Pilatus si borg

Jesus blei ført frå dei jødiske leiarane som var samla i Kaifas» hus, til den romerske leiaren Pilatus, som var i Jerusalem pga jødane si påskehøgtid. Det var alltid mange tilreisande pilegrimar i Jerusalem i påsken, og romarane var redde for kva som kunne koma til å skje. Derfor var dei sterkt representerte i byen, både med den øvste leiinga si og med mange soldatar. Til vanleg var Pilatus busett i hovudstaden Caesarea, som låg ved kysten.

Dei romerske makthavarane hadde gjort det for vane å overta dei tidlegare herskarane sitt hovudkvarter. Slik hadde dei gjort overalt i Romarriket, og slik var det i Jerusalem òg. Me kan derfor rekna med at Jesus blei ført fram for Pilatus i ei borg eller eit palass som tidlegare hadde tilhøyrt kong Herodes. Men her har me eit problem: Me veit om tre ulike borgar og palass frå Herodes si tid. NT gir oss få haldepunkt når me vil finna fram til kor Pilatus var, bortset frå at det i den greske teksten skin gjennom at Jesus blei dømt på ein høgtliggjande stad i byen.

Dei tre aktuelle stadane er

  • Antoniaborga, like nord for Tempelplassen
  • Herodes sitt palass (også kalla Vestpalasset), der Citadellet står i dag
  • Det hasmoneiske kongepalasset, det gamle palasset der Herodes budde den første tida han var konge, før han fekk bygd Vestpalasset

Romarane kalla dette hovudkvarteret sitt for Pretoriet. I engelske bibelomsetjingar har ein tatt vare på dette ordet, mens vår norske bibel omset dette med borga.

Bli med på ei vandring for å leita etter desse tre moglege stadane for Pilatus si borg i Gamlebyen i Jerusalem!

Antoniaborga

Me går først til utgangspunktet for vegen som i dag blir kalla Via Dolorosa. Dette er ein veg der det er lagt til rette for andakt, samtidig som det er ein hektisk markedsgate der turistar og pilegrimar nærast blir overfalt med tilbod om «special price for you». Undervegs er det 14 andaktsstasjonar knytt til Jesu lidingshistorie. Antoniaborga låg der denne vegen begynner. Her var dei romerske soldatane stasjonerte på Jesu tid. Kristen tradisjon har heilt tilbake til 1200-talet (korsfarartida) knytt Pilatus til denne staden, og lenge hadde denne tradisjonen støtte av den moderne arkeologiske forskinga. Ikkje minst var ein opptatt av den hellelagte plassen Lithostrotos, som er graven fram under Via Dolorosa. Ein tenkte at dette var den helleplassen som er nemnt i Johannesevangeliet:

Då Pilatus høyrde det, førte han Jesus ut av borga og sette seg i domarsetet på ein stad dei kallar Helleplassen, på hebraisk Gabbata. (Joh 19,13)

Seinare er det påvist at denne hellelagte plassen under dagens Via Dolorosa fekk sin form 100 år etter Jesu tid, då Hadrian bygde ein romersk by over ruinane av det gamle Jerusalem. Men sjølv om denne plassen ikkje er den Helleplassen som er nemnt i Johannesevangeliet, er det ein fascinerande stad som gir eit inntrykk av koss det kan ha vore der Jesus blei dømt. Desse gamle hellene er trass alt frå ca år 135 e.Kr.

Herodes sitt palass / Vestpalasset

Dei fleste historikarane og arkeologane vil i dag heller seia at Jesus blei dømt i det som den gong var eit praktfullt og relativt nytt slott, bygd av Herodes. Borga som ligg der i dag, Citadellet, er stort sett mykje nyare, men enkelte av murane og den nederste delen av det største tårnet (biletet) går tilbake til Herodes sitt byggverk. Det er naturleg at Pilatus budde her når han var i Jerusalem. Her kunne han ha eit liv i luksus, for Herodes hadde ikkje spart på noko når han bygde seg nytt palass. Og sidan me må gå ut frå at det var her Pilatus budde, trekk dei fleste den konklusjonen at det var her Jesus blei dømt. Likevel har fleire forskarar dei siste åra gått mot dette synspunktet, inspirert av ein arkeolog og munk som heiter Bargil Pixner (død 2002). Eg har lese Pixner sine artiklar om temaet, og fekk i 2001 høve til å treffa han fleire gonger. Hovudargumentet til Pixner er at den kristne tradisjonen aldri har knytt Jesus til denne staden. Eg trur han har rett i at me må leita heilt andre stadar for å finna staden der Jesus blei dømt.

Det hasmoneiske palasset

Me går derfor vidare gjennom Gamlebyen til Vestmuren  («Klagemuren»), som er jødane sin heilage stad ved Tempelplassen. Derfrå går me opp trappene i det brattet henget tvers overfor muren. Då kjem me opp i det moderne jødiske kvarteret. På toppen av trappene ser me rett over på Tempelplassen, og under oss ligg den store plassen ved Vestmuren. Dalen me ser framfor oss, er det som er igjen av Tyropoiondalen, ein viktig del av Jerusalem på Jesu tid.

Då pilegrimane kom til Jerusalem i bysantinsk tid, den 300 år lange perioden Jerusalem var under kristent styre (ca 325 – 638), blei dei vist fram til ruinane etter Pilatus sitt hovudkvarter i denne dalen. På 400-talet blei Hagia Sofia, den heilage visdomen si kyrkje, bygd over desse ruinane. Her æra pilegrimane Jesus som stod fram som Guds visdom i møte med verda sin visdom. Hagia Sofia blei dessverre øydelagt då persarane tok Jerusalem i år 614.

Dei historikarane som legg vekt på denne tradisjonen, tenkjer seg at Hagia Sofia verkeleg blei bygd der Jesus blei dømt til døden. Teorien går då ut på at Pilatus førte rettssaka mot Jesus i eit gamalt kongepalass som låg her og som blir kalla det hasmoneiske palasset etter kongefamilien som bygde det. Her hadde Herodes budd den første perioden av regjeringstida si, før han bygde det nye slottet lenger vest. Kanskje brukte Pilatus dette gamle slottet som rettslokale, mens han budde i det nyare og meir lukseriøse slottet?

Når det gjeld plasseringa av det hasmoneiske palasset, får me hjelp av historikaren Josefus sine skrifter. Det han skriv om staden, tyder på at det låg her i dette bratte henget tvers overfor Vestmuren. På toppen av desse trappene ligg det, delvis skjult, ein kyrkjeruin frå korsfarartida (den tyske Mariakyrkja). Denne kyrkjeruinen kan tena som utgangspunkt for den som søkjer etter staden der Jesus blei dømt i følgje denne teorien.

Finst det nokon spor etter dette hasmoneiske kongepalasset ved Tyropoiondalen? Her er historikarane ueinige. Truleg må me plassera palasset ut frå Josefus sine opplysningar, heller enn ut frå arkeologiske utgravingar. Det finst rett nok dei som hevdar at me kan sjå restar etter palasset i dei utgravingane som blir kalla The Herodian Quarter, som ligg i dette området. Dette er utgravingar som viser restar etter store rikmannsbustadar frå Jesu tid. Dei ligg i eit museum under eit moderne nybygg i det jødiske kvarteret. Men det er langt frå bevist at dette er ein del av det hasmoneiske kongepalasset. Ein del forskarar vil heller seia at denne staden viser oss koss øvstepresten og hans familie budde.

I 2001 hadde eg studiepermisjon og arbeidde med eit studieprosjekt eg kalla Jesu lidingsveg. Innhald og lokalisering. Då arbeidde eg bl.a. med kva arkeologar og historikarar meiner om lokaliseringa av Pilatus si borg. Eg har trukke den konklusjonen at det er sannsynleg at den gamle tradisjonen som seier at Pilatus dømte Jesus ein stad i Tyropoiondalen, er påliteleg. Eg trur derfor at Pilatus har brukt det hasmoneiske palasset som sitt pretorium (rettslege hovudkvarter), og at det var der Jesus blei dømt til døden.

