Biskop Polykarp i Smyrna

I serien med bilde frå dei sju byane i Johannes openberring er eg nå i Smyrna, det vil seia dagens Izmir i Tyrkia.

Då openberringsboka kom frå Efesos til Smyrna, blei den nok grundig studert ved høgtlesing i den kristne forsamlinga. Me veit ikkje kven som kom med boka. Kanskje var det Johannes sjølv? Kanskje ein bodberar eller eit følge av kristne søsken frå Efesos? Uansett kan me rekna med at den snart tretti år gamle Polykarp var blant dei som lytta ivrig, viss han då ikkje sjølv var den som stod for høgtlesinga. Polykarp hadde vakse opp som lokal kristen ungdom og han blei på denne tida (eller få år etterpå) biskop i byen.

Polykarp er eit viktig bindeledd mellom apostlane og teologane i oldkyrkja, og på grunn av han har Smyrna ein framtredande posisjon i den eldste kyrkja si historie.

For meg har interessa for dei sju byane i Johannes openberring ført til at eg på ny har funne fram historia om Polykarp. Her vil eg dela litt av dei skattane som finst i boka De apostoliske fedre. Boka inneheld kristne skrift frå den første tida etter at Det nye testamentet blei skrive. Her finn me interessant stoff om og av Polykarp.

Polykarp

Polykarp var født ca 69 og døydde som martyr ca 155. Eusebios omtaler han i kyrkjehistoria si som «aposteldisippel» og skriv at han fekk bispeembetet av dei som hadde sett og tent Herren (III,36,1).

Denne tilknytinga til apostlane kjem tydeleg fram hos Ireneus av Lyon. Han var født ca 125-130 i Smyrna og vaks opp med Polykarp som sin kristne leiar. Ireneus blei seinare biskop i Lyon og ein viktig teolog i oldkyrkja.

Ireneus skreiv om Polykarp i eit brev som er gjengitt i Eusebios si kyrkjehistorie (som eg har i svensk omsetjing):

Jag minns bättre vad som hände då än det som nyss skett ty det vi upplever i barndomen växer samman med själen och blir ett med den. Jag kan till och med nämna stället där den helige Polykarpos satt och språkade, hur han gick ut och in. Jag minns hans levnadssätt, hans utseende, hans tal till folket, hur han berättade om sitt umgänge med Johannes och med andra som hade sett Herren, hur han kom ihåg vad de sagt och vad han hört om Herren av dem, om hans kraftgärningar och undervisning. Såsom en som mottagit det av ögonvittnen till livets Ord berättade Polykarpos allt i överensstämmelse med Skriften.

Eusebios: Kyrkohistoria, bok V,20,5-6

Det finst også andre kjelder til kunnskap om Polykarp enn Ireneus sitt brev. Polykarp er kjent frå Ignatius sitt brev til han, frå hans eige brev til forsamlinga i Filippi og frå skriftet Polykarps martyrium.

Det er martyrforteljinga som er mest kjend. Den kjem eg tilbake til. Men først litt stoff om livet hans før han blei martyr, og om dei kjeldene me har til kunnskap om han.

Ignatius sine brev

Biskop Ignatius frå Antiokia blei ca 110 ført som fange frå Antokia til Roma, der han blei martyr. Undervegs var han ein periode i Smyrna der han møtte Polykarp. Ignatius skreiv sju brev i løpet av denne reisa; fire av dei blei skrivne mens han var i Smyrna og dei tre siste i Troas. Seks av breva var skrivne til ulike kristne forsamlingar (som delvis overlappar med openberringsboka sine «sju byar») og eitt var skrive til biskop Polykarp (forkorta Ign Pol), etter at han hadde møtt han i Smyrna. Ignatius sine brev er gjengitt i boka De apostoliske fedre. Dei er på mange måtar inspirert av Paulus og utgjer den eldste kristne brevsamling utanom Det nye testamentet.

Ignatius sine brev er prega av at han som dødsdømd var på veg mot martyriet i Roma. Det er som om han lengtar etter å bli martyr. Dette er ein underleg tankegang i vår tid. For Polykarp var det kanskje ein meir nærliggande tanke?

Ignatius roser Polykarp slik i brevet til han:

Jeg verdsetter ditt gudfryktige sinnelag. Det står fast som på en urokkelig klippe, og jeg er full av lovprisning etter at jeg ble aktet verdig til å se ditt rene ansikt, som jeg gjerne ville gledes ved hos Gud.

Ign Pol 1,1, frå De apostoliske fedre, side 69

Polykarps brev til filipparane

Det finst også eit brev frå Polykarps eiga hand; brevet til filipparane (forkorta Pol Fil). Dette blei truleg skrive i perioden 110-120. Brevet viser at Polykarp er godt kjent med dei nytestamentlege skrifta, som han dels siterer og dels hentar ord og uttrykk frå.

Han skriv også eit interessant avsnitt om Paulus og filipparane:

Dette brødre, skriver jeg til dere om rettferdigheten, ikke fordi jeg har gitt meg selv denne myndighet, men fordi dere har oppfordret meg. For hverken jeg eller noen annen i samme stilling som jeg, kan nå opp til den salige og lovpriste Paulus´ visdom, han som kom til dere i egen person og lærte grundig og pålitelig sannhetens ord blant dem som levde den gang. Og når han var borte, skrev han brev til dere. Om dere fordyper dere i dem, kan dere bli bygget opp i den tro som er gitt dere. Det er den tro som er mor til oss alle, men håpet følger etter, og kjærligheten til Gud, Kristus og vår neste går foran.

Pol Fil 3,1-3a, frå De apostoliske fedre, side 88

Polykarps martyrium

Dette skriftet (forkorta Pol Mart) er ei lita perle i den tidlege kristne litteraturen. Det er ei augevitne-forteljing frå forsamlinga i Smyrna til ei anna forsamling som hadde bede om å få høyra kva som skjedde då biskop Polykarp blei martyr. Den vanlegaste dateringa av martyriet er år 155, og skriftet er skrive kort tid etter dette.

Skriftet handlar om det som førte til arrestasjonen av han, om forhøyr og førebuing til henrettinga, om Polykarp si siste bøn, om sjølve henrettelsen på bålet og om dei jordiske levningane etter han.

Under forhøyret prøvde prokonsulen å få den gamle biskopen til å fornekta Kristus. Polykarp svarte med det som har blitt det mest kjende sitatet frå martyrhistoria hans:

I åttiseks år har jeg tjent ham, og han har aldri gjort meg noe ondt; hvordan skulle jeg da kunne spotte min konge som har frelst meg?

Pol Mart 9,3, frå De apostoliske fedre, side 105

Det er vanleg å forstå dette slik at Polykarp var 86 år gamal og at han hadde vakse opp med trua på Jesus heilt frå han var liten.

Hans Johan Sagrusten skriv i Boka om boka om koss Polykarps martyrium også er ei kjelde for den som vil sjå koss dei handskrivne bøkene spreidde seg i antikken. For Pol Mart har eit etterskrift som seier kven som førte det i pennen og kva tid det blei skrive, og som også gjengir den vidare avskriftshistoria. Det er den store namnlause skaren av avskrivarar som er heltane i bokhistoria, skriv Sagrusten. For meg blei dette kapitlet (side 147 ff) eitt av fleire høgdepunkt då eg las Sagrusten si bok. Les min omtale av denne boka her.

Eit par eldre utgåver av Polykarps martyrium

Skrifta om Polykarp er i dag lett tilgjengelege på norsk i boka De apostoliske fedre. Men Polykarps martyrium finst også i andre og tidlegare bokutgjevingar. Eg har nokre ulike utgåver i bokhylla, og det finst heilt sikkert fleire andre.

Eg syns det er interessant at serien Vidnesbyrd af Kirkefædrene blei gitt ut på norsk i 19 band så tidleg som i perioden 1880-1897. Band 11 frå 1885 inneheld skrift av Ignatius og Polykarp, omsett av Søren Bruun Bugge.

Boka Kristne martyrer i det gamle Rom har eit kapittel om Polykarps martyrium. Den er omsett frå svensk og gitt ut på Filadelfiaforlaget i 1948. Denne boka betyr noko spesielt for meg, for det er éi av nokre få bøker eg har etter morfar Abraham Salthe (1885-1962). Han var på sine eldre dagar forkynnar i trussamfunnet Den apostoliske tro.

Samanhengen med Johannes openberring

Ver tru til døden, så skal eg gje deg livsens sigerskrans!

Op 2,10

Slik står det i Johannes openberring, i bodskapet som var spesielt retta til den kristne forsamlinga i Smyrna.

Folket i Smyrna var stolte av byen sin og dei kalla den Asias krone (sjå notatet Frå den gresk-romerske byen Smyrna). Det greske ordet som er brukt i bibelteksten (ho stefanos), kan omsetjast både krone og sigerskrans. Bodskapet til forsamlinga i Smyrna kan gjennom ordbruken her ha gitt dei stolte smyrnarane ei viktig påminning: det er viktigare å søka det evige livet enn å søka ære i denne verda.

Eg vil også, som ein kuriositet nå «i desse koronatider», nemna at ho stefanos på latin blir omsett med corona, og at Jesus i dette bibelverset på latin gir løfte om coronam vitae!

Eg tenker meg at Polykarp gjennom heile livet hadde med seg bodskapet om å vera tru til døden. Heile openberringsboka har sjølvsagt vore viktig for han. Men kanskje denne setninga med Jesu løfte om livsens sigerskrans likevel blei spesielt viktig? Eg tenker meg at orda om sigerskransen har gitt Polykarp mot og håp då han sjølv møtte martyriet.

Oppdatert 06.11.2020

God bok: Boka om boka – gjennom to tusen år

Boka om bok

Boka om boka peiker på Bibelen som eit lokomotiv som har drive bokhistoria framover. «I denne store boka har ein alltid brukt berre det beste av skrivematerialar, det vakraste av kunsten, det nyaste av teknologi – alt dette som har forma både bokkunsten og vår eigen kultur» skriv forlaget på omslaget.

Eg har lese boka og blitt begeistra!

Les omtalen eg har skrive om boka på prest.no.

Reiseguide, år 50 e Kr

Adventsblogg 15. desember

derjesuslevde

Adventsbloggen på 3. søndag i adventstida handlar om ei faktabok for barn (og unge ungdomar). Den fortel om landet der Jesus levde og er skriven som ein reiseguide i år 50, altså mens området ennå var omtrent som på Jesu tid. Eg hadde ikkje sett boka før eit av barnebarna mine introduserte den for meg i går. Og eg blei sjølvsagt begeistra!

Jammen har ikkje boka også eit lengre avsnitt om å gå på fottur frå Nasaret til Kapernaum, altså veldig tilsvarande den moderne Jesus Trail som eg har gått mange gonger. Det sette eg pris på!

Når eg les boka som trusopplæringsleiar og som bibelinteressert farfar og morfar, syns eg det er ei flott bok som eg gjerne vil lesa saman med nysgjerrige barn. Boka gir masse faktakunnskap, også i kategorien fun facts, om landet der Jesus levde. Kanskje boka også kan skapa ein draum om ein gong sjølv å få reisa dit?

Når eg les boka som teolog og reiseleiar til Israel og dei palestinske områda, er eg imponert over kor mykje godt stoff ein har fått med i boka. Her er gode teikningar og kart, forteljande tekstar og faktatekstar. Med desse brillene ser eg likevel fort nokre få faktafeil, som på side 21: Staden ved Gennesaretsjøen der tradisjonen seier at Jesus viste seg etter oppstoda, ligg ikkje mellom Kapernaum og Betsaida. Staden ligg eit par km frå Kapernaum, men i den andre retninga. Side 44-45: På teikninga over Jerusalems bymur under Agrippa, ser det ut for at Golgata framleis ligg utanfor byen. Ved denne byutvidinga ca 10 år etter Jesu død, blei vel staden liggande innanfor muren? Til tross for slike detaljar imponerer boka med alt det ein har fått med på ein lett og interessant måte. Desse to eksempla på stadar der eg meiner å ha funne småfeil, får heller stå som eksempel på den mengda av fakta som faktisk er tatt med i boka.

Når det gjeld fødselsforteljinga frå Betlehem, undrar det meg at boka vidarefører tanken om eit fullt vertshus og om fødsel i ein stall (side 54-55). Eg registrerer også at forfattaren meiner at Maria og Josef truleg reiste gjennom Samaria då dei var på veg frå Nasaret til Betlehem. Eg trur heller dei reiste ned Jordandalen (her). Men dette er jo ein type «fakta» der me aldri kjem lenger enn til å meina noko om kva som er mest sannsynleg.

Meir om boka: Reiseguide Bli med der Jesus levde.

Originalutgåva heiter A Time-Travel Guide to the Land of Jesus og er skriven av Peter Martin (Oxford 2017). Boka er omsett til norsk av Vidar Kristensen og gitt ut på IKO-Forlaget AS i 2018.

Fortsatt god adventstid!

Her er heile adventsbloggen frå adventstida 2019:

God bok: Verdensteater

Thomas Reinertsen Berg: Verdensteater. Kartenes historie. Forlaget Press.
verdensteater.jpg

Dette er den beste boka eg har lese denne våren. Boka vann Brageprisen i 2017 som beste  sakprosabok. Og det var ein fest å lesa den! Brageprisjuryen skriv blant anna:

At kart har fascinert og at kart har enorm betydning gjennom tidene er vel kjent. Med boken Verdensteater har journalisten og skribenten Thomas Reinertsen Berg har skapt en tour de force i kartenes historie i verden. Han starter med de aller første verdensbildene, setter verden som scene, og tar sats gjennom verdensbildene og forestillingene, systematisk, velskrevet, morsomt og lærerikt. Les meir

Eg kjøpte boka først og fremst for å lesa kapittelet om «heilag geografi». Men eg blei fascinert av heile boka, – her var det mange høgdepunkt:

img_5614.jpg

Her er nokre avsnitt eg vil framheva som spesielt interessante, sett med mine auge. Det første eg vil nemna, er poengteringa av Augustin (viktig teolog, ca år 400) sitt syn på naturvitskap:

… en kristen burde vite minst like mye som en ikke-kristen om Jorden, himlene og de andre delene av universet, slik at han ikke satte Bibelens høyere sannheter i forlegenhet ved mangel på kunnskap om mer verdslige ting. Man burde studere Jorden sammen med bibelhistorie for bedre å kunne forstå den guddommelige skapelsen. (Side 77).

Når eg les dette må eg jo bare innrømma at det er mykje eg ikkje veit om jorda og universet …!

Omtrent samtidig (ca 390) skreiv Hieronymus ei topografisk ordbok med over tusen bibelske stadnamn, fordi «de som kjenner plasseringene til de antikke byene og stedene og navnene deres, vil få et klarere blikk på Den hellige skrift». Den boka skulle eg gjerne hatt, sjølv om den er skriven på latin. Det slår meg at dette ikkje er fjernt frå mine eigne tankar om bibelsk geografi og historie. (Side 77).

«Muntlege kart» var eit nytt og interessant begrep for meg. Berg skriv interessant om at vikingane klarte seg med slike muntlege kart. Reisene deira utan kart seier mykje om kor velutvikla evna til å huska og fortelja må ha vore i tidlegare tider. (Men eg undrar meg over at han omtaler Sigurd Jorsalfare si reise til Jerusalem ca 1110 som som ein del av vikingtida.)

Vikingene seilte over store avstander (…) Sigurd Jorsalfare reiste helt til Jerusalem, og i Landnåmabok er det en henvisning til noe som kan være Svalbard. I lys av dette er det påfallende at vikingene aldri laget et eneste kart. Ikke en eneste kyststrekning eller øygruppe ble tegnet. Vi må bare konkludere med at de greide seg fint med muntlige kart. (Side 211).

Eit «Ingenstedskart» frå 1959 basert på geografien i Sandnes er eit heilt annleis og løye høgdepunkt, ikkje minst for oss som bur her i distriktet. Eg har kost meg mykje med dette kartet. Det var faktisk seriøst laga av Norges geografiske oppmåling «for å eksperimentere med symboler, farger og typografi». Byen er kalla Storesand, – og Jotunheimen er plassert mellom Dybingen og «Gandafjorden» (side 254-255, med bildetekst på side 253).

Illustrasjonane i boka er eit kapittel for seg. Boka er usedvanleg flott illustrert, som Brageprisjuryen seier det. Eg avsluttar med dette avsnittet frå siste tekstside i boka:

Kart er verdensbilder – bilder av verden. Alle kartene i denne boken representerer ulike måter å se verden på, fra grekernes spekulasjoner til middelalderens tro, fra renessansens forsøksvise vitenskapelige og objektive kartlegging til den digitale tidens enorme informasjonsinnhenting. Alle har det til felles at måten de velger å se verden på, sier mye om hva man syntes var viktig og hadde mulighet til i tiden de ble tegnet. (Side 321).

 

Oldefars notatbok frå 1875

Peter Sværens notatbok frå Stord Seminarium

Oldefar Peter Sværen (1854-1932) var lærar på Rennesøy i Ryfylke i 1879-1923. Han kom frå Balestrand, tok lærarutdanning på Stord og kom til Rennesøy i 1879. Den gamle notatboka hans er frå religionsundervisninga på Stord i oktober 1875. Boka er ein av skattane i bokhylla mi.

Teksten på tittelsida i boka:

Religionsanmærkninger af Seminarilærer Lilloe

Stord Seminarium 1te October 1875

P. Sværen

IMG_5277
Dei neste bilda viser første og siste tekstside i boka. Undervisninga var ved læraren Kristian Lilloe. Innhaldet er ein gjennomgang av Luthers litle katekisme, det vil seia ei framstilling av den kristne trua, delt inn i avsnitt om dei ti boda, truvedkjenninga, Herrens bøn, dåpen og nattverden.

Siste side (side 131) i notatboka er datert 30. oktober 1875. Dei brukte altså éin månad på dette temaet.

IMG_5278.jpg

IMG_5279

Eg fekk den gamle notatboka hans av «onkel Otto» då eg var ganske ung. Otto var son til Peter og bror til farmor.

Notatboka er altså frå undervisninga på Stord Seminarium, det som seinare blei lærarhøgskole og som etter fleire fusjonar nå er ein del av Høgskulen på Vestlandet.

Boka Lærarutdanning i 150 år. Stord lærarhøgskule 1839-1989 (tilgjengeleg på Nasjonalbiblioteket) har bilde av skulebygningen som oldefar gjekk på og av læraren Lilloe.

Skjermbilde 2018-02-17 kl. 22.45.57

Skjermbilde 2018-02-17 kl. 22.47.12

Eg tar til slutt med litt om familien til Peter. Han gifta seg i 1880 med Sigrid, født Sæveraas (1862-1956). Dei budde først i lærarbustad på Hegland, og frå 1890 på garden dei kjøpte på Ask. Sigrid og Peter fekk 10 barn. Eg er barnebarn av Petra Serina. Her er informasjonen som står om familien deira i Rennesøy gards- og ættesoge:

Frå Rennesøy gards- og ættesoge, side 18

Tænkepauser i ferien

sp_rgsm_l

I går sat eg på strandpromenaden i Villajoyosa og hadde ein siste filosofisk «tenkepause» før eg reiste heim frå ferien. Temaet var spørsmål. Kor mange spørsmål stiller eg i løpet av ein dag? Og korfor spør eg eigentleg? Er det alltid for å bli klokare? Finst det spørsmål som eg ikkje forventar svar på, – eller som rett og slett ikkje kan besvarast?

Tidlegare i sommar oppdaga eg den danske bokserien Tænkepauser. Serien består av små hefte på 60 sider om svært ulike tema, utgitt av Aarhus Universitet. Dyktige forskarar skriv lett tilgjengeleg og kortfatta om spesialfelta sine. Det blir gitt ut ei ny bok kvar månad. Foreløpig har det kome 50 titlar, eg kjøpte i første omgang fem av dei.

Den siste dagen i Villajoyosa blei det til at eg sat med ein kopp kaffi og las i boka om spørsmål. Eg las eit avsnitt om dei mange spørsmåla eit barn kan stilla og om koss me som vaksne reagerer på desse spørsmåla. Dagen før hadde eg lese kapittelet Det første spørgsmål, der filosofen går tilbake til forteljinga om syndefallet i Første Mosebok og blant anna skriv om samanhengen mellom svar og ansvar. Tidlegare i ferien har eg lese ei teologihistorisk bok om reformasjonen og ei psykologibok om livshistoriene våre. Men husk, kvar av dei var på bare 60 sider!

«Formatet er småt, men tankerne er store», skriv forlaget. Den foreløpig siste boka i serien handlar om velferd (utgitt juni 2017). Til hausten kjem det bøker om smerte, humor, valg og karma. Og som sagt, serien inneheld allereie 50 titlar.

Vanskeligheden ved å anmelde de fine små bøger i Tænkepauser-serien er, at man presses til bestandigt at finde nye og varierende ord for sin begejstring (Henrik Dahl i Weekendeavisen).

Les meir på tænkepauser.dk. Bøkene finst også som lydbøker og ebøker.

Per Lønning om Betlehem

pixner-og-hintlian-betlehem

Det finnes knapt noen flekk i den bibelske geografi som gjennom tidene har talt til den menneskelige fantasi og lengsel som Betlehem, byen fra juleevangeliet. (…) Med en bok som denne er det som med det palestinske kulturlandskap: man begynner på overflaten for å grave seg ned i grunnen, lag etter lag. En stund med dens vakre og allsidige billedmateriale kan i seg selv være verdifullt. Men, for all del: la oss bruke tid, la oss stille oss åpne for innlevelsen!

Det er Per Lønning som skriv slik i forordet til eit billedverk om Betlehem, utgitt på Universitetsforlaget i 1981.

Boka er skriven av Bargil Pixner og George Hintlian. Pixner (død 2002) var katolsk munk, bibelforskar og arkeolog. Hintlian er armensk historikar. Begge er kjende som markante kristne guidar og historikarar i Jerusalem.

Eg las eit lånt eksemplar av Betlehemsboka deira for nokre år sidan. For eit par månadar sidan kom eg over boka i NMS sin gjenbruksbutikk i Stavanger, og kjøpte den sjølvsagt straks (for kr 10!).

Forordet til den norske utgåva er altså skrive av Per Lønning (1928-2016). Han legg vekt på Betlehem sin plass i kristne menneske sin fantasi og lengsel, og på byen som pilegrimsmål.

Lønning hadde neppe formulert avsnittet om «dagens Betlehem» slik i dag. Nå er det ein høg mur mellom Israel og Vestbreidda i området rundt Betlehem, og både dei politiske og religiøse forholda er endra og forverra sidan 1981.

Her er Lønning sitt forord til den norske utgåva:

Det finnes knapt noen flekk i den bibelske geografi som gjennom tidene har talt til den menneskelige fantasi og lengsel som Betlehem, byen fra juleevangeliet. Stedet dukker opp i beretningene allerede i forbindelse med gjetergutten David, som vokste opp i egnen. David var ikke bare eventyrskikkelsen som ble konge og grunnlegger av en kongeætt. Som dikter og musiker ble han også stående i minnet som grunnleggeren av Israels salmesang, og – i det hele – som idealbildet på en konge, kongen etter Guds hjerte. Dermed ble han gjennom århundrene også forbildet på kongenes konge, Grunnleggeren av det fullkomne gudsrike, Messias. Og profetenes hentydninger til Betlehem, kongebyen, fikk en dobbel bunn, de pekte samtidig mot Ham som skulle komme. Evangelistene Matteus og Lukas beretter at Jesus ble født i Betlehem. Mens Lukas, vår tradisjonelle juleevangelist, skildrer krybben, hyrdene og englene på marken, tegner Matteus stjernen og vismennene fra Østerland.

Helt fra 300-tallet, da interessen for «hellige steder» i Bibelens land våknet for alvor, har såvel Fødselsgrotten som Hyrdegrotten i Betlehem vært utpekt. Helligdommer ble reist på disse stedene, pilegrimer begynte å strømme til. Legendefloraen som spredte seg, førte til at også andre lokaliteter ble påvist der den hellige familie skulle ha søkt ly under sine reiser. I de mange grottene i og omkring byen begynte fromme eneboere å søke tilflukt. Det mest kjente navn er vel Hieronymus, skaperen av den mektige latinske bibeloversettelse. Med tiden skulle et stort antall klostere og kirker følge. Byens pulserende senter gjenno mer enn halvannet tusen år har imidlertid vært Fødselskirken, der krypten hvor Jesu fødselssted og likeså markeringen av krybben er markert. Kirken er utsmykket med altere så pilegrimene kan tilbe og eventuelt motta sakramentet på selve fødestedet.

Nordiske besøkende har ofte vanskelig for å dele sydlendingenes fryd over kirkepryd og alterprakt på de bibelske stedene. Vi ønsker oss heller stall og hyrdemarker slik vi forestiller oss at de må ha vært dengang. Et stykke på vei oppfyller dagens Betlehem også dette ønske: det bølgende landskapet med de vide beitemarkene bretter seg ut for øyet som de gjorde det for 2000 år siden. Gamle hyrdegrotter er bevart, ikke bare som del av det katolske og gresk-ortodokse kirkeanlegg som markerer «Hyrdemarkene», men også i mer opprinnelig, uutsmykket utgave. I tilknytning til et anlegg som tas vare på av det internasjonale KFUM, holdes det hver julenatt friluftsgudstjeneste for dem som måtte ønske en mer «naturlig» ramme.

Billedverket om «det fagre Betlehem» gir et allsidig inntrykk av byen slik den møter sine titusentalls besøkende idag. Det gir også interessante glimt av historien. Dette skjer med stor respekt, ikke bare for den bibelske overlevering, men også for det legendestoff som gjennom tidene har bidratt til å utvikle pilegrimsbyens profil. Boken vender seg ikke først og fremst til dem som ønsker å nærme seg historien på vitenskapelige premisser, men til dem som søker innlevelse – kan hende i forbindelse med besøk på stedet.

Dagens Betlehem er en pulserende by på størrelse med Fredrikstad eller Ålesund. Tilstrømningen av arabiske flyktninger i årene etter 1948 har ført til at byens tradisjonelle kristne preg er blitt noe avstreifet. Men også den muslimske befolkning har for en stor del sitt levebrød av kunsthåndverk og forretning knyttet til byens rolle som kristent pilegrimssentrum. Ikke minst er Betlehem kjent for sitt rike utvalg av produkter i oliventre. Etter den israelske okkupasjonen har byen stort sett unngått de tilspissede konfrontasjoner mellom jøder og arabere som har preget en rekke andre byer i «Vestbredd»-området. Fjerningen av piggtrådsperringene mellom byen og det israelske Jerusalem har bidratt effektivt til turisttilstrømningen.

