit sermerkt og merkeleg innslag i Rogalandslitteraturen er Jonas Berge frå Finnøy. Han fekk prenta ei lita doktoravhandling i Wien på nynorsk om Johan Sigmundstad. Denne Berge karen var elles ein mangskrivar (sic!) med ein produksjon frå Brita Urheim eller Den norrøne Kulturs Seier. Fortælling fra Voss (1910) over soger i Bjørnson-stil til spionforteljingar, kriminalsoger og djerve kjærleikshistorier. På noko eldre dagar sat han og skreiv kolportasjelitteratur og vekebladhistorier ovanpå ein kafe på Kongsberg som kona dreiv. (Frå artikkelen «Rogalandsforfattarar i den norske skjønnlitteraturen» i Frå Vistehola til Ekofisk. Rogaland gjennom tidene. Bind 2, side 445. Universitetsforlaget AS 1987)

Etter nokre omflakkande år med blant anna eit opphald i USA, budde Jonas Berge i Drangedal, Oslo og Hønefoss. Kaféen som Andersen omtaler, låg i følgje Skadberg på Hønefoss.

Her er ei oversikt over bøkene til Jonas Berge, bygd på bibliografien i Skadbergs artikkel:

  • Kjæresten frå Wärmland. Fortælling. Kristiania 1908.
  • Den danske Dukke. Fortælling. Kristiania 1908. 79 sider.
  • Styrk. Fortælling. Kristiania og Kristiansund 1908. 111 sider.
  • Den forsvundne Emigrant. Fortælling. Kristiansund 1909. 175 sider.
  • Brita Urheim eller Den norrøne Kulturs seier. Fortælling fra Voss. Kristiania 1910. 416 sider.
  • Vinterlæsning. Fortællinger. Kristiania 1910. 32 sider.
  • Hvordan Plehwe blev myrdet. De russiske Revolutionæres Attentat. Politispionen Azeffs Dobbeltspil. Efter Hovedmannens Beretning. Særtrykk av føljetong i «Ørebladet». Kristiania 1911. 40 sider.
  • Kathinka, den lille adelsfrøken. En fortælling fra Øst-Europa. Kristiania 1911. 134 sider.
  • Uden sjæl. En kjærlighetshistorie. 1914.
  • Kakias kjærlighet. En fortælling om forbrydelse og straf. Kristiania 1914. 328 sider.
  • Fortælling. Bergen 1923.
  • Johan Sigmundstad. Ein forfattarprofil. Trykt i Wien, utgitt i Kristiania 1921. 126 sider.

Frå omtale på baksida av boka om Johan Sigmundstad:

Naar undtas avhandlingen og endel digte paa landsmaal, er samtlige hans hittidige böker avfattet paa riksmaal. «Eg er bondegut fraa Ryfylke, men kom ut for riksmaalsfolk og andre rövarar», svarer han for en räkke aar siden i en skrivelse, hvor han skulde gjöre rede for om han var begge landets officielle sprog mägtig.

Eit søk på antikvariat.net i dag (30.08.2014) gir fleire treff på boka om Johan Sigmundstad. Elles er ikkje nokon av Jonas Berges bøker registrert der.

Relatert stoff: På gjengrodde stier har stoff om forfattarens barnebarn Torkil Berge, men også noko stoff om Jonas Berge.

Eg tar også med bilde av omslagssidene og ei side med dedikasjon frå eit dessverre ganske slite eksemplar av boka Kathinka.

Kathinka. Jonas Berge 1911

Kathinka. Dedikasjon frå forfattaren Jonas Berge
Kathinka. Jonas Berge 1911_0001


%d bloggarar likar dette: