Teateret i Efesos

Bilde frå bibelske landskap, veke 8/2013.

Dette gamle teateret i Efesos skal ha hatt plass til 25.000 menneske. Det står sentralt i ei dramatisk forteljing i NT, då det nærast blei opprør mot Paulus. Han blei oppfatta som ein trussel mot det berømte Artemistempelet i byen (Apg 19,23 ff). Paulus var i Efesos to gonger på 50-talet, på si 2. og 3. misjonsreise. Uroa og hendingane i teateret skjedde den siste gongen han var der, etter at han hadde budd i byen i over to år.

Bildet blei tatt 15.10.2005 då eg var reiseleiar for ein kyrkjelydstur for Bryne kyrkjelyd til Tyrkia. Eg tar det med her i samband med at eg nå inviterer til Shalomtur til Tyrkia sommaren 2013. Sjå fleire bilder her.

Teateret i Efesos. Foto Arne Berge 2005

Sjå også dei tidlegare notata Paulus i Efesos og Gladiatorar i Efesos.

Nytt om Mar Gabriel 7/2012

Klosteret Mar Gabriel i Tyrkia skal vera det eldste klosteret som er i bruk i dag. Den eldste delen blei bygd i 397. Klosteret lever under konstant press for å overleva.

Nå er klosteret nyleg omtalt i Catholic Culture:

Ancient monastery in Turkey faces destruction in anti-Christian lawsuit

The world’s oldest functioning Christian monastery faces a clouded future, after an appeals court in Turkey ruled that the building sits on land not owned by the monks.

The Mor Gabriel monastery, built near the Syrian border, was established in 397 by Syriac Orthodox monks, and has been in continuous use since that time, welcoming up to 20,000 pilgrims each year.

But neighboring villagers brought suit against the monks, charging that they were engaged in “anti-Turkish activities” since they educate young men in the Aramaic language and in the Christian faith. The villagers also claimed ownership of the land on which the monastery was constructed. The court sided with the villagers on that claim.

Les meir

Sjå tidlegare notat om klosteret her:

• Mar Gabriel (2009) som siterer frå Dalrymples fine skildring av klosteret
• Nytt om Mar Gabriel (2011)

(via PaleoJudaica)

The Earliest Christian Graffito?

Reblogged from Larry Hurtado's Blog:

In my previous posting I briefly described Roger Bagnall's new book, Everyday Writing in the Graeco-Roman East, and I mentioned his lead chapter on a body of graffiti from ancient Smyrna. Among the items he discusses in this chapter, I was particularly (predictably!) intrigued with one that Bagnall confidently claims must be Christian (pp. 22-23).  Here are the basic data:

Les meir… 500 fleire ord

Larry Hurtado skriv her om ein grafittitekst frå før år 125 i det gamle Smyrna, dvs dagens Izmir. Teksten inneheld orda herre og tru, og det er ikkje usannsynleg at dette er ein kristen tekst. Les gjerne heile det interessante innlegget hos Larry Hurtado, som altså skriv om boka Everyday Writing in the Graeco-Roman East.

Apostelen Filips grav

NRK sendte i går eit interessant program i serien Schrödingers katt om funnet av apostelen Filips grav i Hierapolis i Tyrkia.

Eg var i Hierapolis i 2005 og såg då ruinane etter Martyrion (biletet), pilegrimskyrkja som skal ha stått der Filip blei korsfesta. Nå er det like nedanfor Martyrion funne ein kyrkjeruin som er bygd opp omkring ei romersk grav. Arkeologane meiner å ha gode indisium på at dette er Filips grav.

Biletet viser Martyrion på ein bakketopp, prosesjonstrappa opp til martyrkyrkja og området nedanfor der grava nå er gravd ut.

Sjå TV-programmet her. Det interessante programmet fortel også om andre sider ved Hierapolis’ si historie og om kalksteinsklippene som har gitt staden det moderne namnet Pamukkale (“Bomullsslottet”).

Her er NRKs omtale av programmet:

Se NRKs unike bilder fra apostelen Filips grav
Gravstedet til Apostelen Filip, en av Jesus sine 12 disipler, ble funnet i Tyrkia tidligere i år. Norske forskere deltok under den arkeologiske utgravingen i Hierapolis i det sørvestlige Tyrkia.

NRK Schrödingers katt har fått tilgang til opptak i dette strengt bevoktede utgravingsområdet, og har som det første filmteam i Europa tatt del i utgravningene sammen med norske og internasjonale forskere.

Les meir

Eg kan jo også ta med Hierapolis er nemnt éin gong i NT:

Epafras, som er ein av dykkar eigne, helsar dykk. Han er ein Kristi Jesu tenar og strider alltid for dykk i bøn, så de kan bli ståande, fullmogne og fullt overtydde om heile Guds vilje. Eg gjev han det vitnemålet at han strevar og arbeider for dykk og for dei som er i Laodikea og Hierapolis. (Kol 4,12-13)

Historisk kyrkje blir moské

Hagia Sophia i Nikea (i dag: Iznik)

Hagia Sophia, Nikea. Foto: Arne Berge 2005

I Tyrkia er dessverre den historiske kyrkjeruinen etter Hagia Sophia i Nikea nyleg gjort om til moské.

Staden har ei tyding i kyrkje-historia ved at det sjuande og siste økumeniske konsilet var samla her i 787.

Eg hadde ei flott oppleving då eg besøkte staden i 2005. Les om besøket i kyrkja og byen Iznik i notatet Nikea. Mens me var samla i kyrkjeruinen oppstod ideen til studiegruppa Oldkyrkja som framleis eksisterer på Bryne.

Hagia Sophia i Nikea blei bygd på 500-talet av keisar Justinian. I 1331 blei den gjort om til moské og i 1920 blei den museum. Og nå er den altså gjort om til moské igjen.

Les om saka på AsiaNews.it: Erdogan’s religious acrobatics: Nicaea council church back to being a mosque

(via BiblePlaces Blog)

Nytt om Mar Gabriel

Det har vore stille omkring det gamle klosteret Mar Gabriel i Tyrkia eit par år. Nettstaden Zenit hadde nyleg ein artikkel med oppdateringar. Nyheitene er dessverre ikkje oppløftande.

Sjå tidlegare notat om klosteret:

• Mar Gabriel (27.01.2009)
• Meir om Mar Gabriel (07.03.2009)

Zenit skriv nå:

GEM OF CHRISTIAN HISTORY AT RISK IN TURKEY
Expropriation of Monastery Land Seen as Effort to Squash Syriacs

By Paul de Maeyer ROME, FEB. 18, 2011 (Zenit.org).- Not even the Mongols of the 14th century, when they killed 40 monks and some 400 faithful, succeeded in making one of the most ancient Christian convents in the world disappear, but perhaps Prime Minister Recep Tayyip Erdoğan of Turkey, can.

This appears to be the case of the Syro-Orthodox monastery of Mor Gabriel or “Dayro d-Mor Gabriel,” called “Deyrulumur” in Turkish. It is located in the region of Turabdin in the southeast of Anatolia. The convent bears the name of Mor Gabriel (634-668), bishop of Turabdin, known for his witness of holiness and miracles.

The foundation of the monastery, which is situated southeast of the city of Midyat, in the province of Mardin, near the border with Syria, dates back to the year 397 A.D. and was the initiative of two monks, Mor Samuel and Mor Simon, who died in 409 and 433, respectively. The complex, which boasts elements built with the help of Byzantine emperors such as Arcadius (395-408) and Theodosius II (408-450), today houses a small community of three monks and 14 sisters.

Mor Gabriel, known also as the “second Jerusalem,” is not only a monastery. Mor Gabriel is in fact the See of the Metropolitan Mor Timotheus Samuel Aktas and the cultural and spiritual center of the dwindling Syro-Orthodox community of Turkey and of numerous Syriacs who’ve emigrated to the West. Just 50 years ago, some 130,000 Syriacs lived in the region of Turabdin — the name means “mountain of the servants of God” — but today their number has decreased to just a few thousand.

Les meir

(via PaleoJudaica)

Synagogefunn i Demre, Tyrkia

Tyrkiske arkeologar har funne eit jødisk “tempel”, truleg ein synagoge, i Demre (Myra) i Lykia-regionen. Staden ligg sørvest for Antalya.

Dei seier det er første gong det er funne spor av jødisk kultur i dette området av Tyrkia, og er tydelegvis glade for desse funna!

(I kristen samanheng er elles denne staden kjent som heimstad for St. Nikolaus, helgenen som er eitt av utgangspunkta for julenissetradisjonane.)

Today’s Zaman skriv:

Jewish temple found in ancient port city at Lycian site

Ongoing excavations at the ancient port city of Andriake in Lycia — located in Antalya’s Demre district — have uncovered a centuries-old Jewish temple.

Site chief Dr. Nevzat Çevik, an archaeology professor at Akdeniz University, told the Anatolia news agency that his team believes the temple is from around the third century. Located on a choice spot facing the sea, the temple was likely built following a law instituted in 212 that allowed Jews the right to become Roman citizens, Çevik said.

The find is important as it is the first archaeological trace of Jewish culture found in Lycia. “For the archaeological world, the world of science and particularly for Lycian archaeology and history, we’re facing an important find here. It’s the first remnant of Lycian Jewish culture we’ve found,” Çevik said, describing the find. (Les meir)

(via PaleoJudaica)

Torget i Smyrna / Izmir

Den tyrkiske storbyen Izmir byr på historiske stadar knytt til antikk historie og dermed også til bibelsk tid. Byen heitte på den gong Smyrna. Den er nemnt i Johannes Openberring (2,8-11) og den er også elles vel kjent frå den første kristne tid, ikkje minst gjennom historia om biskop Polykarp som blei martyr ca år 155.

Artikkelen The Agora at Izmir, skriven av Ben Witherington på Beliefnet, presenterer det imponerande torget som er grave fram i byen. Artikkelen har gode bilete frå det store utgravingsområdet og har også med generelt stoff om torget (agora) i greske byar i antikken.

Her er eit utdrag:

The visitor is immediately impressed with the size and scope of this place, with its many columns, arcades, shops.  Here was the jumping off place for slaves from the eastern part of the Empire about to be sold, for business persons returning from Rome, for grain freighters,  ambassadors, soldiers, and ordinary families or individuals on the move— such as St. Paul or  John of Patmos.

Women and slaves came here in the morning to take water from the natural spring (pictured above). They came here to buy bread or olive oil or vegetables for the day. In the ages before refrigeration, you had to shop frequently for food.  But the agora was not just the supermarket of its day.

In the agora there would be the exchange of ideas, not just the exchange of goods.  Consider the story of Paul dialoguing with the Stoics and Cynics in the agora in Athens.  Here the politicians and rhetoricians and philosophers debated the issues of the day. People did not spend their days in their tiny homes or flats, they were public people and almost all life functions happened out of doors.  Orators were often the entertainment for the day in an age before TV, movies and at a time when only the more well off could afford to go to the Odeon and see a Greek drama. (Les meir)

Meir om Mar Gabriel

Eg har tidlegare skrive om presset og rettssaka mot det kristne fellesskapet i klosteret Mar Gabriel langt aust i Tyrkia. Det dreier seg både om den konkrete situasjonen for klosteret og om den generelle situasjonen for religiøse minoritetar i landet. Saka blir følgt med interesse av EU, sidan Tyrkia ønskjer å bli medlem i unionen.

Eg vil også peika på at saka gir kjennskap til ein, for oss her i Norge, nærast ukjent kristen tradisjon med røter langt bakover i historia. Klosteret blei grunnlagt i 397 og er eit av dei eldste klostera som framleis er i bruk.

Assyrian International News Agency skriv:

Battle Over a Christian Monastery Tests Turkey’s Tolerance of Minorities

Christians have lived in these parts since the dawn of their faith. But they have had a rough couple of millennia, preyed on by Persian, Arab, Mongol, Kurdish and Turkish armies. Each group tramped through the rocky highlands that now comprise Turkey’s southeastern border with Iraq and Syria.

(…)

The outcome of the land dispute is now in the hands of a Turkish court. Seated below a bust of Mustafa Kemal Ataturk, modern Turkey’s secular founding father, a robed judge on Wednesday told the feuding parties that he would issue a ruling after he visits the disputed territory himself next month.

(…)

Founded in 397, Mor Gabriel is one of the world’s oldest functioning monasteries. Viewed by Syriacs as a “second Jerusalem,” it sits atop a hill overlooking now solidly Muslim lands. It has just three monks and 14 nuns. It also has 12,000 ancient corpses buried in a basement crypt.

The bishop’s local flock numbers only 3,000. Mor Gabriel’s influence, however, reaches far beyond its fortress-like walls, inspiring and binding a community of Christians scattered by persecution and emigration. There are hundreds of thousands more Syriac Christians across the frontier in Iraq and Syria and in Europe. They speak Aramaic, the language of Jesus Christ. (Les meir)

Når det gjeld dette siste poenget, om arameisk, viser eg til notatet om Jesu morsmål.

Mar Gabriel

Mar Gabriel-klosteret i Tyrkia er eit av dei eldste kloster som framleis er i bruk. Der lever ei lita gruppe munkar som held fast på kristne tradisjonar midt i ein muslimsk samanheng. Eg las første gong om dette klosteret og om munkane der, i den fascinerande boka I skyggen av Bysants av William Dalrymple.

Dalrymple skreiv denne fantastiske reiseskildringa etter ei reise frå Hellas til Egypt, via Tyrkia, Syria, Libanon, Israel og dei palestinske områda. Han leitte etter spor av den kristne kulturen frå før-islamsk tid i dette området, og fann utruleg mykje interessant, men også mykje trist undertrykking av små kristne minoritetar.

Folket på Mar Gabriel-klosteret er eit eksempel på ein slik minoritet. Dei har det ikkje enkelt. Dei opplever eit sterkt press frå samfunnet rundt, som dessverre ikkje er direkte vennlege mot dei. Grunnen til at eg blei minna om dei i kveld, er ei nyheitsmelding frå Reuters, som eg skal koma tilbake til.

Men først, – ein liten stemningsrapport frå klosteret, henta frå Dalrymple si bok:

Jeg sitter utenfor cellen min under et drueespalier. For første gang sover jeg i et kloster der Johannes Moschos kunne ha vært og hører de samme hymnene fra det femte århundre sunget under de samme mosaikkene. Rett overfor meg ser jeg sørveggen av det som antakelig er den eldste kirken i Anatolia som er i bruk. Den ble bygd av keiser Anastasios i 512 – før Hagia Sophia, før Ravenna, før Sinai-klosteret. Den var allerede åtti år gammel da St. Augustin gikk i land ved Thanet for å bringe kristendommen til det angelsaksiske England. Enkelte deler av klosteret er enda eldre, fra klosterets opprinnelige grunnleggelse i 397.

Det er bare en håndfull kirker i hele verden som er så gamle. Det er utrolig at den i det hele tatt er bevart, men at den er bevart intakt og fremdeles i bruk etter at persere, arabere, mongoler og Timurs horder alle har kommet og gått, etter at Konstantinopel er blitt erobret av tyrkerne og Lilleasia fullstendig tømt for grekere – det er intet mindre enn et mirakel.

En av munkene, broder Jakob, kommer forbi og gir meg en klase druer, nyplukket fra espalieret. Han står foran meg nå og ser på at jeg skriver. Etter i årevis å ha besøkt klosterruiner over hele Anatolia, føles det å finne munker kledt i nesten samme slags drakt som Johannes Moschos selv kan ha båret, boende i en bygning av slik elde, nesten som å snuble over en forglemt avdeling romerske legionærer i et avsides vakttårn på Hadrians mur. (I skyggen av Bysants, s 105-106)

Nå melder Reuters (21.01.2009) at dette klosteret nok ein gong er hardt pressa:

MIDYAT, Turkey (Reuters) – In a remote village near the Turkish-Syrian border, a land dispute with neighboring villages is threatening the future of one of the world’s oldest functioning Christian monasteries.

Critics say the dispute, which has become a rallying cry for Christian church groups across Europe, is a new chapter in the long history of religious persecution of the small Christian community by the Turkish state.

Tucked amid rugged hills where minarets rise in the distance, a small group of monks chants in Aramaic, the language of Jesus Christ, inside the fifth-century Mor Gabriel monastery. It is a relic of an era when hundreds of thousands of Syriac Christians lived and worshipped in Turkey.

“This is our land. We have been here for more than 1,600 years,” said Kuryakos Ergun, head of the Mor Gabriel Foundation, surveying the barren land and villages from the monastery’s rooftop. “We have our maps and our records to prove it. This is not about land. It’s about the monastery.” (les meir)

(via PaleoJudaica)

Relaterte notat:

• Meir om Mar Gabriel
• Nytt om Mar Gabriel

Kristne i Tyrkia

Eg har tidlegare skrive om kristne sin situasjon i Tyrkia. Her kjem fersk informasjon, henta frå Dagen:

– De kristne i Tyrkia blir ikke utsatt for
angrep, forsikret landets president, Abdullah Gul i en tale til
Europarådet 3. oktober. Virkeligheten de kristne opplever er imidlertid
en langt annen.

– Det siste året har det vært enormt med trusler
mot de kristne menighetene og kirkene i Tyrkia, heter det i en rapport
fra den tyrkiske alliansen av protestantiske kirker. (les meir)

Ei natt i Troas

Når eg les dagens bibelord, ser eg for meg eit varmt lokale med mykje folk, sterke kjensler og tett os frå mange oljelamper. Teksten gir eit uventa glimt inn i den første kristne misjonsverksemda. Me møter Paulus som forkynnar (med lange talar) og som omsorgsfull kristen leiar, på gjennomreise i Troas i dagens Tyrkia.

Teksten fortel om kor opptatt Paulus var av å forkynna Ordet og å samla sine medkristne rundt Bordet (nattverdsmåltidet). Eg trur både han og tilhøyrarane hans gløymde tid og stad den kvelden og natta. Og den unge Evtykos hadde nok funne den beste plasseringa av alle, der han sat i vindauget og trakk frisk luft. Bare så synd at han somna og fall ned tre etasjar …

Teksten fascinerer meg. Den seier meg noko om intensitet og fellesskap blant dei første kristne. Og midt i dette får me høyra om eit fantastisk Guds under, på gata i Troas.

Her er teksten:

Første
dagen i veka var vi samla for å bryta brødet. Paulus tala til dei, og
han heldt på heilt til midnatt, sidan han skulle reisa dagen etter. Det var mange lamper i den salen ovanpå der vi var samla. Ein
ung gut som heitte Evtykos, sat i vindauget. Då Paulus tala så lenge,
fall han i djup søvn og datt ut gjennom vindauget frå tredje høgda. Han
var død då dei tok han opp. Men Paulus gjekk ned, bøygde seg over han, slo armane kring han og sa: «Ver ikkje redde! Det er liv i han.» Så gjekk han opp att, braut brødet og åt, og tala endå lenge, heilt til det lysna. Då drog han av stad. Dei leidde guten heim i live, og det var til useieleg trøyst for dei.
(Apg 20,7-12)

“Eg skal i Oldkyrkja i kveld”

Denne artikkelen har eg skrive til Luthersk Kirketidende (nr 11, 2007). Avsnittet om Iznik/Nikea byggjer på det eg tidlegare har skrive om byen her på bloggen.

- ”Eg skal i Oldkyrkja i kveld”. Den dagen eg høyrde denne kommentaren frå ei kvinne i kyrkjelyden, forstod eg at studiegruppa vår rett og slett har fått namnet ”Oldkyrkja”. Dette er eit festleg namn, spesielt med tanke på at me i Bryne kyrkjelyd i over 25 år har drive eit ungdomsarbeid som heiter ”Ungkyrkja”!

Det heile begynte på ein kyrkjelydstur til Tyrkia i 2005. Hovuddelen av turen gjekk i apostlane sine fotspor i Efesos-området. Men me hadde også noko kyrkjehistorisk stoff om oldkyrkja og det bysantinske riket på programmet, med besøk i Iznik (Nikea) og Istanbul (Konstantinopel). I ettertid er det først og fremst besøket i det gamle Nikea som har skapt noko nytt i kyrkjelyden vår. Der og då kom ideen: kva om me kunne starta ei studiegruppe når me kjem heim til Bryne? Nokre av turdeltakarane hadde kome på sporet av noko dei ville vita meir om!

Då gruppa frå kyrkjelyden var i Iznik, hadde me samlingar i kyrkja Hagia Sophia og på stranda ved Izniksjøen. Hagia Sophia var samlingsstad for det sjuande og siste økumeniske konsilet i 787. Restane av kyrkja, som i si tid blei gjort om til moske, står nå som ein vakker og stille ruin i ein liten park i sentrum av byen. Og Senatspalasset, som romma det første kyrkjemøtet i 325, ligg i dag under vatn i Izniksjøen. Kultur- og naturforholda har verkeleg endra seg i løpet av ein periode på mest 1700 år, men begge stadane gav oss eit sterkt inntrykk av autentisitet.

Begge stadane las me den nikenske truvedkjenninga, vel vitande om at den ikkje blei ferdigformulert før i Konstantinopel i 381. Men eg var vel ikkje så langt frå sanninga då eg sa at kyrkjemøtet i 325 la mykje av grunnlaget for den flotte vedkjenninga? Og tankane gjekk; på den eine sida opplevde turdeltakarane at dei var i ein utkant i verda. På den andre sida sette dei ord på undringa over at denne byen var viktig nok til å vera vertskap for to av dei sju konsila i oldkyrkja! Her arbeidde høgt skolerte teologar med formuleringar om korleis kyrkja skulle forstå Bibelen, formuleringar som sidan har prega heile den verdsvide kyrkja. Me opplevde sterkt at me i vår tid er avhengige av arbeidet som desse tidlege kyrkjeleiarane gjorde. Deira finslipte formuleringar har sidan alltid vore forståingsnøkkel til inkarnasjonen sitt mysterium.

Ei tid etter turen inviterte nokre av turdeltakarane til den første samlinga i ei studiegruppe som også eg blei med i. Engasjementet deira smitta, og det blei faktisk slik at dei måtte setja grense for kor mange som kunne vera med. Gruppa arbeider med boka 21 kirkefedre av Peter Halldorf. Me har ei samling i månaden, og alle førebur seg med å lesa eit kapittel om ein av kyrkjefedrane. Ofte finn enkelte av deltakarane også fram anna stoff om den aktuelle personen. Så brukar me kvelden til å samtala om det me har lese. Me er opptekne av kyrkjefedrane sine liv og deira tankegang, og me blir også stadig fascinert av korleis Peter Halldorf trekkjer trådane til vår tid og gjer kyrkjefedrane aktuelle for oss. Samtidig er det mykje som undrar oss og som gjer at me får lyst til å finna ut meir.

Gruppa bruker Bøneboka som andaktsbok og me opnar samlingane med å lesa nokre bøner og (sjølvsagt!) den nikenske truvedkjenninga. Kveldane blir også avslutta med bøner frå Bøneboka.

Eg trur kyrkjefedrane og oldkyrkja blir opplevd som eit meir aktuelt tema i dag enn for få år sidan. Mi oppfordring til andre kyrkjelydar og andre prestar er å setja historia vår på dagsorden! Ver gjerne kreative! Det treng ikkje starta med ein kyrkjelydstur til Tyrkia, men for oss var det ein slik tur som sette det heile i gang.

Eg vil også seia noko om min rolle som prest i denne samanhengen. På turen til Tyrkia var eg ein av reiseleiarane, men i gruppa er eg nå ”bare” ein av deltakarane. Gruppa består av tolv personar med svært ulik utdannings- og yrkesbakgrunn, og eldsjelene som blei sette i brann i Nikea, har framleis både det organisatoriske og innhaldsmessige ansvaret. Alle har sitt å bidra med, og sjølvsagt har eg den faglege bakgrunnen med meg inn i fellesskapet.

Det er godt for ein kyrkjelyd å ha medlemer som har interesse for kyrkja sine røter. Og for mitt eige vedkomande vil eg seia det er eit privilegium å vera med i denne studiegruppa. Kveldane ”i Oldkyrkja” er inspirerande. Dei utfordrar meg både som prest og som menneske.

Kristne sin situasjon i Tyrkia

For eit par år sidan var eg to turar i Tyrkia for å besøka stadar knytt til Bibelen og kyrkjehistoria. Det var verkeleg interessant. Både fordi det var mykje flott å sjå og læra om det historiske stoffet, og fordi eg gjennom forskjellige kontaktar fekk eit visst innblikk i dei kristne sin situasjon i landet i dag.

Dette siste har eg vore opptatt av frå eg for nokre år sidan las William Dalrymple si bok I skyggen av Bysants (anbefales!).