Betlehem er vel verdt et besøk og vel verdt et studium: et særpreget landskap, en særpreget historie, en serie særpregede kulturminner. Men mest av alt: et sted som rommer avgjørende og dyrebare minner for alle som har opplevd juleevangeliets enestående utstråling. Byen der englesangen om «fred på jorden» først ble hørt, er i all sin rastløse, kommersielle hverdagslighet en vidunderlig påminnelse om at det var på slik en jord – på vår jord – at det skjedde.

Med en bok som denne er det som med det palestinske kulturlandskap: man begynner på overflaten for å grave seg ned i grunnen, lag etter lag. En stund med dens vakre og allsidige billedmateriale kan i seg selv være verdifullt. Men, for all del: la oss bruke tid, la oss stille oss åpne for innlevelsen!

Lokalhistorie frå Fiskepiren

verket-frontHistoria om farfars skraphandel har nå kome med i ei (svært lokal) lokalhistorisk bok om området ved Fiskepiren i Stavanger:

Erling Jensen: Verket. Fra seil til presse. Piren forlag 2016.

Historia kan også lesast her på bloggen, der den først blei publisert:

O. Berge, Skraphandel
(…) Skraphandelen til farfar har vore viktig i familien vår. Det er mange gode historier knytt til forretningsdrifta. Når eg ser tilbake på dette, er det ei stolt familiehistorie om ein mann som med humor og forteljarevne gjorde ein skraphandel til noko stort! (les meir)

Erling Jensen skriv i ei kort innleiing til teksten min at farfar overtok skraphandelen etter Goa i 1935. Dette var ei ny opplysning for oss i familien. Kjekt å få vita meir om familiehistoria vår!

Her er informasjon om boka frå forlaget:

Jorenholmen, Fiskepiren og Verksgata var et sentralt område allerede før Forstaden ble innlemmet i Stavanger i 1848. Sildeindustri, hermetikkindustri, smørproduksjon og trelasthandel ble etter hvert viktige satsingsområder. I kjølvannet fulgte alle under- leverandørene, håndverkerne og kremmerne. Boken gir et innblikk i hvordan forholdene var på Verket fra slutten av 1800-tallet og frem til i dag. Inneholder både gamle sort/hvitt-bilder og nyere fargebilder.

Luther: Jesu inntog i Jerusalem

img_3756Bibelhistoria om då Jesus rei inn i Jerusalem på eit esel er preiketekst i kyrkjene på første søndag i adventstida.

I forkynninga blir det ofte framheva at Jesus her viser seg som ein fredsfyrste ved ikkje å ri på ein stridshest, men på eit fredeleg esel.

Då Martin Luther preika over denne teksten for 500 år sidan, framheva han faktisk det same: at eselet var eit dyr som ikkje var avskrekkande. Det blei tvert imot brukt som ein hjelpar for menneska, det blei brukt til å bera og til å arbeida.

Denne helga begynner det nye kyrkjeåret 2016-2017. Dette året skal me markera at det er 500 år sidan reformasjonen. Eg fann denne veka fram Luther sine preiker for å sjå koss reformatoren – som blant anna var ein produktiv predikant – forkynte på første søndag i adventstida.

Som heilskap er den aktuelle preika ganske annleis den forkynninga som er idealet i Den norske kyrkja i dag. Det første eg la merke til, var likevel likskapen i omtalen av eselet. Det at eselet viser oss Jesus som fredsfyrsten, er altså ikkje eit nytt motiv; me finn det allereie hos Luther.

Her er det aktuelle avsnittet, på gamal dansk:

See, Han rider ikke paa en Stridshest, Han kommer ikke med glimrende Pragt og bydende Vælde, men paa et ustridbart Dyr, som kun bruges til at bære og arbeide, Menneskene til Hjælp, paa det Han kan give tilkjende, hvorlunde Han kommer, ikke for at skrække Menneskene, ei heller for at plage og undertrykke dem, men for at hjælpe dem, for at tage deres Byrde paa sig og bære den.

Grunnen til at eg siterer Luther på gamal dansk er mest for kuriositeten si skuld. Eg har to utgåver av preikene hans i bokhylla og her har eg henta teksten frå den eldste boka. Det har seg slik at eg tidlegare i år ved ei anledning fekk ei bokgåve «i staden for blomar»; ei utgåve av Luther sine preiker utgitt i Odense i 1854. Gåva blei ein fin opptakt til refomasjonsjubileet for meg.

Her er teksten på tittelbladet i boka (bildet):

Dr. Morten Luthers Kirke- og Huus-Postille. Forklaring over alle Søn- og Festdages Evangelier og Epistler. Oversat efter Benjamin Lindners tydske Samling. Ny fuldstændig Udgave, forøget med Morten Luthers Levnet og tretten Fasteprædikener.

For meg er det ei langt større oppleving å bla i den flotte og gamle boka enn i ei meir prosaisk utgåve frå Det evangelisk-lutherske kirkesamfunn i 1968. Men rett skal vera rett, når det kom til å lesa den 14 sider lange preika, valde eg den nyare utgåva. Og når eg her gjengir sjølve bibelhistoria, vel eg Bibel 2011:

Då dei nærma seg Jerusalem og var komne til Betfage ved Oljeberget, sende Jesus to læresveinar i veg og sa til dei: «Gå inn i den landsbyen som ligg framfor dykk! Der skal de straks finna eit esel som står bunde og har ein fole hos seg. Desse skal de løysa og leia til meg. Og om nokon kjem med spørsmål, då skal de svara: ‘Herren har bruk for dei.’ Då sender han dei hit med ein gong.» Dette hende for at det skulle oppfyllast, det som er tala gjennom profeten:

Sei til dotter Sion:
Sjå, kongen din kjem til deg,
audmjuk er han og rid på eit esel
og på folen til eit trekkdyr.


Læresveinane gjekk av stad og gjorde som Jesus hadde sagt. Dei henta eselet og folen. Så la dei kappene sine på dei, og han sette seg oppå. Mange i folkehopen breidde kappene sine på vegen, andre hogg greiner av trea og strødde på vegen. Og folket som gjekk føre, og dei som følgde etter, ropa:

Hosianna, Davids son!
Velsigna er han som kjem i Herrens namn!
Hosianna i det høgste!


Då han drog inn i Jerusalem, vart det uro i heile byen, og dei spurde: «Kven er dette?» Og folkehopen svara: «Det er profeten Jesus frå Nasaret i Galilea.» (Matt 21,1-11)

Luther sin hovuddisposisjon ser ut til å vera

  1. Trua vår, om Kristi gjerning som er gitt som gåve til oss
  2. Gjerningane våre, om Kristi gjerning som forbilde for oss
  3. Den åndelege tydinga av denne forteljinga om Kristus

Med dette som utgangspunkt, held han ei omfattande preike der han går gjennom enkeltord og uttrykk i teksten og gir alt ei djupare tyding, – og forkynner på sin særprega måte og med sterke ord frelsa gjennom trua på Jesus Kristus.

Luther si 500 år gamle preike blei interessant lesing for meg. Den er henta frå ein heilt annan kulturell samanheng enn vår og er sjølvsagt formulert ut frå andre preikeideal enn dei eg har. Men lesinga sette igang mange tankar fram mot den første søndagen i adventstida. Eg ser fram til å lesa meir om og av Luther det neste året!

Volrath Vogt: Det hellige Land

Stor norsk bok med historisk geografi over Israel og Palestina

img_3745I forrige veke var eg innom Norlis Antikvariat i Oslo. Der fann eg Volrath Vogt si bok Det hellige Land, utgitt i Kristiania i 1879. Dette er ei stor bok på 789 sider, med 96 illustrasjonar og 6 kart. Her er det samla imponerande mykje kunnskap, spesielt med tanke på at dette er skrive før det blei enkelt og vanleg å kunna reisa frå Norge til Midt-Austen.

Eg samlar på bøker med historisk geografi knytt til dei bibelske landskapa. Eldre bøker inneheld sjølvsagt ikkje oppdatert kunnskap. Det er likevel mange gode grunner for at eg syns det er interessant også med gamle bøker om temaet.

Volrath Vogt si bok er prega av si tid. Eit innleiande kapittel om grenser og storleik startar på denne måten:

Det Hellige Land ligger i Asia ved Bunden af Middelhavet. Det ligger kun faa Mil fra Afrika og ikke heller langt fra Europa, altsaa omtrent midt i den Del af Jorden, som var kjendt i gamle Dage.

Vogt var ein norsk teolog, lærebokforfattar og skuleleiar («overlærer ved Kristiania Kathedralskole»). Når det gjeld kunnskapen om Det heilage landet, er det nok rett å kalla han forskar. Boka hans er omtalt (men med feil årstal) i artikkelen om forfattaren i Norsk biografisk leksikon:

Disse bibelhistoriske verkene varsler Vogts økende interesse for det hellige land. 1863 gjennomførte han en lengre forskerreise til Syria og Palestina, og her samlet han inntrykk og historiske data for sitt vitenskapelige hovedverk, Det hellige Land (1868). Boken vitner om et nøyaktig og samvittighetsfullt forskerarbeid og er preget av Vogts sedvanlige klare stil. I det korte forordet sier Vogt at det ligger 15 års arbeid bak boken, som bringer et vell av opplysninger om geografiske, historiske og sosiale forhold i Midtøsten.

Dette er ikkje ei bok eg les frå perm til perm. Men eg vil gleda meg over større og mindre avsnitt i den. Det er lett å finna fram då boka både har detaljert innhaldsliste og eit omfattande register.

Dei første 200 sidene er tematisk oppbygd. Resten, altså over 500 sider, er ei oversikt over «Byer, Landskaber, Mindesmærker m.m. i alfabetisk Orden». Her er det oppslag på svært mange stadnamn og eit vell av interessante opplysningar.

Bilda under viser noko av innhaldslista og dei gir inntrykk av detaljrikdomen i den tematiske delen.

img_3747

img_3748

Det neste bildet viser Vogts «Liste over Bogens 99 Billeder og 6 Karter».

Spesielt karta i boka er interessante. Nokre av dei er på utbrettsark. Vogt teikna faktisk fleire av karta sjølv. Eg tar med kartet hans over Jerusalem «fra Kristi Tid indtil forstyrrelsen ved Titus».

img_3751

img_3750

Sjølv om Det hellige Land blir rekna som Vogts hovudverk, er det ikkje denne boka han er mest kjent for. Han skreiv ei kort bibelhistorie som første gong blei gitt ut i 1858. Då eg gjekk på barneskolen i Stavanger på 1960-talet, var «Vogts Bibelhistorie» framleis i bruk! Bildet under viser boka eg sjølv fekk i kristendomsundervisninga på Våland skole.

Flere generasjoner norske skoleelever fikk gjennom et helt århundre et møte med “Vogts bibelhistorie” og fikk dermed oppleve denne bibelfortellingens mester på en måte som skapte gjenklang i sinnet. Det er dette Volrath Vogt først og fremst blir husket for.

Bibelhistorie

Stavangersk nynorsk

Tore Renberg har skrive roman på nynorsk. Aftenbladet har i dag eit intervju med han, og her kjem gullkorna på rekke og rad. Eg syns det er flott kvar gong det blir fokusert på kor naturleg nynorsk er her i Rogaland, – inkludert i Stavanger.

Sjølv begynte eg å skriva nynorsk mens eg framleis var elev på Hetland vidaregåande skule i Stavanger. Sidan har eg mange gonger omtalt dette som ein sentral del av ungdomsopprøret mitt.

Eg hadde sjølvsagt hatt bokmålopplæring sidan eg begynte i 1. klasse. Den første interessa for nynorsk vakna i norskundervisninga, kanskje allereie på ungdomsskulen på Hinna. Eg orka likevel ikkje å ta det store spranget det ville vera å skifta hovudmål på vidaregåande. Men etter at eg var ferdig på Hetland, har eg skrive nynorsk. Det vil seia ein stavangersk nynorsk som ligg tett opp mot dialekten min.

Her er eit utdrag frå Jan Zahl sitt intervju med Renberg:

Nynorsk blei redninga då Tore Renberg stod fast i arbeidet med sin nye roman. «Du er så lys» måtte skrivast i eit språk som låg nærare både tanken og tunga.

(…)

Eg har alltid skrive med intensitet og glede, men her sat eg med ein tekst som var drit. Eg lurte på om eg hadde mista det.

Renberg har eit lyst grunngemytt. Han prøvde å halda dei mørke tankane borte, prøvde å vera konstruktiv, positiv, som ein annan næringslivsfyr, vakna ein morgon og tenkte han hadde løysinga.

– Eg begynte å skriva på dialekt. Det funka ikkje. Det blei bare sært og smalt.

Ny natt. Ny grubling. Finst det eit språk som ligg nærare tanken og tunga, eit språk som står til Jørgen, som formidlar det Renberg vil seia?

Jo. Eureka! Nynorsk!

– Eg begynte å skriva i jublande glede. Eg hadde endeleg funne verktyet som eigna seg for dette materialet. Det var som å bli ein førstegongsskrivande igjen. Det var ein fantastisk dag i dette forfattarskapet!

– Kan du nynorsk?

– Eg kan nynorsk slik ein stavangermann på heilt naturlig vis kan dette målet. Eg har hatt det på skulen, som sidemål, skreiv særoppgåve om Tarjei Vesaas. Men eg har hatt ein identitet som bokmålsbrukar.