Oppdatering: Den som vil lesa ein meir omfattande artikkel med argumentasjon for dette, kan lesa det eg skreiv etter studiet i 2001: Øvstepresten sitt palass og Pilatus sitt pretorium. Om lokaliseringa av Jesu lidingsveg i Jerusalem. Artikkelen stod i Tidsskrift for teologi og kirke nr 4/2001.

Kaifas´ hus

Då Jesus blei arrestert i påsken, blei han ført til dei jødiske leiarane som var samla hos øvstepresten. I guidebøker blir denne staden omtalt som Kaifas´ hus. Bibeltekstane som omtaler staden, brukar eit ord som like gjerne kunne omsetjast med palass.

Nytestamentet gjev oss ikkje hjelp til å finna ut kvar i Jerusalem dette palasset låg, men historikaren Josefus fortel at øvstepresten budde i den bydelen som blei kalla Øvrebyen.

Der er det i dag to stadar som blir vist fram som den sannsynlege lokaliseringa av Kaifas´ hus: Ein armensk eigedom som ligg godt skjult bak høge murar på toppen av Sionshøgda og den katolske Hanegalskyrkja som ligg i skråninga aust for Sionshøgda.

Det er interessant å besøkja begge desse stadane. Det vil seia: Det er absolutt mest å sjå og oppleva i Hanegalskyrkja. Eigedomen bak dei høge murane, det armenske Convent of St. Saviour, verkar ved første augekast ganske utilgjengeleg. Dei fleste historikarane argumenterer for at det er dette som er staden for øvstepresten sitt palass. Det er likevel nokre som på grunn av arkeologiske funn og tradisjonshistoria til dei to stadane, tenkjer annleis.

Eg vil først seia litt om den staden dei fleste historikarane meiner Kaifas´ hus låg. Me finn denne staden på toppen av Sionshøgda, like utanfor bymuren. Også Den Norske Bibelselskap sitt kart over Jerusalem i nytestamentleg tid i vanlege norske biblar, plasserer øvstepresten sin bustad der.

Armenarane sin eigedom på Sionshøgda

Armenarane er eit kristent folk som har hatt ei busetjing i Jerusalem sidan slutten av 300-talet. No er det ca 1000 innbyggjarar i det armenske kvarteret i Gamlebyen. Her held det armenske patriarkatet til, og armenarane her har kontakt med armenarar over heile verda. Då eg besøkte kvarteret i 2001, blei eg kjent med Fader Isak, ein 24 år gamal armensk prest. Han tok meg med til gravplassen deira, Convent of St. Saviour, som ligg like utanfor Gamlebyen, ved Sionsporten. Dette er staden som armenarane sjølv, og mange historikarar med dei, meiner er staden øvstepresten hadde sitt palass.

Innanfor murane viste han meg Frelsarkapellet, som skal liggja der Kaifas» hus stod, og den armenske kyrkjegarden. I tillegg ligg det her eit nytt, uferdig kyrkjebygg og nokre eldre bygningar som blir nytta som bustad. Kapellet er ikkje lenger i bruk, men det er muleg å koma inn i det skjærtorsdag ettermiddag, då armenarane har ein prosesjon til staden. Kapellet blei bygd i 1140. Interiøret blei i stor grad øydelagt i perioden 1948-1967, då denne eigedomen låg i ingenmannsland på grensa mellom det israelske Vest-Jerusalem og Aust-Jerusalem, som då tilhøyrde Jordan. Eg var der saman med Fader Isak like før påske, og då det blei skjærtorsdag, stilte eg sjølvsagt opp for å vera med på prosesjonen deira og få oppleva staden ein gong til.

Fader Isak fortalde at denne staden er viktig for armenarane, både på grunn av tradisjonen om Kaifas» hus, og fordi dei trur at ein del av steinen som låg framfor Jesu grav, er tatt vare på og bygd inn i altaret i kapellet. Mange historikarar vil seia at denne tradisjonen er sannsynleg når det gjeld plasseringa av Kaifas» hus. Teorien om steinen frå Jesu grav vil dei neppe nemna eingong.