Både gresk-ortodokse og armenske kristne er i ein pressa situasjon i Tyrkia. Men dei ortodokse har framleis det viktige økumeniske patriarkatet i Konstantinopel (Istanbul). Elles er det nokre få katolikkar og ein svært liten protestantisk minoritet. I juni 2005 sat eg i Tyrkia og skreiv dette her på bloggen:

"Men biletet er ikkje bare mørkt, sett frå ein kristen synsstad. Eg har denne veka møtt evangeliske kristne som er her fordi Gud har sagt at dei skal vera her! Dei arbeider i det stille med kyrkjeplantings-prosjekt, og dei håper og trur at dette arbeidet skal gje vekst i framtida gjennom huskyrkjer i tyrkiske heimar. Det er godt å vita om desse, og det er viktig at me som er kristne i vesten er med og ber for dei som slik har ei viktig og spesiell misjonsteneste." (les meir)

I dag har Erling Rimehaug ein større artikkel frå Tyrkia i Vårt Land under vignetten Tro, etikk, eksistens. Hovudperspektivet hans er spørsmålet om eit sekulært islam er mogleg. Men mykje av artikkelen handlar direkte om dei kristne sin situasjon i landet i vår tid.

Gladiatorar i Efesos

Arkeologar har funne ein gravstad for gladiatorar i Efesos. Denne byen er ein viktig by i nytestamentleg samanheng. Ein stor del av NT er anten skrive i Efesos eller skrive til kristne i dette området i det første hundreåret (les meir).

Biletet viser det store teateret i Efesos der det foregjekk gladiator-kampar. Teateret hadde plass til ca 25.000 tilskuarar. Her var det også det blei opprørsk stemning mot Paulus, slik det er skildra i Apg 19,23 ff.

Sjølv om gladiator-kampar ikkje har noko direkte med NT å gjera, tar eg likevel med ein notis om dette temaet som seier mykje om den romerske kulturen dei første kristne i Lilleasia levde i.

Skjeletta som er funne på gravstaden, kjem hovudsakleg frå menn i alderen 20-30 år og dei fortel om koss gladiatorane levde, kjempa og døydde. BBC News skriv om funnet:

Scientists believe they have for the first time identified an ancient graveyard for gladiators. Analysis of their bones and injuries has given new insight into how they lived, fought and died. The remains were found at Ephesus in Turkey, a major city of the Roman world, BBC Timewatch reports.

Gladiators were the sporting heroes of the ancient world. Archaeological records show them celebrated in everything from mosaics to graffiti. Motifs of gladiators are found on nearly a third of all oil lamps from Roman archaeological digs throughout the Empire.

But how much did they risk every time they stepped into the arena? Did they have much chance of getting out alive? The discovery of what is claimed to be the first scientifically authenticated gladiator graveyard has given researchers the opportunity to find out. (les meir)

(via Thoughts on Antiquity)

Nikea

Originalversjonen av denne artikkelen stod i papirutgåva av Jærbladet 23. desember 2005. Etter avtale med avisa publiserer eg ei bearbeidd utgåve her på bloggen. Eg har bl a endra innleiing og avslutning, slik at artikkelen ikkje lenger er knytt spesielt til julehøgtida.

Biskopane som kom saman i Nikea på forsommaren 325, hadde nok mykje å snakka om! For ei kjensle av fridom dei må ha kjent på! For første gong kunne leiarane for dei kristne kyrkjelydane rundt i Romarriket samlast ope, og det til og med på invitasjon frå keisaren!

Kristendomen var på dette tidspunktet nyleg blitt lovleg religion i den austre delen av det romerske riket. Det var keisar Konstantin som hadde skapt dei grunnleggjande endringane og som nå kalla saman alle biskopane til konsil i Nikea. Forskarane fortel at det var om lag 250-300 biskopar som deltok på møtet. Dei fleste kom frå det austlege middelhavsområdet. Det var nok ei ganske spesiell forsamling. Mange av dei var prega, både med indre og ytre sår, etter tida med forfylging og undertrykking.

Denne artikkelen vil ta deg med til den tyrkiske byen Iznik, byen som tidlegare heitte Nikea. Her blei det første økumeniske konsilet, eller kyrkjemøtet, halde i 325. Og dette møtet blei svært viktig for utviklinga av den kristne kyrkja. Den truvedkjenninga som me kallar ”den nikenske”, fekk rett nok ikkje sin ferdige form på dette møtet. Men grunnlaget blei lagt her og vedkjenninga blei endeleg vedtatt på det neste store konsilet, i Konstantinopel i 381.

Det første biletet viser stranda ved Izniksjøen. Her låg senatpalasset der kyrkjemøtet blei halde i 325. Det andre biletet viser ruinen etter kyrkja Hagia Sofia, der eit seinare konsil var samla i 787.

I apostlane sine fotspor rundt Efesos

I går kveld var eg ute og heldt foredrag over temaet I apostlane sine fotspor rundt Efesos. Eg hadde med ein del bilete frå Efesos og dei andre sendebrevsmenighetane, frå Kolossæ og Hierapolis (alt i dagens Tyrkia) og frå den greske øya Patmos. Bakgrunnen for foredraget var dei to turane som eg hadde i dette området i fjor og som eg har skrive ein del om her på bloggen.