Er ikkje dette eigentleg litt rart, kjære, eventuelle lesar? At nynorsk ikkje har (hatt) ei sterkare stilling i ein by som Stavanger? I Sandnes? Bergen? Lyttar du ærleg til korleis du sjølv snakkar, vil du høyra at språket ditt utan tvil ligg nærast nynorsk. Du seier «eg» og «ikkje», bøyer substantiv og verb som ein nynorsking. Likevel har nynorsk blitt sett på som eit mindreverdig språk.

– I denne kulturen har eg vakse opp. Som litterært interessert menneske har eg jo fått med meg at det er masse flott litteratur på nynorsk. Men eg har aldri vore den fremste nynorsktilhengaren. På skulen følte eg at eg lærte eit språk som ikkje var vårt, seier Renberg.

– Kan det vera eit utslag av byarroganse – eller dårleg urban sjølvtillit – når vestlandsbyane har eit slikt syn på nynorsken?

– Ja. Det ligg ein historisk arv der, det reflekterer den gamle embetsmannsstatens agg mot landsmålet. Det har ikkje hjelpt at Stavanger har vore ein blå by, for Høgre har alltid vore ute etter nynorsken – som dei også er nå. Det er lite raust og framsynt, og eitt av Høgres minst sympatiske trekk, svarer Renberg, og legg til:

– Eg tek sjølvkritikk på korleis eg har sett på nynorsken – og det burde også Høgre gjera. Du kan ikkje diskvalifisera så mykje tenking som er gjort på dette språket, sjå ned på så mange som bruker nynorsk. Ein burde sjå den tospråklege situasjonen me har som eit potensiale, ikkje eit ork og eit slit.

Renberg noko har skjedd. Ikkje bare med hans eige forhold til nynorsken, men folks forhold til målet.

– Nå skriv me SMS på dialekt. Det same gjer me i sosiale medium. Det har blitt heilt naturleg for oss å skriva eit språk som ligg nærare tunga; nærare slik me snakkar, seier Renberg, som meiner han har funne opp igjen sitt eige språk – sin eigen litteratur – gjennom oppdaginga av nynorsken.

Les meir

Israels Konge-Sogur

Det Norske Bibelselskap 200 år

Koss kan eg best heidra 200-års jubilanten her på bloggen?

Bibelselskapet har feira jubileet med stor bibelfestival i Oslo denne helga. Eg har ikkje hatt høve til å delta då eg har vore opptatt med eit anna og meir lokalt jubileum. Men Bibelselskapet er viktig for meg. Eg nyt kvar dag av frukta av deira arbeid gjennom lesing i Bibel 2011.

Det eg sjølvsagt først og fremst ønsker å seia, rett nok litt forseinka, er dette: Gratulerer med jubileet! Det Norske Bibelselskap er viktig, det er svært økumenisk, det tar del i internasjonal bibelmisjon og det har gitt oss den etter mitt skjøn beste bibelomsetjinga me pr i dag har her i landet.

Eg vil likevel markera jubileet på ein litt meir nerdete måte enn med bare å seia «gratulerer». Eg hentar derfor fram éi av dei mest spesielle bibelutgåvene eg har i bokhylla mi; Israels Konge-Sogur. Dette er ei gamal utgåve som inneheld Samuelsbøkene og Kongebøkene frå Det gamle testamentet, omsett av professor Alexander Seippel og utgjeven «hjaa Det Norske Bibel-Sellskape» i 1930. Boka har eg kjøpt på Nynorsk Antikvariat.

Israels Konge-Sogur 3_0001

Israels Konge-Sogur 1

 

Seippel var ein tidleg pioner når det gjeld nynorsk bibelspråk. Sylfest Lomheim skriv slik om han i Norsk Biografisk Leksikon:

Kva slags bibelstil skapte Seippel? Det som slår ein lesar, er dei dristige stilspranga – poetisk der grunnteksta var det, kvardagsleg der grunnteksta var det. Og venleiksdyrkande som han var, nytta Seippel til fulle treklangen i midlandsmålet (endevokalar på a, i, u) – “læresveinane”, “Israels-ættine”, “kvinnune”. Som omsetjar var han nådelaust profesjonell. Han omsette ikkje Jesu bøn med “Fader vår”, men “Far vår, i himmelen” (Matt 6,9). Først i revisjonen av Nyetestamentet (2004) ser det ut til at dette kan bli løysinga. Men han gjekk stundom vel langt i å gjera bibeltekstene heimlege, til dømes valde han “ein av sokneformennan” (Matt, 9,18), endå det burde ha stått “ein av synagogeformennene”. I vår tid kan Seippel verka gamalvoren og orddyrkande. Men synsvinkelen lurer oss: Han var radikal og nyskapande – i si tid. Og hans løysingar lever: “Dette er sonen min, han som eg elskar, han som eg hev hugnad i” (Matt 3,17).

(Les meir)

Eg tar med eit sitat frå Israels Konge-Sogur for å visa språket til Seippel. Avsnittet er  henta frå Salomos bøn ved tempelvigsla i 1. Kongebok 9:

Men er det no i røyndi so at Gud bur paa jordi? – Sjaa himmelen og alle himlar i himmelen rømer deg inkje, langt mindre dette huse, som eg hev bygt! Like-vel vil du visst snu deg aat bønine og dei audmjuke ynski mine, Herre min Gud; du vil visst høyre paa det rope og den bøni som tenaren din ber fram for di aasyn i dag, og vaka yver dette huse natt og dag – yver den staden som du sa det um: «Eg vil sjøl bu der» – so du høyrer paa dei bønine som tenaren din ber fram med augo vende mot denne staden. Du vil visst høyre paa dei hjarte-sukkane som din tenar og Israel, folke ditt, sender hit til denne staden; du vil høyre dei paa den staden du bur – i himmelen; du vil høyre og til-gjeva.

Til samanlikning er ordlyden i Bibel 2011 slik:

   27 Men bur Gud verkeleg på jorda? Sjå, himmelen og himlars himmel kan ikkje rømma deg, langt mindre dette huset som eg har bygd! 28 Vend deg mot bøna til tenaren din og ropet hans om nåde, Herre, min Gud! Høyr ropet frå tenaren din og den bøna han i dag bed for ditt andlet! 29 Hald auga dine opne over dette huset natt og dag. Vak over den staden der du har lova at namnet ditt skal bu. Høyr dei bønene som tenaren din ber fram, vend mot denne staden! 30 Ja, høyr den bøna om nåde som tenaren din og Israel, folket ditt, bed, vende mot denne staden! Høyr dei i himmelen der du bur, høyr og tilgjev!

Dette avsnittet er ikkje veldig krevjande i Seippel si språkdrakt. Det finst andre avsnitt som språkleg sett er mykje meir vanskelege. Mange vil nok i vår tid til og med seia totalt uforståande. Ikkje alt som var «radikalt og nyskapande» i 1930, er gangbart i dag.

Eg tar med eit eksempel. I starten av Salomo si bøn (vers 12-13), står det slik hos Seippel:

Daa kvad Salomo:
Paa himmel-kvelven sette Herren soli bjart,
Sjøl etla han i skodde-myrkre bu –
Bygt hev eg no eit hus til heim for deg,
Ein bu-stad der du gjenom ævun´ une kann.

Bibel 2011 formulerer seg enklare (men her startar teksten med det som er andre linje i Seippel sin tekst):

Då sa Salomo:
Herren har sagt
at han vil bu i ei mørk sky.

Men no har eg bygd deg ein staseleg bustad,
ein stad der du kan bu i all tid.

Seippel har også med fotnoter med forklaringar, nokre gonger kommenterer han norske ord og uttrykk, andre gonger kommenterer han grunnteksten eller andre vitskaplege spørsmålsstillingar.

Bibel 2011 følgjer her den hebraiske (masoretiske) teksten, mens Seippel følgjer den greske omsetjinga (Septuaginta) som har med ei ekstra linje. Seippel kommenterer tekstvalet sitt i dette siste eksemplet i ein fotnote (som heller ikkje er enkel å forstå i dag):

Paa himmel (-kvelv)en sette Herren soli (bjart), soleis den græske teksti (i v. 53). Heile denne reiti vantar hjaa Massora; men det kann inkje lett tenkjast at Salomo skulde ha kvedi eit uheilt vers.

«Eit uheilt vers»? Visste ikkje Seippel at versinndelinga historisk sett er relativt ung?

Språk og omsetjing er spennande saker! Og Bibelselskapet er og har vore ein profesjonell aktør med brei kulturell og fagleg kompetanse. I 1930 var Seippel ein av dei fremste språkforskarane innan semittiske språk, og han hadde også ry på seg for å vera ein ordkunstnar på norsk. I dag er det vår tids forskarar og litteratar som saman har arbeidd seg fram til teksten i Bibel 2011.

Om Lars E. Berge, Gjesdal

Eg sit med ei gamal bok i hendene. Den har tilhøyrt tippoldefaren min, Lars Erikson Berge. Han har skrive namnetrekket sitt i boka. For meg er den litle boka eit klenodium.

I morgon (30.08.2015) skal det vera slektsstemne for Bergeslekta frå Gjesdal. Sjølv har eg dessverre ikkje høve til å delta. Men eg kan bidra med litt frå slektshistoria her på bloggen.

Det er den store slekta etter Kari Toresdotter og Lars Erikson Berge som skal samlast. I denne slekta finst det eit par klassiske bilde, som eg vil ta med her.

Lars Erikson Berge, Gjesdal
Lars Erikson Berge, Gjesdal

Det første bildet viser Lars der han sit med falda hender. Han var født i 1792 og døydde i 1873. Lars var bonde. Han kom frå nabogarden Indre Lima og overtok garden på Berge frå svigerforeldra i 1820.

Elles hadde han mange tillitsverv i lokalsamfunnet. Han var ein av dei første ordførarane i Gjesdal, i perioden 1844-1847. I unge år var han omgangsskulelærar i ca 10 år. Seinare i livet var han vaksinatør. Og han hadde lenge ansvaret for ei boksamling som var utgangspunkt for det seinare lokale folkebiblioteket.

Lars var interessert i bøker. I slektsboka som kom ut i 1915, står det slik:

Han styrte i lang tid bygdens almuebibliotek og hadde selv læst størsteparten av bøkerne. Der var vistnok intet hjem i Gjesdal, hvor der læstes saa meget som i hans.

Eg er så heldig å ha ei av bøkene hans. Namnetrekket hans står øverst til venstre i bildet. Bildet blir større viss du klikkar på det.

Lars E. Berges bok

Tittelen på boka er lang i forhold til vår tids titlar:

Johannes Bunians udførlige Levnet og Død, eller Guds Naade, som strækker sig endog til de største Syndere. Det er, en sandfærdig Fortælling om Forfatterens første Dragelse og hans videre Fremgang i Naaden.

Dette må dreia seg om den kjente engelske presten og forfattaren John Bunyan. Boka er omsett frå engelsk og gitt ut i Christiania i 1848.

Boka har som du ser, si eiga historie. Ulike eigarar i slekta har skrive sine namnetrekk i den. Øvst til venstre finn me altså Lars E. Berge sitt namn. Reier Berge (1835-1908) var ein av sønene til Lars. Han var lenge lærar og klokkar i Gjesdal, men flytta seinare til Herikstad her i Time. Kaare Time var barnebarn av Reier. Eg blei kjent med han dei siste åra han var sokneprest i Høyland (1967-1978). Sjølv fekk eg boka i eige etter Kaare Times død. Etter at arvingane hadde gått gjennom boksamlinga hans, fekk eg òg sjå gjennom bøkene. Då eg viste fram kva eg hadde funne, fekk eg bekrefta at denne gamle boka etter ein av våre felles forfedre, skulle vera mi.

For at dei som er slektsinteresserte ikkje skal bli altfor forvirra, bør eg nok ta med at eg ikke har Bergenamnet mitt frå Gjesdal. Det kjem frå farsslekta mi frå Finnøy. Men mormora mi, Hanna Regine Salthe, var født Berge. Ho var barnebarn av Lars Erikson Berge. Slektslinja går slik: Mor heitte Esther Berge, født Salthe (1920-2007). Hennar mor var Hanna Regine Salthe, født Berge (1886-1955). Ho var dotter av Ommund Larsson Berge (1832-1903). Han var son av Lars Erikson Berge.

Eg vil avslutta med det andre klassiske bildet i Bergeslekta frå Gjesdal. Det er eit bilde av dei åtte barna til Lars, då dei sjølve var blitt gamle. Bildet er tatt i 1894.

Søskenflokk 1894, Berge i Gjesdal
Søskenflokk 1894, Berge i Gjesdal

Bak frå venstre: Adam, Lars, Erik, Ommund, Reier. Framme frå venstre: Karen, Thore, Rakel.

Lars Larsson Berge har 25.06.1894 skrive slik om dette bildet:

Idag var vi alle 8 søskende samlet hos den ældste bror paa vort fødested, Berge i Gjesdal sogn, for efter avtale at faa os fotograferet. Dette kunne vel siges at være av mindre nødvendighet. Og ganske sandt! Men der er dog den mærkverdighet ved det, at vi har ikke været flere søskende og nu er vi alle gamle og graa, fra 10de november 1816 til 1ste november 1835. Der er altsaa 19 aar i forskjel paa alderen eller den gjennemsnitlige alder henimot 70 aar. Dog var vi alle saa pas raske at vi kunne samles tilfods dertil. Den ældste er derimot ikke litet skrøpelig. Vi skildtes igjen med den tanke, at vi ikke mer kom til at samles paa et sted paa denne jord, men satte stevne hist oppe hos Gud. Det skje ved Jesus alene.