Det har vore arkeologiske utgravingar inne på den armenske eigedomen. Og dei fann spor etter rikmannsbustadar frå den aktuelle tida. Men i desse utgravingane var det òg gjort funn som talar mot at dette kunne vera restar etter huset me leiter etter. Tradisjonen som plasserer øvstepresten sitt hus her, kan truleg heller ikkje følgjast lenger tilbake enn til slutten av 600-talet, altså frå tida etter Jerusalems 300-årige kristne periode (ca 325-638). Dei skriftlege kjeldene frå pilegrimane som besøkte byen i denne perioden, tyder heller på at staden dei fekk sjå som Kaifas» hus låg i skråninga på austsida av Sionshøgda.

Slik sett kan det vera at dei som har gjort butikk på å kunna visa fram restane etter Kaifas» hus, ein fransk katolsk orden som eig Hanegalskyrkja, faktisk er nærare den historiske sanninga.

Hanegalskyrkja

Hanegalskyrkja, eller St. Peter in Gallicantu, som den heiter i engelsk-språklege guidebøker, er ei moderne kyrkje bygd over gamle ruinar. Kyrkja skal minna oss om Peter sitt svik då han sa han ikkje kjende Jesus.

Under kyrkja er det eit anlegg med gamle murar, grotter og sisterner. Det mest interessante er ei stor sisterne som er 6 meter djup og 4 meter brei og som har tre bysantinske kors i «halsopninga». Denne sisterna blir vist fram som Jesu fengselscelle. Dei tre korsa syner at pilegrimar i gamal tid oppsøkte staden og knytte den til Jesus. Det er òg gjort andre funn som kanskje kan knyta staden til øvstepresten og tempeltenesta. Det er mykje usikkert når det gjeld denne staden. Men eg vil ikkje utelukka at desse arkeologiske utgravingane under Hanegalskyrkja faktisk viser oss delar av Kaifas sitt hus.

Eg huskar spesielt ein gong eg var der. Først gjekk eg og såg på nokre gamle trapper som er avdekka utanfor kyrkja. Dei er frå Jesu tid, og var truleg ein del av ein veg som gjekk mellom Siloadammen og Sionshøgda. I desse trappane gjekk truleg Jesus og disiplane skjærtorsdag på veg frå staden dei innstifta nattverden og på veg til Getsemane. Og her blei truleg Jesus ført då han var arrestert.

Så gjekk eg ned i sisterna. Eg las Salme 88, som står gjengitt på mange språk der nede, bl.a. norsk. Kanskje Jesus bad den salmen då han satt arrestert nattestid hos øvstepresten? Det blir sjølvsagt å gjetta, men Jesus kunne sin Bibel og det er ikkje usannsynleg at han i dei gamle salmane fann ord for sine bøner, både når han var glad og når livet var vanskeleg!

Eg tenkjer at orda frå Salme 88 gir uttrykk for kor fælt Jesus må ha hatt det i den situasjonen. Her tar eg med nokre vers frå denne teksten:

2 Herre, du Gud som er min frelsar,
eg ropar til deg dag og natt.
3 Lat mi bøn koma fram for deg,
vend øyra til mitt klagerop!

4 Mi sjel er mett av ulukker,
mitt liv er kome dødsriket nær.
5 Eg vert rekna til dei som steig ned i grava,
eg er som ein mann utan kraft.

9 Du har teke mine kjenningar frå meg
og gjort det så at dei avskyr meg.
Eg er innestengd og kjem ikkje ut,
10 mitt auga sløvest av plager.

14 Men eg, Herre, ropar til deg,
om morgonen kjem mi bøn imot deg.
15 Kvifor støyter du meg bort frå deg, Herre,
kvifor løyner du ditt andlet for meg?

18 Heile dagen er dei ikring meg som vatn,
alle saman omringar meg.
19 Du har teke vener og frendar ifrå meg,
og mine kjenningar held du borte.