Ein grovdisposisjon for foredraget var:

• Innleiing om Efesos, ein viktig by i Romarriket, og om dei arkeologiske utgravingane der.
• Efesos som kristen by: Byen er viktig i NT (Apostelgjerningane og breva) og viktig for den første kristne kyrkja (bl a vertskap for det økumeniske konsilet i 431).
• Paulus i Efesos: Om Paulus som misjonær, om hans to opphald i byen og om opprøret som førte til at han forlét byen.
• Ringverknadar av Paulus si verksemd i Tyrannusskulen. Eit eksempel: Epafras frå Kolossæ som reiser heim og planter menighetar i Kolossæ, Hierapolis og Laodikea.
• Johannes i Efesos. Ulike tradisjonar om kva tid han kom dit. Forfølgjing under keisar Domitian. Forvisning til Patmos.
• Johannes på Patmos. Johannes får sine openberringar som er grunnlaget for Johannes’ Openberring.
• Ein omtale av nokre av sendebrevsmenighetane: Tyatira, Sardes, Filadelfia og Laodikea.
• Johannes tilbake til Efesos etter Domitians død. Johannes-tradisjonane i Efesos. Apostelens grav i Johannesbasilikaen.

Foredraget blei halde på ei samling for personalet på Tryggheim vidaregåande skule på Nærbø.

Ichtys

Det aller eldste kristne symbolet er nok ikkje eit kors, men ein fisk! Bakgrunnen for at fisken kunne bli eit symbol på det å vera kristen, finn me i det greske språket som var det internasjonale språket i det første hundreåret e. Kr.

Det greske ordet som betyr fisk, ICHTYS, er sett saman av første bokstav i orda “Jesus Kristus Guds Son Frelsar” på gresk: Iesous CHristos Theou (H)Yios Soter.

Dei første kristne brukte, i periodar med forfølging i Romarriket, fisken som hemmeleg teikn for å gje seg til kjenne for kvarandre.

I dei arkeologiske utgravingane i Efesos har ein funne denne figuren som igjen er ein kode for ordet Ichtys. I sirkelen kan du finna alle bokstavane i ordet, og når dei teikna dette, trong dei heller ikkje teikna fisken!

Fisken brukes òg i vår tid som kristent symbol. Blant anna blir det brukt som klistremerke på bilar. Då er det eit teikn på at eigaren av bilen er kristen!

Johannes i Efesos

Apostelen Johannes var ein viktig leiar for dei kristne i Efesos mot slutten av det første hundreåret. Han kom sannsynlegvis til byen etter katastrofen då Jerusalem blei øydelagt av romarane i år 70 og dei kristne blei spreidde rundt omkring.

Det er vanleg å rekna med at Johannes blei forvist frå Efesos til Patmos ca år 95 under den romerske keisar Domitian, som sette igang store forfylgjingar mot dei kristne. Dette er då bakgrunnen for orda i Johannes Openberring: "Eg, Johannes, som er bror dykkar, og har del med dykk i trengsla og riket og vona i Jesus, eg var på øya Patmos. Dit var eg komen på grunn av Guds ord og vitnemålet om Jesus." (Op 1,9).

Då keisar Domitian blei drept i 96, kunne Johannes koma tilbake til kyrkjelyden sin i Efesos.

Dei skrifta i NT som er knytt til Johannes, har truleg blitt til i Efesos og på Patmos. Dette gjeld Johannesevangeliet, tre Johannesbrev og Johannes Openberring. Dei er anten skrivne av apostelen sjølv eller av disiplar i kretsen rundt han. Sjå The Johannine Literature Web.

Apostelen døydde sannsynlegvis i Efesos omkring år 100. I dag kan me sjå restane etter den store og imponerande kyrkja (Johannesbasilikaen) som blei bygd på 500-talet på staden der tradisjonen seier at Johannes blei gravlagt.

Paulus i Efesos

Paulus var i Efesos i to periodar på 50-talet. Han var misjonær der, og forkynte trua på Jesus blant folket i byen.

Den siste gongen Paulus forlot byen, var det under dramatiske omstendigheter. Det var nærast opprør i byen fordi Paulus blei oppfatta som ein trussel for det berømte Artemistempelet i byen. Det store teateret som låg midt i Efesos blei sentrum for bråket, eit teater som hadde plass til ca 25.000 menneske (sjå biletet)! Stemninga var så opprørsk at Paulus sine disiplar var redde for han og fekk forhindra at han gjekk inn i folkemassen. Du kan lesa heile historia om dette i ei levande skildring i Apg 19,23 ff.

Då dette skjedde, var det alt etablert ei kristen forsamling i byen. I Apostelgjerningane står det at Paulus, før han reiste frå byen, samla dei kristne og sette mot i dei (Apg 20,1). Det kunne nok trengast etter dei dramatiske hendingane. Seinare vaks kyrkja i Efesos, og byen blei i dei neste generasjonane ein viktig by for den kristne trua.