Litterært blikk på Utstein kloster

Tankar ved larsok, 10. august

11239624_10203816105834961_6834123562315302697_n
Utstein kloster. Foto: Arne Berge 2015

Utstein kloster er ein av favorittstadane mine. Både kulturhistoria og kulturlandskapet som er knytt til staden, fascinerer meg. Og for med ein gong å sitera Alfred Hauge:

Eit landskap er som eit menneske. Det har sitt andlet, og det har dét som er innanfor andletet.

Alfred Hauge i Perlemorstrand, side 28

Det er i dag (10.08.2015) 50 år sidan klosteret i 1965 blei gjenopna etter omfattande undersøkingar og restaurering. Datoen var sjølvsagt ikkje tilfeldig valt. Larsok (10. august) er knytt til St. Laurentius som klosteret var vigd til i mellomalderen.

Eg har blant anna brukt dagen til å lesa ferdig Harald Olsen sin artikkel Alfred Hauge og Utstein Kloster, skriven for Museum Stavanger årbok 2014, side 121-173. Eg kjøpte eit særtrykk av artikkelen på Utstein pilegrimsgard på forsommaren. Bildet av klosteret tok eg på Kristi himmelfartsdag då eg var på gudsteneste i klosterkyrkja.

Alfred Hauge hadde eit nært forhold til klosteret. Mykje av artikkelen er interessant presentasjon og tolking av dei fem romanane og to diktsamlingane som inngår i «Utstein Kloster-syklusen». Bøkene kom ut frå 1967 til 1984. Eg las romanane (og delar av diktsamlingane) på 70- og 80-talet, og har lese noko av dette om igjen nå i år i samband med 100-års jubileet for forfattaren.

Olsen avsluttar med å skriva om litteratur som bygger et helligsted. Denne delen av artikken begynner slik:

At Utstein Klister har betydd mye for Alfred Hauges forfatterskap er hevet over tvil. Men hva har så forfatterskapet – og Utstein Kloster-syklusen – betydd for klosteret? For enkelte leseres forhold til stedet har nok bøkene betydd mye. Men i det store og hele må en vel si at syklusen ennå er en lite benyttet skattkiste. Det er imidlertid en skattkiste med et stort potensiale!

Hauge har utan tvil vore med og forma mi interesse for og mitt bilde av staden. For meg er klosteret både ein heilag stad og ein historisk stad. Eg syns også det er flott at museet gir den litterære vinklinga så stor plass i årboka.

Relatert stoff på bloggen:

Alfred Hauge: Lidelsens veier

Lidelsens veier er kjærlighetens veier. Alfred Hauge 100 år.

Dette var temaet for kulturkvelden i Hinna kyrkje i forrige veke. Me hadde eit allsidig kulturprogram, mellom anna med diktlesing, song og musikk ved Hauges barn, barnebarn og oldebarn. Men temaet «lidelsens veier» var først og fremst ivaretatt av professor Jan Inge Sørbø, som hadde eit godt og innhaldsrikt foredrag om Hauges teologiske tenking med utgangspunkt i dette Haugesitatet.

For meg blei det ein kveld som sette i gang mykje mimring. Eg las mange av bøkene til Alfred Hauge på 70- og 80-talet. Nå har eg funne fleire av dei fram igjen. Eg hugsar forfattaren som fast deltakar i  gudstenestelivet i Hinna kyrkje frå ungdomsåra mine i kyrkja på 1970-talet.  Og sist, men ikkje minst, var mimringa knytt til vennskapet med Jan Inge, som eg blei kjend med siste året på gymnaset. I åra som følgde, hadde me blant anna fleire gode fjellturar saman i Ryfylkeheiane. Nå var det kjekt å treffa han igjen.

Men mimringa var likevel ikkje det viktigaste med denne kvelden. For meg, og sikkert for mange andre, skapte den ei fornya interesse for Hauge sine salmar og bøker. Kulturutvalet i Hinna kyrkjelyd hadde gjort eit godt arbeid med å setja saman programmet. I tilegg til det som alt er nemnt, var det felles salmesong, song ved menighetskoret og eit innslag ved Edvard Eikill, som var venn av Hauge. Sjølv fekk eg gleda av å leia kvelden.

Jan Inge bygde foredraget på kulturkvelden opp omkring dei fire salmane Hauge har i Norsk salmebok (2013):

  • Når stride stormar mot deg jagar (1940), nr 477, i avsnittet Trengsel og trøyst
  • Opna deg, hjarte! (1967), nr 556, i avsnittet Søndag og kyrkjegang (skriven til vigslinga av Hinna kyrkje)
  • Alle dei fuglar som flaug under himmelen blå (1970), nr 775, i avsnittet Ved senga
  • Du er Gud over år og tider (1966, 1972), nr 850, i avsnittet Åremålsdagar

Gudstrua sitt forhold til lidinga i verda er eit viktig tema i Hauge sitt forfattarskap. Han ville skriva sant om det vanskelege. Ein annan som høyrde foredraget, kollega Jostein Vestbø, samanfatta det slik på facebook: «smerte og medliding, tryggleik og kjærleik i Hauges forfattarskap og teologiske tenking». Ja, for det dreidde seg slett ikkje bare om liding. Her var det også humor og lyse historier.

Sjølv om foredraget tok utgangspunkt i dei fire salmane, er temaformuleringa henta frå romanen Mysterium. Den handlar om liding og medliding. Hovudpersonane er Victor, som har mista hukommelsen, og professor Oneiropompos. I eit avsluttande kapittel trer forteljaren, altså Alfred Hauge sjølv, inn i boka. Eg tar med eit avsnitt som også blei sentralt mot slutten i Jan Inges foredrag:

Men med hensyn til den verden han (dvs Victor) har sett inn i, og de billeder han bruker: Den som leser og har kunnskap alene, vil lite kunne tyde og tolke dem. Den som dertil eier visdom, vil kunne tyde mer. Har han dertil kjærlighet, vet han å tyde alt. For der hvor det finnes kjærlighet, der er alltid lidelsen og lidelsens visjon til stede, og der hvor lidelsens visjon er til stede, der strømmer større kjærlighet til – som de hvite blodlegemer til et sår. Der hvor kjærligheten er, der er legedommen, også legedommen mot døden.

Hvilke ord er det fortelleren drister seg til å bruke?

Han vet bedre enn noen annen at når Victor denne morgenen reiser fra klosteret, da er det nettopp døden – den uovervinnelige – han vil stilles overfor. Hans hustru er kanskje allerede gått bort. Og lever hun fremdeles, er hun trolig hinsides bevissthetens grense, i en verden som kanskje ligner den Victor har gjennomstreifet, eller mer grufull, eller mer skjønn, eller hun er inne i en stor hvile og glemsel. For ved livets veier ligger gehenna og paradisene, og også ved dødens veier. Og portene til den store stillhet åpnes langsomt.

Eller om hun er ved bevissthet, så vil hennes pine være som et instrument hvor hver streng vibrerer. Og hennes pine er Victors pine. Det kan ikke annerledes være.

Og som deres lodd er, slik er menneskenes lodd i verden. Også leserens lodd, også fortellerens lodd. Kan summen av all lidelse i verden være større enn summen av to menneskers lidelse? Fortelleren tør ikke svare.

Men midt i lidelsen står han som profeten vitner dette om: «Sannelig, våre sykdommer har han tatt på seg og våre piner har han båret.» Dette er også fortellerens vitnesbyrd, grunnet på erfaring. Derfor skal det stå nedskrevet her, innen Victor trer ut av vår historie.

Dette betyr visselig at gjennom Kristus går det veier ut av lidelsen. Men det betyr også at gjennom ham, den velsignede, går det veier inn i lidelsen, for lidelsens veier er kjærlighets veier.

Jan inge skriv om denne boka i artikkelen om Alfred Hauge i Norsk biografisk leksikon:

Det visjonære krevde etter hvert større plass i Hauges litteratur, og i Mysterium fra 1967 handler det nesten bare om syner og drømmer; romanen er en vandring i menneskets indre liv, samtidig som den på en ny måte setter lidelsesproblematikken i fokus. Fra og med denne boken var Hauges bøker knyttet sammen i Utstein Kloster-syklusen med det gamle klosteret som et geografisk og idémessig senter. Les meir

HinnAvis om arrangementet: Ingen lidelse uten kjærlighet.

Oppdatering 10.08.2015: Sjå òg Litterært blikk på Utstein kloster.

Ny guidebok om tempelhøgda

jerusalem-the-temple-mount-a-carta-field-guide

Denne veka fekk eg tilsendt den rykande ferske guideboka om tempelhøgda i Jerusalem. Eg hadde bestilt boka frå forlaget, slik at eg skulle få den så snart som mogleg. Boka blir omtalt slik:

JERUSALEM—THE TEMPLE MOUNT is the first modern guide  to the Temple Mount for visitors of all religions. (…) The authoritative text of JERUSALEM: THE TEMPLE MOUNT contains priceless information and is richly documented with detailed maps, plans and stunningly evocative reconstructive illustrations. An artistic masterpiece in itself, this important addition to the scant literature on the Temple Mount will be equally appreciated by Jerusalem residents, tourists and armchair travellers.

Eg har så vidt begynt å bla i boka. Ho ser svært interessant ut. Her er mykje informasjon, gode foto og ikkje minst: flotte teikningar i kjent Ritmeyer-stil. Den som vil gjera seg kjent med teikningane hans, kan følga bloggen Ritmeyer Archaeological Design. Eg ser fram til å lesa boka, og ikkje minst til å ha den med meg neste gong eg skal til Jerusalem!

Sist gong eg var oppe på tempelplassen, var på ein studietur i 2013. Då var eg med i ei gruppe som fekk omvisning av ein muslimsk guide, faktisk også inne i Al-Aqsa-moskéen og Klippedomen. Det var ei spesiell oppleving; omvisninga handla bare om islam og muslimsk kulturhistorie, og guiden gav ikkje uttrykk for at han kjente til noko jødisk tempel på staden! Det er i den samanhengen interessant at den forrige guideboka til tempelhøgda, gitt ut av The Supreme Moslim Council i 1925, visstnok tydeleg stadfesta samanhengen tilbake til Salomos tempel (her).

Tempelhøgda er viktig for tre religionar; jødedomen, islam og kristendomen. Her stod Salomos tempel i kongetida (Det gamle testamentet). Her stod Det andre tempelet (Herodes´ tempel) på Jesu tid. Og her var det naturlege sentrum i Jerusalem for Jesus og disiplane, når dei var i byen i samband med dei store høgtidene. I dag er staden prega av muslimsk kultur og arkitektur. Erling Rimehaug skreiv nyleg om staden i Vårt Land, i ein serie om viktige stadar der religionar møter kvarandre: Steiner med hellige spor.

Det er mange kjente bibeltekstar som viser til at Jesus ofte heldt seg på tempelplassen når han var i Jerusalem. Men det er også mange mindre kjente «overgangsavsnitt» som ikkje blir lagt merke til på same måte. Eg skriv dette laurdag før palmesøndag. Derfor tar eg med eit slikt avsnitt som høver godt nå i tida før påske:

Dei leita etter Jesus, og medan dei stod på tempelplassen, sa dei til kvarandre: «Kva trur de? Kjem han ikkje til høgtida?» Overprestane og farisearane hadde gjeve påbod om at den som fekk vita kvar han var, skulle seia frå, så dei kunne gripa han. (Joh 11,56-57)

Sjå også tidlegare notat om staden, for eksempel desse: Klippedomen og Vestmuren.

Forfattaren Jonas Berge

Den danske Dukke. Jonas Berge 1908For 100 år sidan var Jonas Berge frå Finnøy ein «ung og lovande» skjønnlitterær forfattar.

Han debuterte i 1908 med boka Kjæresten fra Wärmland. Seinare same år gav han ut Den danske Dukke og i åra som følgde blei det fleire bøker. Men omkring 1914 fekk han trusselbrev frå familien til ei jente han hadde vore trulova med. Familien opplevde at han skreiv om dei og engasjerte advokat i saka. Forfattaren blei så skuffa at han påla seg sjølv å halda framtidige skriveri for seg sjølv. Dette sjølvpålagde løftet heldt han, med få unntak, trass i at han heldt fram med å skriva heile livet.

Jonas Berge (1883-1969) var frå Berge på Finnøy. Han er ein fjern slektning av meg, og det har gjort at eg har samla på bøkene hans. Dei er ikkje lette å få tak i, men eg har gjennom åra funne nokre av dei i forskjellige antikvariat.

Jonas var tremenning til farfaren min, Olaus Berteus. Farfar var sju år yngre og dei to gutane vaks opp på to nabobruk på Berge. Dei må ha kjent til kvarandre, sjølv om eg ikkje kan huska frå oppveksten å ha høyrt om nokon forfattar i slekta. Eg trur eg første gong høyrde om Jonas Berge i 1978 gjennom to kronikkar av Alfred Hauge i Stavanger Aftenblad:

Denne doktoravhandlinga er elles ei underleg sak. Jonas hadde, etter år med fleire uavslutta studium (blant anna teologi), fått godkjent ei avhandling til filologisk embetseksamen på Universitetet i Oslo. Denne same avhandlinga, skriven på nynorsk, fekk han etterpå underleg nok godkjent til ein doktorgrad i filosofi i Wien. Boka blei gitt ut i Kristiania i 1921 og er på 126 små sider.