I 2001 hadde eg studiepermisjon og arbeidde med eit studieprosjekt eg kalla Jesu lidingsveg. Innhald og lokalisering. Då arbeidde eg bl.a. med kva arkeologar og historikarar meiner om lokaliseringa av øvstepresten sitt palass. Eg har trukke den konklusjonen at det er mest sannsynleg at palasset låg i skråninga på austsida av Sionshøgda. Ikkje nødvendigvis akkurat der Hanegalskyrkja står i dag, men det er gjort funn som gjer at ein ikkje bør utelukka at kyrkja faktisk står på staden der dette skjedde, slik eigarane av kyrkja hevdar.

Den som vil lesa ein meir omfattande artikkel med argumentasjon omkring lokaliseringa av Kaifas» hus, kan lesa det eg skreiv om dette etter studiet i 2001: Øvstepresten sitt palass og Pilatus sitt pretorium. Om lokaliseringa av Jesu lidingsveg i Jerusalem. Tidsskrift for teologi og kirke nr 4/2001.

Peters fall

Den natta Jesus blei ført til Kaifas» hus, fulgte Peter etter. Han ville få med seg kva som skjedde. Han kom så langt som inn i gardsrommet til øvstepresten. Der var det eit bål, og mange folk samla seg rundt bålet for å halda varmen.

Der ved bålet var det Peter svikta Jesus så grovt! Han nekta på at han kjente Jesus! Då han for tredje gong blei konfrontert med at han måtte vera ein av Jesu vener, gjekk det heilt galt for han:

Då sette han i og banna og svor: «Eg kjenner ikkje den mannen.» Straks gol hanen. Då kom Peter i hug det Jesus hadde sagt til han: «Før hanen gjel, skal du fornekta meg tre gonger.» Og han gjekk ut og gret sårt. (Matt 26,74-75)

Det er natt nå når eg sit og tenkjer på denne historia. Eg har funne fram ei bok med «pasjonsbetraktninger», det vil seia små andaktar med utgangspunkt i Jesu lidingshistorie. Boka heiter Visere enn menneskene, og er skriven av den danske biskopen Georg S. Geil. Han skriv:

«Simon Peter! La dem som har råd til det, se nedlatende på deg. Jeg takker min Herre for at det ble plass til deg i evangeliets beretninger. Som få andre minner du meg om at det er forskjell på fall og frafall, – at ikke engang det forferdeligste fall i seg selv betyr frafall.»

Det nye testamentet fortel at Peter var rask til å ta ordet, og han uttalte seg gjerne på vegne av dei andre disiplane. Han var der det skjedde. Han ville gå på vatnet då dei andre sat i båten. Og altså: Han var den som fulgte etter den arresterte Jesus, men som nekta for at han kjente han. Likevel satsa Jesus på han og gav han store og viktige oppgåver i livet.

Kanskje nettopp det at han etter å ha falle så djupt, blei møtt med nåde og nye utfordringar etter Jesu oppstode, var med på å styrka Peter si tru?

Det er nok fleire enn den danske biskopen som kjenner seg igjen i Peter og som er glade for at Jesus ikkje gav opp å ha han som disippel!

Jesus i møte med dei jødiske leiarane

Jesus blei arrestert i Getsemane og etterpå blei han ført til dei jødiske leiarane som var samla hos øvstepresten Kaifas. Der blei det den natta i all hast arrangert ei rettssak mot Jesus.

Eg vil her fortelja om denne rettssaka som ein del av Jesu lidingshistorie, hans veg mot korset. Den vegen som òg har fått namnet Via Dolorosa. Eg vil i eit seinare innlegg skriva om lokaliseringa av denne hendinga. Går det eigentleg an å seia noko om kor Kaifas» hus låg?

I rettssaka blei det sett fram mange falske vitnemål. Til slutt spurte øvstepresten Jesus om han var Messias, Guds Son. Dette bekrefta Jesus at han var. Etter dette, som blei sett på som den verste spott mot Gud, dømte dei han til døden.