Den som har skrive mest om Jonas Berge, er lokalhistorikaren Gunnar Skadberg. Han har skrive ein biografi i Ætt og Heim 1995 (Lokalhistorisk årbok for Rogaland).

Elles er Jonas Berge litterært omtalt av i eit lite avsnitt av Anders M. Andersen:

Eit sermerkt og merkeleg innslag i Rogalandslitteraturen er Jonas Berge frå Finnøy. Han fekk prenta ei lita doktoravhandling i Wien på nynorsk om Johan Sigmundstad. Denne Berge karen var elles ein mangskrivar (sic!) med ein produksjon frå Brita Urheim eller Den norrøne Kulturs Seier. Fortælling fra Voss (1910) over soger i Bjørnson-stil til spionforteljingar, kriminalsoger og djerve kjærleikshistorier. På noko eldre dagar sat han og skreiv kolportasjelitteratur og vekebladhistorier ovanpå ein kafe på Kongsberg som kona dreiv. (Frå artikkelen «Rogalandsforfattarar i den norske skjønnlitteraturen» i Frå Vistehola til Ekofisk. Rogaland gjennom tidene. Bind 2, side 445. Universitetsforlaget AS 1987)

Etter nokre omflakkande år med blant anna eit opphald i USA, budde Jonas Berge i Drangedal, Oslo og Hønefoss. Kaféen som Andersen omtaler, låg i følgje Skadberg på Hønefoss.

Her er ei oversikt over bøkene til Jonas Berge, bygd på bibliografien i Skadbergs artikkel:

  • Kjæresten frå Wärmland. Fortælling. Kristiania 1908.
  • Den danske Dukke. Fortælling. Kristiania 1908. 79 sider.
  • Styrk. Fortælling. Kristiania og Kristiansund 1908. 111 sider.
  • Den forsvundne Emigrant. Fortælling. Kristiansund 1909. 175 sider.
  • Brita Urheim eller Den norrøne Kulturs seier. Fortælling fra Voss. Kristiania 1910. 416 sider.
  • Vinterlæsning. Fortællinger. Kristiania 1910. 32 sider.
  • Hvordan Plehwe blev myrdet. De russiske Revolutionæres Attentat. Politispionen Azeffs Dobbeltspil. Efter Hovedmannens Beretning. Særtrykk av føljetong i «Ørebladet». Kristiania 1911. 40 sider.
  • Kathinka, den lille adelsfrøken. En fortælling fra Øst-Europa. Kristiania 1911. 134 sider.
  • Uden sjæl. En kjærlighetshistorie. 1914.
  • Kakias kjærlighet. En fortælling om forbrydelse og straf. Kristiania 1914. 328 sider.
  • Fortælling. Bergen 1923.
  • Johan Sigmundstad. Ein forfattarprofil. Trykt i Wien, utgitt i Kristiania 1921. 126 sider.

Frå omtale på baksida av boka om Johan Sigmundstad:

Naar undtas avhandlingen og endel digte paa landsmaal, er samtlige hans hittidige böker avfattet paa riksmaal. «Eg er bondegut fraa Ryfylke, men kom ut for riksmaalsfolk og andre rövarar», svarer han for en räkke aar siden i en skrivelse, hvor han skulde gjöre rede for om han var begge landets officielle sprog mägtig.

Eit søk på antikvariat.net i dag (30.08.2014) gir fleire treff på boka om Johan Sigmundstad. Elles er ikkje nokon av Jonas Berges bøker registrert der.

Relatert stoff: På gjengrodde stier har stoff om forfattarens barnebarn Torkil Berge, men også noko stoff om Jonas Berge.

Eg tar også med bilde av omslagssidene og ei side med dedikasjon frå eit dessverre ganske slite eksemplar av boka Kathinka.

Kathinka. Jonas Berge 1911

Kathinka. Dedikasjon frå forfattaren Jonas Berge
Kathinka. Jonas Berge 1911_0001

Kraft om Selja

8. juli er det Seljumannamesse. Eg markerer dagen med eit lite notat i skjæringspunktet mellom to av interessene mine; pilegrimsreiser og gamle bøker. Eg fann i går kveld fram Krafts Haandbog over Norge, ei av dei gamle geografibøkene eg har i bokhylla, for å sjå korleis denne boka omtaler klosterruinane på Selja.

Klosteret på Selja

Seljumannamesse er ein gamal merkedag knytt til legenda om den heilage Sunniva og klosteret på Selja ved Stadlandet. Selja er ein viktig stad i den eldste norske kyrkjehistoria og kanskje det første norske pilegrimsmålet. Den som ikkje kjenner historia, kan f eks lesa Wikipedia-artikkelen om Selje kloster.

Bildet viser klosterruinane. Tårnet står igjen etter Albanus-kyrkja. Eg tok bildet då eg var på staden i 2010, på kystpilegrimstur frå Stavanger til Selje.

Historisk-topographisk Haandbog over Kongeriget Norge (1845-1848) er skriven av Jens Edvard Kraft (1784-1853).

Øya Selja heitte på den tida Sælø.  Boka har ein kort omtale av staden i avsnittet om Hove Præstegaard i Sælø Præstegjeld (Nordre Bergenhuus Amt). Ruinane var den gong ennå ikkje restaurert, men dei var tydelegvis kjente og blei sett på som så interessante at dei fortente ein omtale i boka.

… under hvilken Gaard hører Øen Sælø, paa hvilken Ø Kong Olaf Tryggvesen anlagde en Kirke, ligesom Hovedsognets Kirke stod her indtil Aar 1654, da den blev flyttet over til Fastlandet paa Præstegaardens Grund, og paa samme Ø, der er bekjendt af Legenden om den irske Dronning Synneve (Sunniva), var det St. Albanus helligede Kloster, hvoraf endnu Ruiner sees.

Ein fotnote viser til den tids tilgjengelege litteratur om klosterruinane:

See Klüivers Norske Mindesmærker, S. 133-137, hvor der findes en udførlig Beskrivelse med Kart over disse Ruiner, saavelsom Biskop Neumanns Reisebemærkninger i Budstikkens Sjette Aargang, Sp. 567-577, og Sammes Beretning i Tidsskriftet Urda, 1ste Bd. S. 215-217, med Hensyn til to herværende Bjerghuler. Klosteret selv og dets Skjebne omhandles i Langes «Norske Klostres Historie» S. 537-544.

Her er alle notata frå turen i 2010:

Grunnlovsjubileet

Den Norske Rigs-Forsamlings Forhandlinger paa Eidsvold i Aaret 1814. Udgivne efter Hoved-Protocollen ved undertegnede af Rigs-Forsamlingen udnævnte Redacteurer G. Sverdrup, L. Stoud Platou, Omsen. Andet Bind. Christiania 1814.

Riksforsamlinga 1814

Denne boka fann eg i bokhylla mi for nokre veker sidan. Nokre gonger er det jammen også positive sider ved å måtta rydda og sortera for å redusera talet på hyllemeter bøker i heimen! Då eg fann boka, la eg den til side for å kunna ta den fram på 17. mai.

I dag har eg tatt boka fram igjen som ein del av mi personlege jubileumsmarkering. Mellom mykje anna kjekt program saman med venner og familie, har eg kost meg med dette klenodiet. Herleg!

Forhandlingane frå riksforsamlinga blei altså gitt ut i bokform allereie i 1814. Eg har dessverre bare det andre av to band. Bøkene blei gitt ut av Georg Sverdrup, Ludvig Stoud Platou og Christopher Frimann Omsen.

Reidar Bakkes bibliografi

Eg ryddar for tida i ein del gamle papir og kom nyleg over bibliografien til svigerfar Reidar Bakke (1926 – 2012). Eg vil gjerne dela den her på bloggen:

  • Tilpasningsproblemer i skolealderen. Særoppgave, Oslo offentlige lærerskole 1951
  • Målet for historieundervisninga i folkeskulen. Hovudliner i utviklinga av målsettingssynet frå 1860 til 1905. Avhandling til magistergraden, Universitetet i Oslo. Oslo 1958
  • «Inntrykk frå arbeidet for born med tilpasningsvanskar i England» i Norsk skuleblad, 1952, side 820-827
  • «Ein ideell skuleheim» i Prismet, 1956, side 87-91
  • «Bør hjelpeskolens målsetning avvike fra folkeskolens?» i Skole og Samfunn, 1956, side 112-116
  • «Historiens plass i skolen» i Norsk Pedagogisk Tidsskrift, 1960, side 131-141
  • «Plan for samfunnsfag» i Prismet, 1960, side 136-140
  • «Niårig skole. Den nye rammen skal fylles med nytt innhold» i Norsk skuleblad, 1960, side 512-513
  • «Nytt utgangspunkt for målsettingsdebatten» i Prismet, 1961, side 1-7
  • «Sentralskolespørsmålet – psykologisk og pedagogisk vurdert» i Prismet, 1965, side 225-230
  • «Norsk pedagogisk forskning. Hva er status i dag? Hvilke utviklingslinjer ønsker man?» i Skolen – et produkt av forskning og teknikk?, Universitetsforlaget 1970, side 106 flg
  • «Pedagogisk tenesteyting» i Norsk Pedagogisk Tidsskrift, 1972, side 111 flg
  • «Pedagogisk tenesteyting i lokalsamfunnet» i Syn og Segn, 1972, side 170-175
  • «Skole og undervisning som tenesteyting» i Synspunkter på nåtid og framtid, Rogaland Distriktshøgskoles skrifter, 1973, side 79 flg
  • Erfaringer fra forsøk med Pedagogiske sentra og Pedagogisk-psykologiske distriktskontor. Stensil. Forsøksrådet for skoleverket, Oslo 1975
  • Arbeidslivserfaring for elever i grunnskolen. En situasjonsrapport om gjennomføringen av Alternativ opplæring. Forskningsrapport fra Rogalandsforskning, nr 2 – 1979, 160 sider

Reidar var skuleinspektør i Egersund frå 1958, i Hetland frå 1962 og skuleinspektør/skulesjef i Sandnes frå 1965. Eg har tidlegare tatt med minneorda som eg heldt i gravferda hans (her).

Hagar og Ismael

Her er bibelhistorieboka som eg hadde då eg gjekk på barneskulen. Den inneheld eit utval forteljingar frå skapinga til dei første kristne i Apostelgjerningane og Paulus sine brev. Det står ein del om Abraham og Sara der, men ingenting om Hagar og Ismael. Den teksten som er preiketekst i kyrkja i dag (04.08.2013), høyrde eg ikkje om då eg gjekk på skulen.

Bibelhistorie

Kjenner du historia om Abraham, Sara (kona hans), Hagar (Sara sin slave), Ismael (Abraham sin son med Hagar) og Isak (Abraham sin son med Sara)?

9 Men Sara såg at sonen som Hagar frå Egypt hadde fødd til Abraham, leika og lo. 10 Då sa ho til Abraham: «Driv bort denne slavekvinna og son hennar! For son til denne slavekvinna skal ikkje arva saman med Isak, son min.»11 Abraham tok dette svært tungt, for det gjaldt son hans. 12 Men Gud sa til Abraham: «Ikkje ta det så tungt, dette med guten og tenestekvinna. Du skal høyra på alt det Sara seier til deg. For gjennom Isak skal du få ei ætt som skal kallast di. 13 Men sonen til slavekvinna vil eg òg gjera til eit folkeslag, for han er ditt barn.» (1. Mos 21,9-13)

På ein måte kan dette verka som ei svært fjern historie. Samtidig er dette forteljingssstoff som har vore mykje framme i norsk kulturliv det siste året, med utgangspunkt i Svein Tindberg og forestillinga Abrahams barn.

Nå er det også gitt ut bok med utgangspunkt i forestillinga, og forlaget begynner omtalen av boka slik: Ein mann. To søner. Tre religionar. Dette er sjølvsagt flott formulert. Men eg trur det er meir ”to the point” å omtala Ismael som stamfar for arabarane enn for muslimane. Eg veit at Ismael har ein stor og viktig plass i islam. Men også kristne arabarar ser på Ismael som sin stamfar!

Store delar av preika i dag blir ei bibelforteljing. Eg vil fortelja frå Første Mosebok, ei forteljing som ikkje er veldig godt kjent. Eg høyrde ikkje om den på skulen. Eg håper den nå er pensum i RLE. I dag skal me la historia få leva sitt eige liv og la oss fascinera av den. Og så vil eg trekkja nokre linjer til koss me kan forstå utvelginga som er eit underliggjande tema midt i all den konkrete familiedramatikken.

Forteljinga om Abraham står på ca 15 sider i Bibelen, i Første Mosebok kapittel 12-25. Kanskje du skal finna fram Bibelen og lesa heile historia? Kanskje du blir så fascinert at du held fram og les resten av Første Mosebok, om Isak og Rebekka, Esau og Jakob, Josef og brørne hans? Eg ville helst brukt siste omsetjing (Bibel 2011). Her er det gjort nokre språklege grep som er ganske interessante.

Når me les forteljingane om Abraham og familien hans, må me huska at me er i eit heilt anna samfunn og ei heilt anna tid enn vår. Det er mykje som er annleis, mykje me kan reagera på. Står det verkeleg om slike ting i Bibelen? Den som trur at Bibelen er ei bok der alle er snille med kvarandre, bør i alle fall lesa sin Bibel. Her er det hard realisme. Her er det sjalusi, mobbing og utestenging, her er det «mine barn og dine barn». Men også mykje tru, håp og kjærleik.

Me kan også undra oss over at menneska blir veldig gamle i desse forteljingane. Abraham blei 175 år, og det er på ingen måte nokon rekord i denne samanhengen! Eg har ingen god forklaring på dette med alderen. Me får ta det med oss som ein del av forteljinga.

Nå vil eg bla litt i Første Mosebok og henta fram noko av bakgrunnen for forteljinga om Hagar og Ismael:

Kapittel 12

Abraham kom opprinneleg frå Ur i Kaldea, i dagens Irak (11,27 ff). Abrahams far hadde begynt på ei vandring og hadde tatt med seg familien til Harran, ein oldtidsby i dagens Tyrkia. Her blir Abraham kalla til å bryta opp frå slekta og dra til eit framandt land. Etter ei lang reise saman med sine næraste, endar han opp i Kanaan, landet som sidan har fått så mange andre namn; Israel, Palestina, Det heilage landet.

På dette tidspunktet heitte Abraham Abram og kona hans heitte Sarai. Dei fekk seinare namna Abraham og Sara. Men eg forenklar og omtaler dei her gjennomført som Abraham og Sara.

Her les me første gong om Guds løfte til Abraham:

2 Eg vil gjera deg til eit stort folk. Eg vil velsigna deg og gjera namnet ditt stort. Du skal bli til velsigning.

3 Eg vil velsigna dei som velsignar deg,
men den som forbannar deg, skal eg forbanna.
I deg skal alle slekter på jorda velsignast.»

Kapittel 15

Abraham hadde eit problem. Han og Sara hadde ikkje barn. Guds løfte verka derfor ganske urealistisk. Ein gong klaga Abraham til Gud over dette. Då gav Gud han på ny gav eit løfte om ei stor etterslekt:

 5 Så førte han Abram ut og sa til han: «Sjå opp mot himmelen og tel stjernene, om du kan telja dei!» Og han sa: «Så talrik skal ætta di bli.»  6 Abram trudde Herren, og det vart rekna han til rettferd.

Kapittel 16

Her høyrer me for første gong om Hagar og Ismael. Sara og Abraham hadde framleis ingen barn som kunne føra slekta vidare. Sara var nok på dette tidspunktet enda meir fortvila enn Abraham over dette, og ein dag gjekk ho til mannen sin og tok opp saka:

Kona til Abram, Sarai, fødde han ingen born. Men ho hadde ei egyptisk slavekvinne som heitte Hagar.  2 Sarai sa til Abram: «Høyr på meg: Herren har hindra meg i å føda born. Gå no inn til slavekvinna mi! Kanskje får eg ein son ved henne.»

Det var altså Sara sin idé. Ho hadde ein tanke om at Hagars eventuelle barn kunne reknast som hennar barn. Ho tok saka i eiga hand. Abraham følgte kona si sitt forslag og låg med Hagar. Men då Hagar blei gravid, begynte familieproblema for alvor. Hagar såg ned på Sara, som igjen begynte å ydmyka Hagar. Det heile endte med at Hagar rømde frå Sara.

Då fann ein Herrens engel Hagar ute i ørkenen. Dette er eit uttrykk for Guds omsorg for henne. Engelen sa at ho skulle dra tilbake til Sara og Abraham og at ho skulle få ein son. Og Hagar fekk høyra løfte om etterslekta ho skulle få:

Stor vil eg gjera ætta di, så stor at ingen kan telja henne.

Hagar fekk også beskjed av Herrens engel om at guten skulle få namnet Ismael som betyr Gud høyrer.

I denne situasjonen er det me finn den vakre detaljen at Hagar gir Gud eit namn: Du er ein gud som ser meg. Hagar er faktisk den første personen i Bibelen som gir Gud eit namn.

Etter dette drar Hagar tilbake til Sara og Abraham. Hagar får sonen sin og Abraham gir han namnet Ismael. Abraham var 86 år på denne tida.

Kapittel 17

Tretten år seinare, då Abraham var ca 100 år, fornya Gud pakta med Abraham. Gud gjentok løftet om ei stor etterslekt, men ikkje gjennom Ismael! Etterslekta skulle koma gjennom ein son han skulle få med Sara. For Abraham eit uforståeleg løfte:

17 Då kasta Abraham seg til jorda og lo. Han sa til seg sjølv: «Kan ein som er hundre år gammal, få barn? Og kan Sara føda, ho som er nitti år gammal?» 18 Og Abraham sa til Gud: «Måtte Ismael få leva for ditt andlet!» 19 Då sa Gud: «Sanneleg, Sara, kona di, skal føda deg ein son, og du skal kalla han Isak. Eg vil oppretta mi pakt med han, ei evig pakt for etterkomarane hans. 20 Eg har høyrt di bøn for Ismael. Sjå, eg vil velsigna han og gjera han fruktbar og overmåte talrik. Tolv hovdingar skal han bli far til, og eg vil gjera han til eit stort folkeslag. 21 Men pakta mi vil eg oppretta med Isak, som Sara skal føda deg neste år på denne tida.» 22 Så var Gud ferdig med å tala med han, og han steig opp frå Abraham.

Kapittel 18

Sara og Abraham fekk ein gong eit viktig besøk av Herren, som på ein merkeleg måte blir omtalt som tre menn, eventuelt tre englar. Mange i den kristne kyrkja har sidan sett dette som eit teikn på den treeine Gud. Då fornya Herren løftet om at Sara skulle få barn, og nå var Sara i bakgrunnen inne i teltet og høyrde dette. Då lo ho òg. Ho trudde ikkje det kunne vera mogleg. Men Sara blei irettesett med orda: Er noko umogleg for Herren?

Kapittel 21

Det første avsnittet i kapitlet er viktig. Her står det om Isaks fødsel. Dette var barnet som mot alle odds blei født på bakgrunn av Guds løfte. Namnet hans har språkleg samanheng med ordet for å le. Det er ein del latter i denne bibelforteljinga.

I følgje tidlegare bibelomsetjingar (til og med 1978-utgåva), sa Sara etter fødselen:

«Gud har laga det så at eg må le. Og alle som høyrer dette, kjem til å le åt meg.»

I Bibel 2011 har dette fått ein annan valør. Det er forskjell på å le av og å le med:

«Gud har fått meg til å le. Og alle som høyrer dette, kjem til å le med meg.»

Sara og Abraham heldt som det var vanleg i den tids samfunn, ein stor fest for barnet då det var slutt på amminga, truleg då Isak var ca tre år.

Her startar dagens tekst i kapittel 21 vers 9-13. Teksten begynner med at Sara under festen for Isak, ser at Ismael leiker og ler. Ho reagerer kraftig og vil ha Hagar og sonen bort frå familien. Han skal ikkje få nokon arv saman med hennar son!

Her er det igjen vesentlege endringar i bibelomsetjinga. 1978-omsetjinga sa at Sara såg at Ismael dreiv gjøn med Isak. Bokmålsutgåva frå 1930 skreiv til og med at Ismael spottet. Nå står det meir nøytralt at han leika og lo, og i ein fotnote står det at den gamle greske bibelutgåva Septuaginta fortel at Ismael leika med Isak!

Har tidlegare bibelomsetjngar lagt inn eit meir negativt bilde av Ismael, slik at Sara sin reaksjon skulle bli meir forståeleg? Eg veit ikkje, men syns det er interessant å sjå dei ulike omsetjingane.

Uansett: For Abraham var dette tungt. Svært tungt. Ismael var jo sonen hans. Men Gud (!) gir han beskjed om å gjera som Sara seier. For Isak er løftets barn. Samtidig gjentar Gud løftet knytt til Ismael og hans framtid. Han skal bli til eit stort folkeslag.

Eg syns dagens tekst skulle vore litt lenger, slik at den tok med heile avsnittet (vers 8-21). Det som ikkje kjem fram med dagens avgrensing, er at Gud også har omsorg for Ismael. I ein situasjon der han er døden nær, høyrer Gud røysta hans og reddar han. Ismael får bekrefta innhaldet i namnet sitt, det som tyder Gud høyrer.

(Det er ein kronologisk vanske mellom dei to bibeltekstane om Hagar og Ismael i kapittel 16 og 21. I følgje kapittel 16 skulle Ismael vera 15-16 år då han blei jaga frå familien og kom i dødsfare i ørkenen. Forteljaren av kapittel 21 kan neppe ha tenkt det slik. Ein fotnote i Bibel 2011 til 21,14 seier: «Kanskje er ulike tradisjonar knytte saman.»)

Med eit lenger tekstavsnitt, ville teksten ha slutta slik:

20 Gud var med guten, og han voks til. Han budde i ørkenen og vart bogeskyttar. 21 Han budde i Paran-ørkenen, og mor hans skaffa han ei kone frå Egypt.

Kapittel 25

Det er verdt å legga merke til at Ismael og Isak saman tok ansvar for gravferda til faren:

7 Dette er Abrahams levealder: Han vart 175 år gammal.  8 Så anda han ut. Abraham døydde i høg alder, gammal og mett av dagar, og han vart sameina med folket sitt.  9 Isak og Ismael, sønene hans, gravla han i Makpela-hòla, på marka til hetitten Efron, son til Sohar, austafor Mamre, 10 den marka som Abraham hadde kjøpt av hetittane. Der vart Abraham gravlagd saman med Sara, kona si. 11 Etter at Abraham var død, velsigna Gud Isak, son hans. Isak vart buande ved Lahai-Ro’i-brønnen.

Guds utvelging

Etter dette utdraget av bibelforteljinga om Abraham, vil eg seia noko om Guds utvelging. Dette er eit sentralt tema i denne forteljinga.

Det er mogleg å sjå slik på Guds utvelging: Utvelginga går frå dei mange til den eine, Jesus Kristus. Vidare går utvelginga frå den eine til dei mange, til oss. For å bruka eit bilde: Utvelginga er som ei trakt som er slik at den utvider seg igjen nedfor den smale «tuten».

Den øvste vide opninga på trakta: Gud skapte alle menneske. Alle menneske kom inn under syndefallet og forbanninga. Alle menneske trong å frelsast frå det vonde.

Trakta blir smalare: Då valde Gud seg ut eit folk (Abrahams ætt gjennom Isak) til å vera eit utvald folk. Dette var dei GT kallar israelittane og som me kallar det jødiske folket. Dei blei valt ut for å vitna om han og tena han, for at alle folkeslag skulle bli velsigna.

Trakta blir enda smalare: Det er krevjande å vera utvald. Folket svikta kallet sitt gong på gong. Gud sende profetar for å få dei inn på rett veg, men det var oftast nyttelaust. For kvar gong dei kom under Guds dom, var det ein rest igjen som heldt fast på Guds vilje.

Trakta er på det smalaste: Til slutt var utvelginga knytt til éin person; Jesus Kristus, Herrens tenar. «Dette er Son min, den utvalde. Høyr han!» (Lukas 9,35)

Frå Jesus utvider trakta seg igjen. Han sa: «Eg har fått all makt i himmelen og på jorda. 19 Gå difor og gjer alle folkeslag til læresveinar: Døyp dei til namnet åt Faderen og Sonen og Den heilage ande 20 og lær dei å halda alt det som eg har bode dykk. Og sjå, eg er med dykk alle dagar så lenge verda står.» (Matt 28,18-20). Og Paulus skriv at Gud vil at alle menneske skal bli frelste og læra sanninga å kjenna. (1. Tim 2,4).

Allereie i Abrahamstekstane finn me dette universelle sikte. Heilt tilbake til den første teksten der utvelginga blei nemnt, har løftene eit universelt preg:

Eg vil gjera deg til eit stort folk. Eg vil velsigna deg og gjera namnet ditt stort. Du skal bli til velsigning. (…) I deg skal alle slekter på jorda velsignast.»

Guds utvelging av eit utvald folk er ei ubegripeleg og suveren handling frå Guds side. Det var ingen spesielle kvalitetar ved dette folket. Dei var ikkje betre eller meir verdifulle enn andre folk. Men gjennom dette folket sende han frelsaren. Dette er bakgrunnen for at me ved dåpen og trua kan bli tatt inn i det utvalde folket.

Preike i Gausel kyrkje i dag, 11. søndag i treeiningstida 2013. Avslutninga blei bygd noko ut i forhold til manus utan at innhaldet blei vesentleg endra.

Jerusalems sekulære religion

Eg les Montefiore sin Jerusalemsbiografi for tida. Det er ei stor bok i alle tydingar av ordet. Eg er fascinert og kjem sikkert tilbake til boka seinare.

I dag vil eg sitera frå eit par avsnitt som blei sjølvransakande for meg i mi interesse for Jerusalems arkeologi. Eg står sikkert i fare for å oversjå menneska mellom alt det som er religions- og kulturhistorisk interessant.