Hald fram med å lese «Jesus i møte med dei jødiske leiarane»

Grotta i Getsemane

Nå i vekene fram mot påske 2005 skriv eg nokre artiklar om tekstar og stadar knytt til Jesu lidingshistorie i Jerusalem. Her kjem den siste av fleire artiklar om Getsemanehagen ved foten av Oljeberget, like aust for Gamlebyen i Jerusalem. Etterkvart skal det koma fleire artiklar om resten av lidingshistoria. Bli med meg vidare, på sporet av Jesus!

Dei fleste som kjem til Getsemane er opptatt av å sjå Alle Nasjonars kyrkje og dei gamle oliventrea utanfor kyrkja. Men like i nærleiken er det ein annan og mindre kjent stad som utfyller opplevinga i kyrkja. Her ligg det ei lita grotte som i fleire hundre år har vore innreia som eit kapell.

Tradisjonen knyter denne grotta til Jesus og disiplane, og fortel at dette var deira opphaldsstad, og kanskje òg overnattingsstad, når dei var i Jerusalem. NT fortel at disiplane sovna i Getsemane mens Jesus kjempa sin avgjerande kamp i bøn eit steinkast unna. Kanskje sov dei, fordi dei var vane med å sova på denne staden?

Lukas fortel, tidlegare i forteljinga om Jesu siste påske: Om dagen var Jesus i tempelet og underviste, men om kvelden gjekk han ut til den høgda som heiter Oljeberget og var der om natta. (Luk 21,37)

Kanskje var det her Nikodemus kom om natta for å snakka med Jesus om trua på Gud?

Viss tradisjonen har rett, og det er faktisk ikkje så usannsynleg, var dette staden der Judas forrådte Jesus med eit kyss og der Jesus blei tatt til fange.

Jesus sa: De kjem med sverd og stokkar som om eg var ein røvar. Dag etter dag var eg saman med dykk på tempelplassen; då la de ikkje hand på meg. Men dette er dykkar time, no er det mørkret som rår. (Luk 22,52-53)

Tradisjonen om denne staden er svært gamal. Fleire skriftlege kjelder frå 300-talet nemner denne grotta og knyter den til Jesus og disiplane. Og desse kjeldene byggjer på den lokalkunnskapen som den første kristne menigheten i Jerusalem hadde.

Eg huskar spesielt ein gong eg kom til grotta. Det var ein varm dag og eg skunda meg inn i den kjølige lufta inne i grotta. Munken som passa staden, gjekk med langkost og vaska golvet. Han hadde ein CD med salmesong i musikkanlegget. Eg blei venleg, men bestemt plassert på ein stol mens han vaska ferdig. Så kunne eg få gå rundt og sjå. Han gav meg ein brosjyre som viste til aktuelle bibelstadar, fortalde historia om staden og som inneheldt ei bøn som kunne hjelpa meg og andre besøkjande til å ha ein andaktstund ved altaret i grotta.

Tankane gjekk til forteljingane om Jesus og disiplane. Så makta de ikkje å vaka éin time med meg? sa Jesus til Peter. Han var nok skuffa av disippelen som han elska så høgt. Eg trur nok eg ville ha sovna, eg òg, om eg hadde vore der. Og eg skuffar nok Jesus mange gonger, i mitt liv i dag. Det gir verkeleg ein del stoff til ettertanke, å sitja der i grotta i Getsemane. Samtidig er det befriande å vita at Jesus gjekk inn i lidinga, nettopp for å frelsa oss vanlege menneske. Eg kjem enda ein gong tilbake til det grunnleggjande i trua: For så elska Gud verda at han gav Son sin, den einborne, så kvar den som trur på han, ikkje skal gå fortapt, men ha evig liv. (Joh 3,16)

Den som vil lesa ein grundigare artikkel om grotta, kan sjå her.

Alle Nasjonars kyrkje

Dei fleste som kjem til Getsemane, konsentrerer seg om den katolske Alle Nasjonars kyrkje og om ein liten hage med eldgamle oliventre utanfor kyrkja. Denne kyrkja blei bygd i 1924 over ruinane av ei kyrkje frå 300-talet. Framfor altaret kjem det ei flat klippe opp av golvet, og tradisjonen fortel at det var her Jesus hadde si avgjerande bønekamp.

Ein gong eg kom til kyrkja, opplevde eg å vera der ein stund heilt åleine. Eg syns det var flott. Eg knelte ned framfor den flate klippa. Og eg studerte dei store mosaikk-bileta over altaret. Det er tre store bilete som viser til forteljingar knytt til denne staden: Det første biletet viser Judas som forråder Jesus, det andre viser Jesus i bønekampen og det tredje viser Jesus som seier «Eg er».

Men plusteleg var det slutt på freden og roen! Inn velta det ei gruppe amerikanske turistar som stort sett var opptatt av å ta masse bilete med blitz, trass i at det står oppslag om ikkje å gjera det. Deretter song dei eit halleluja-vers og hasta så vidare til ein ny stad. Mon tru om dei opplevde noko heilagt med denne staden? Eller var det bare var ein severdighet for dei? Det skal òg nemnast at det kom enda ei gruppe turistar mens eg var i kyrkja. Dei hadde heldigvis litt meir ro over seg.

Mange som kjem til Getsemane, er mest opptatte av hagen utanfor kyrkja. Her står det nokre eldgamle oliventre. Mange guidar vil nok hevda at desse er så gamle at dei var vitne til Jesu bønekamp her i Getsemane. Det syns eg ikkje er logisk. Om dei verkeleg skulle vera frå det første hundreåret (og slike tre kan visst bli så gamle!), må dei ha vakse opp etter år 70, då romerske soldatar hogg ned og brann opp alt brennbart under beleiringa av Jerusalem.

(Oppdatering: Sjå notatet Gamle oliventre i Getsemane frå 2012)

Likevel, sjølv om eg er skeptisk når nokon prøver å fortelja meg at desse trea stod der då Jesus levde, så gjer desse gamle trea inntrykk! Dei er spesielle, og Getsemane er ein spesiell plass. Staden er sterkt knytt til Jesu siste påske. Her kjem tekstane om koss Jesus kjempa i bøn like før han gjekk inn i lidinga og døden, svært nær.

Det må òg seiast at hagen ikkje er stor, og dessverre er det visst nødvendig å gjerda den inne. Me som besøkjer staden, får altså ikkje lov til å gå inn mellom trea. Vel, vel. Eg innser at viss alle turistar som ville, kunne brekka av ei grein for å ta den med heim, ville desse trea si lange historie få ein brå slutt!

Getsemane

Oppdatering: Sjå eit nytt og meir innhaldsrikt notat: Bibelhistorier: Getsemane

Getsemane er eit kjent stadnamn frå Bibelen. Staden er først og fremst knytt til Jesu lidingshistorie. Les me bibelforteljingane nøye, ser me at dette var ein stad der Jesus og disiplane ofte var samla. Dei budde ikkje fast i Jerusalem, men reiste nok som jødar flest tre gonger i året til byen i dei store høgtidene. Då var det fullt av folk i Jerusalem, og det er ikkje unaturleg at dei hadde ein eller fleire faste samlingsstadar. Kanskje Getsemane var ein slik stad?

Då Jesus hadde sagt dette, gjekk han ut saman med disiplane sine og over til andre sida av Kedronbekken. Der var det ein hage, og den gjekk dei inn i. Men Judas, svikaren, kjende òg den staden, for Jesus og disiplane hadde ofte kome saman der.

Her i Getsemane var det Jesus kjempa ein avgjerande bønekamp før han frivillig gjekk inn i lidinga og døden. Han lot flokken med venner venta på samlingsstaden og tok dei tre disiplane han hadde eit nærast forhold til, med seg lenger inn i hagen. Der blei han gripen av sorg og gru. Han bad dei tre vaka med han, og gjekk så for seg sjølv eit lite stykke unna og bad: Far, er det råd, så lat dette begeret gå meg forbi! Men ikkje som eg vil, berre som du vil.