Eg har kome til skildringa av 1800-talet. I kapitlet om 1860-åra skriv han om arkeologien i samband med den engelske prins Albert Edward sitt besøk i 1862:

Prinsens besøk styrket følelsen av at Jerusalem på sett og vis var en liten del av England. (…) Prinsen ble vist rundt til severdighetene av domprosten i Westminster, Arthur Stanley, hvis uhyre innflytelsesrike bok om bibelhistorien og arkeologiske spekulasjoner fikk en hel generasjon briter til å tro at Jerusalem var «et land som fra barndommen er oss mer kjært enn selv England». Midt på 1800-tallet ble arkeologien ikke bare en ny historisk disiplin innen studiet av fortiden, men også en måte å forme fremtiden på. Ikke rart at arkeologien straks ble politisert. Den var ikke lenger bare en kulturell fetisj, en trend i tiden og en kongelig hobby, men imperiebygging med andre midler og en form for militær spionasje. Den ble Jerusalems sekulære religion og dessuten, i hendene på imperialistiske kristne som domprost Stanley, en vitenskap i Guds tjeneste. Hvis den kunne bekrefte at Bibelen og lidelseshistorien var sanne, kunne kristne kreve Det hellige land tilbake. (side 437-438)

Og litt seinare, om «troskyldige turister»:

Turistene, enten de var religiøse eller ikke, kristne eller jøder, enten de het Chateaubriand, Montefiore eller Twain, var flinke til å se hvor guder hadde stått, men nesten blinde når det gjaldt å se menneskene som nå bodde der. Gjennom historien har Jerusalem eksistert i fantasien til troende som befant seg langt unna, i Amerika og Europa. Nå som de kom i tusentall om bord på dampskip, forventet de å gjenfinne de eksotiske og farlige, pittoreske og autentiske scenene de hadde sett for seg ved hjelp av Bibelen, viktorianske rasefordommer og, etter ankomst, ved hjelp av tolker og guider. (side 442-443)

Dette gir, som sagt, god grunn til sjølvransaking for meg. Og sikkert også for andre som er glade i å reisa til Israel og dei palestinske områda.

Ved nærare ettertanke trur eg likevel eg kan seia at teologistudiet og engasjementet i Den Norske Israelsmisjon har gitt ein god ballast i møte med desse tendensane som Montefiore skildrar så treffande. Arkeologien er ikkje eit middel som beviser noko for meg som teolog. Den er heller med og utvider perspektivet eg har på Bibelen. Og i Israelsmisjonen har eg lært å vera opptatt av dei levande steinane, altså menneska, ikkje bare dei døde. Derfor går misjon og forsoningsarbeid hand i hand med interessa for bibelhistoria.

Loeb 100 år

Loeb Classical Library er 100 år nå i 2012. Dette er ein serie med viktige greske og latinske klassiske verk på originalspråket og med engelsk omsetjing på motståande side. Mange av desse bøkene har stor tyding for bibelske og kyrkjehistoriske studier.

Det var James Loeb (1867-1933) som tok initiativ til serien, som nå blir gitt ut av Harvard University. Her er James Loeb sin introduksjonstekst frå 1912.

Med åra har dette blitt ein stor serie på over 500 bøker, og det blir framleis gitt ut nye band. Harvard University Press skriv:

The Loeb Classical Library® is the only existing series of books which, through original text and English translation, gives access to all that is important in Greek and Latin literature. Epic and lyric poetry; tragedy and comedy; history, travel, philosophy, and oratory; the great medical writers and mathematicians; those Church fathers who made particular use of pagan culture—in short, our entire classical heritage is represented here in convenient and well-printed pocket volumes in which an up-to-date text and accurate and literate English translation face each other page by page. The editors provide substantive introductions as well as essential critical and explanatory notes and selective bibliographies.

Les meir

Mange band i den store serien er nå tilgjengeleg på nettet. BiblePlaces Blog hadde nyleg eit oppslag om dette:

Many volumes in the Loeb Classical Library are now in the public domain and available for free download in pdf files. Loebolus has made these conveniently available, including a zip file with all 245 volumes. The list there is organized by volume number, but we find organization by author easier to navigate. Below we have listed the available volumes of works most relevant to our studies. These are not necessarily the best editions to read. For instance, for Josephus’s Jewish War, we recommend the Penguin edition. But for study and access to the original language, the Loeb Classical Library is best.

Les meir

Det bør her også nemnast at det finst norske utgåver av enkelte klassiske verk som er av tyding for bibel- og kyrkjehistoria, f eks av Josefus sine verk og av dei apostoliske fedrane. Og når det gjeld Eusebius si kyrkjehistorie, er eg godt nøgd med mi svenske utgåve. Men skal ein ha originalteksten til slike tekstar, er det Loeb som er løysinga.

Vårt lokale holocaust

Morgenbladet om Stavangers jødiske historie

Det budde norske jødar i Stavanger på første del av 1900-talet. Éin familie budde til og med nokre år på Bryne. Dei blei utrydda av tyske nazistar, godt hjelpte av andre nordmenn som truleg var for prega av antisemittisme til å reagera.

Morgenbladet har i dag ein interessant omtale av boka Kjersti Dybvig: Jøder og politi i Stavanger. Glemselens bekvemmelige letthet. Pax 2012.

Her er eit utdrag frå omtalen:

Ingen er bare offer
Noen ganger forteller mangelen på kilder den viktigste historien.

Alle de norske jødene i Stavanger ble deportert i 1942. Alle ble drept. Ingen vendte tilbake. Hvorfor, spør Kjersti Dybvig, og hva står det om dette i historiebøkene?

(…)

Ingen er bare et offer. Dette helt allmenne og viktige prinsippet synes å ha vært grunnleggende for Dybvigs prisverdige arbeid. Ved å fortelle disse familienes historie gjør hun disse personene til historiske skikkelser, og på den måte yter hun motstand mot utslettelsen. En del av utslettelsen er jo at navnene bare assosieres med at de ble drept. Dette var drapsmennenes plan, at de skulle reduseres til ofre, til noen som skulle huskes bare fordi de var utslettet.

Les meir

Ordet av Kaj Munk

Eg har brukt kvelden denne påskedagen til å lesa Ordet av Kaj Munk, inspirert av at forfattaren har følgjande sitat frå «en nøgtern Gaardmandsenke i Vædersø» som vignett på tittelbladet i boka:

Nej, hans Stadsklæder skal hænge parat, for En ved dog aldrig, om han ikke skulde komme en Paaskemorgen.

Det blei ei sterk og god lesaroppleving. Det var fleire år sidan eg hadde opna boka, og enda fleire år sidan eg såg stykket på teater. Ordet er eit originalt skodespel. Det danske kulturministeriet skriv: «Ordet er skrevet med en vildskab, der får en til at sluge det scene for scene.»

Kaj Munk skreiv stykket då han var 27 år gamal i 1925. Ei ung nabokone og hennar nyfødte barn døydde, og dette aktiverte hans eigne barndomsopplevingar med døden; han hadde mista begge foreldra innan han var fem år. Den unge diktarpresten blei då oppfordra til å skriva eit skodespel som tok bønder alvorleg (!) og dette gav støtet til at han i løpet av få dagar skreiv Ordet.

Her er heile omtalen til kulturministeriet i samband med at skodespelet er tatt med i den danske kulturkanon:

I en dramahistorie præget af småborgerlig snusfornuft er digterpræsten Kaj Munks vanvittige og irrationelle skuespil Ordet på alle måder et særsyn. Et anfægtet værk, forfattet over en 6 dage lang skriverus, der lovpriser “bønnens mod” og forkynder “underets mulighed” i vore dage.

Intet er nemmere end at kritisere Ordet. Både for stykkets radikale genreskred fra de første akters folkekomedie til de sidste akter, der antager karakter af mirakelspil. Og for den villede djærvhed, der ofte skæmmer dialogen og giver den et snert af kold kalkulering.  Men kritikken forstummer, for Ordet er skrevet med en vildskab, der får en til at sluge det scene for scene. Det er vanskeligt at finde plads til tvivlen, så længe man befinder sig i Kaj Munks overspændte univers. (Les meir)

Relatert stoff: Eg har tidlegare sitert frå ei preike av Kaj Munk her.

Omsetjaren Hulda Garborg

Frå bokhylla

Hulda Garborg sin 150-års dag 22. februar 2012 blir sjølvsagt markert på Bryne.

Eg markerer dagen her på bloggen med å fokusera på at ho i tillegg til mykje anna, også omsette bøker til norsk.

I bokhylla mi står denne boka:

Lou Andreas-Salomé:

Henrik Ibsens kvindeskikkelser

Autoriseret oversættelse ved Hulda Garborg

Med et forord af Arne Garborg

Kristiania og Kjøbenhavn

Alb. Cammermeyers forlag 1893

Her er eit utdrag frå Arne Garborg sitt forord, skrive i Kolbotnen juni 1893:

Den Bog, som her fremlægges, er ikke en «Kritik», men en digterisk fortolkende Gjenfremstilling, gjennem hvilken de Ibsenske Skikkelser faar Liv paany samtidig med, at man virkelig lærer at forstaa dem.

Ialfald har jeg havt Udbytte af at læse Fru ANDREAS-SALOMÉ’s Bog. Jeg syntes den gav mig Ibsen engang til; – oprigtig talt havde jeg i det senere begyndt at finde ham temmelig ufattelig.

(…)

Forfatterinden, der ogsaa selv har optraadt digtende (Romanen: «Im Kampf um Gott»), er en af det moderne Tysklands aandfuldeste Kvinder, en mangeaarig Veninde af Digter-Tænkeren FRIEDRICH NIETZSCHE, om hvem hun med det første skal udgive en Bog, der imødeses med særlig Interesse. Hendes skjønne, schwungvolle Tysk har ikke været let at gjengive i vort nøgterne, rationalistiske Sprog; jeg tror dog, man vil finde Oversættelsen passabel.

Hulda Garborg (1862-1934) var ei allsidig kvinne. Her kan du lesa om henne:

Bøker i Jerusalem

Eg interesserer meg for bøker. Gamle og nye bøker. Ser eg ein bokhandel eller eit antikvariat når eg er ute og reiser, kan du vera trygg på at eg gjer det eg kan for å gå inn og bruka tid der. Det gjeld også når eg er i Jerusalem.

Derfor likte eg artikkelen Top 5 Jerusalem bookstores som stod i Jerusalem Post sist veke. Skribenten rangerte butikkane slik:

  1. Book Gallery
  2. Steimatsky
  3. M. Pomeranz Bookseller
  4. Munther’s Book Shop
  5. Olam Qatan

Då eg var i Jerusalem i haustferien i fjor, budde eg på eit hotell like ved Book Gallery. Dermed fekk eg mitt første, men neppe det siste, besøk i denne butikken. Dette var verkeleg ein stad med atmosfære. Sjå nettsida deira her (også for online handel).

Besøket i Book Gallery førte elles til at eg hadde med meg ein godbit heim; George Adam Smith si Historical Geography of Jerusalem (bd 1) og  History of Jerusalem (bd 2) i eit opptrykk av originalutgåva frå 1907. Eit klassisk Jerusalemsverk!

(via BiblePlaces Blog)

Tapte bibelske bøker?

Lost Books of the Bible har overraskande kome på andreplass på ei liste over dei viktigaste kjente forsvunne bøker. Det er Smithsonian Magazine som har laga lista:

The Top 10 Books Lost to Time
Great written works from authors such as Shakespeare and Jane Austen that you’ll never have a chance to read

Eg fann saka via ein liten notis i Vårt Land i forrige veke, og blei nysgjerrig. Kva skrifter kunne Smithsonian tenkja på? Her er det dei skriv om dei såkalla tapte bibelske bøkene:

There are 24 books in the Hebrew Bible, or Tanakh—and depending upon the denomination, between 66 and 84 more books in Christian Bibles, divided between the Old and New Testaments.

Missing from these pages of scripture are what have become known as the “lost books” of the Bible. Sometimes the term is used to describe ancient Jewish and Christian writings that were tossed out of the biblical canon. But other books are lost in the true sense of the word. We only know that they existed because they are referenced by name in other books of the Bible.

The Book of Numbers, for instance, mentions the “Book of the Battles of Yahweh,” for which no copy survives. Similarly, the First and Second Book of Kings and the First and Second Book of Chronicles names a “Book of the Chronicles of the Kings of Israel” and a “Book of the Chronicles of the Kings of Judah.” There are over 20 titles for which the text is missing.

Some of the quotations mentioning the lost books provide clues to their content. The “Book in Seven Parts,” for example, likely told readers about the cities that would be divided among the Israelites.

Dette er altså ikkje kva eg ville kalla tapte bibelske bøker. Rett og slett fordi desse skriftene aldri har vore ein del av Bibelen. Men dei er nemnte i Bibelen, og dei var tydelegvis kjente då Bibelen blei skriven.

Her er nokre eksempel på bibeltekstar der slik bøker blir nemnte:

Det som elles er å seia om Salomo, om alt det han utretta, og om visdomen hans, det står skrive i krønikeboka til Salomo. (1. kong 11,41)

Det som elles er å seia om Rehabeam og alt det han gjorde, står skrive i krønikeboka til Juda-kongane. (1. kong 14,29)

Det som elles er å seia om Ahasja og det han gjorde, står skrive i krønikeboka til Israels-kongane. (2. kong 1,18)

Smithsonian hevdar at det er over 20 titlar på skrifter som er nemnte i Bibelen og som nå er forsvunne. Eg kjenner ikkje alle desse og kan derfor ikkje søkja dei opp i Bibelen. Er det nokon som kan hjelpa meg?

Unearthing Jerusalem

Det har kome ei ny fagbok om Jerusalems arkeologi. Boka ser ut til å vera av høg kvalitet.

Eg har fått informasjonen via BiblePlaces Blog, der Todd Bolen har tatt seg bryet med å setja opp ei fullstendig innhaldsliste over boka. Sjå her.

Her er fakta frå forlaget:

Unearthing Jerusalem

Unearthing Jerusalem
150 Years of Archaeological Research in the Holy City
EIS – Eisenbrauns
Edited by Katharina Galor and Gideon Avni
Eisenbrauns, 2011
xviii + 490 pages; many illustrations, English
Cloth, 7 x 10 inches
ISBN: 9781575062235
List Price: $79.50
Your Price: $71.55
www.eisenbrauns.com/item/GALUNEART