Mens Jesus bad, sovna disiplane. Noko seinare, då Jesus hadde vekt dei og han igjen var saman med alle disiplane, kom det folk for å ta han til fange. Kven var det eigentleg som arresterte Jesus? Johannes fortel at Judas hadde fått med seg vaktstyrken og nokre menn frå overprestane og farisearane, og no kom dei dit med faklar og lampar og våpen. Vaktstyrken det her er snakk om, var ein romersk hæravdeling som var stasjonert i Jerusalem under dei store jødiske høgtidene, for å oppretthalde ro og orden. Jesus stakk ikkje av i denne situasjonen, men gjekk i møte med dei og lot det skje. Disiplane derimot, dei rømde.

Ein liten detalj frå Markusevangeliet: Ein ung mann følgde etter Jesus; han hadde berre eit linklede om seg. Dei tok han, men han sleppte linkledet, og rømde naken. I kommentarane i NTR les eg: Det at det bare er Markus som fortel om dette, har ført til tanken at den unge mannen var evangelisten sjølv. Den improviserte påkledninga (tilsvarande «i bare nattskjorten»), tyder på at han ikkje var ein av deltakarane i påskemåltidet som Jesus og disiplane hadde feira like før. Kanskje han budde i nærleiken og eigentleg hadde gått til ro, men nå fulgte etter for å sjå kva som skjedde?

Idag er Getsemane prega av kyrkjer og hagar. To av desse stadane har betydd noko spesielt for meg, og dei vil eg skriva litt meir om:

  • Alle Nasjonars kyrkje og hagen med gamle oliventre
  • Grotta i Getsemane

Her finn du link til fransiskanarane sine flotte sider om Getsemane. Den som vil lesa ein grundigare leksikonartikkel om Getsemane, kan lesa her.

Via Dolorosa

Forteljinga om Jesu liding og død er sentral i den kristne trua. Kristne har gjennom alle tider vore opptatt av historia om det som skjedde då Jesus i løpet av nokre dramatiske timar og dagar blei arrestert i Getsemane, blei forhøyrt av dei jødiske leiarane og av Pilatus, blei spotta og piska og til slutt døydde på korset.

Eg vil nå i vekene fram mot påske skriva nokre artiklar som går inn på dei ulike delane av lidingshistoria.

Uttrykket Via Dolorosa (lidingsvegen, smertevegen) blir brukt om den vegen Jesus måtte gå mot døden på korset, både i geografisk forstand og i overført betydning.

Opplevinga av at Jesu liding og død er så viktig, har òg ført til at mange kristne har fått ein spesiell interesse for byen Jerusalem der Jesu lidingsveg historisk gjekk. Denne interessa har eg òg kjent på i nokre år, og eg fekk i 2001 ein studiepermisjon då eg arbeidde med temaet under tittelen Jesu lidingsveg – innhald og lokalisering. I tillegg til å gå inn i innhaldet i lidingsvegen, har eg altså vore opptatt av å finna ut kor Jesus reint fysisk blei ført, frå han blei arrestert til han blei henretta og gravlagt. Kan me idag finna stadane der dette skjedde?

Eg delar Jesu lidingshistorie opp i desse avsnitta:

  • Jesus i Getsemane
  • Jesus i møte med dei jødiske leiarane
  • Jesus i møte med dei romerske leiarane
  • Jesu død på Golgata

I tillegg til dette som direkte kan kallast lidingshistoria, er det vanleg og naturleg å føra linja vidare fram til Jesu grav. Kva veit me om staden der han blei gravlagt og der Det nye testamentet forkynner at han stod opp frå dei døde?

Ei gudsteneste eg var med på for nokre dagar sidan, slutta med orda «Følg Kristus på vegen mot påske, til fornying og fordjuping i trua!» Det kan vera ei oppfordring til oss alle. Gjer me det, blir fastetida ei førebuingstid før påske, også for oss.