Men kva veit me om Paulus sitt misjonsarbeid i byen før problema tårna seg opp med uro i teateret?
Paulus kom første gongen til Efesos ca år 52. Han var då ute på ei lengre reise med utgangspunkt i Antiokia. Denne reisen varte i fleire år. Paulus var på veg frå Hellas til Jerusalem då han stoppa ei tid i Efesos. Han kom tilbake eit par år etter, og då blei han verande i 2-3 år i byen. I denne perioden etablerte Paulus seg som misjonær i Efesos, og det vaks fram ein kristen kyrkjelyd i byen.

På denne tida var det mange religionar som var representerte i storbyen Efesos. Blant anna budde det mange jødar der. Trua på Jesus blei ennå ikkje sett på som ein eigen religion, den blei meir sett på som ei av fleire retningar innan jødedomen.

Paulus gjekk alltid først til synagogen når han kom til ein stad der det var jødisk befolkning (og det var det i svært mange byar i Romarriket). Han ville koma i kontakt med folk og presentera budskapet om at Jesus var den Messias som var lova i GT. Saman med jødane trefte han då òg andre menneske som trudde på Israels Gud, eller ”dei gudfryktige heidningar” som dei ofte blir kalla. Dette var heidningar som på ein eller annan måte var knytt til jødane og til synagogen. Nokre av dei var vel det me i dag kunne kalla sympatisørar. Andre var direkte tilhengarar av jødane si gudstru. Desse var ei viktig målgruppe for Paulus sin misjon.

Paulus sitt første besøk i Efesos varte ikkje lenge. Folk i synagogen ville ha han til å stoppa lenger, men han hadde det travelt med å koma vidare. “Eg kjem til dykk ein annan gong, om Gud vil”, sa han (Apg 18,21).

I ettertid er det ikkje vanskeleg å sjå at dette var noko Gud ville, for Paulus kom tilbake og Efesos blei eit av dei viktigaste utgangspunkta for Paulus si misjonsverksemd utover på 50-talet.

Neste gong han kom til byen blei han buande i byen i to-tre år i perioden 54-56 (Apg 19). Dei første månadane underviste han med utgangspunkt i synagogen, men som så mange stadar blei det strid omkring han. Nokre ville høyra på budskapet han kom med, mens andre avviste trua på Jesus. Paulus flytta derfor verksemda si over til Tyrannusskulen. Verken synagogen eller denne skulen er lokalisert i dei arkeologiske utgravingane (ennå). Kva slags skule dette var, veit heller ikkje forskarane noko om.

Det blir fortalt at Paulus hadde samtalar i Tyrannusskulen kvar dag i to år. Her utrusta han dei som kom til tru, så dei sjølve kunne vera vitne om Jesus. Me kan gjerne lett tenkja at Lukas overdriver, når han skriver i Apostelgjerningane at resultatet av Paulus si verksemd i Tyrannusskulen var at “alle som budde i Asia, både jødar og grekarar, fekk høyra Herrens ord”. Men ordet Asia betydde på den tida den romerske provinsen der Efesos var hovudstad, ikkje verdsdelen Asia som me tenkjer på. Og me har verkeleg vitnesbyrd i NT om at Paulus si verksemd spreidde seg utover i regionen rundt Efesos. Historia om Epafras er eit eksempel på det. Han blei ein kristen leiar i heimtraktene sine i Lykosdalen, i byane Hierapolis, Laodikea og Kolossæ som ligg snaut 20 mil aust for Efesos (Kol 4,12-13).

I den moderne byen Selcuk, dagens Efesos, er det for øvrig ein evangelisk kyrkjelyd med ein bibelskule som heiter Tyrannusskulen!

Artemis-tempelet

Artemistempelet i Efesos skal ha vore heilt spesielt stort og flott. Det blei rekna for å vera eitt av sju underverk i verda i oldtida. I dag er tempelet borte. Men omrisset av plassen der det stod, er tydeleg som ei senking i terrenget (sjå biletet), og arkeologane har reist ei av søylene frå tempelet for å markera kor det ein gong stod.

På basar i Tyrkia

Ei reise i Tyrkia består sjølvsagt ikkje bare av besøk på historiske stadar, sjølv om artiklane eg skriv her på bloggen kanskje gir inntrykk av det. Like utanfor portane til dei arkeologiske utgravingane i Efesos er det livlig handel. Her kunne eg blant anna kjøpa desse klokkene til ein god pris!

I dei fleste tyrkiske byane med ei viss historie er det ein basar, eit overbygd handelsområde med mange små butikkar. Det andre biletet her er frå The Grand Bazaar i sentrum av Istanbul. Denne basaren skal vera den største i verda, med fleire tusen butikkar i ein labyrint av overbygde gater. Og dette er ikkje eit moderne handlesenter, men ein stad med skikkeleg historisk sus! The Grand Bazaar har røter tilbake til slutten av 1400-talet.

Byen Bursa, som i dag er ein storby med ca 1,5 millionar innbyggjarar, er spesielt kjent for handel med silke. Denne handelen har hatt betydning for byen heilt sidan bysantisk tid. Bursa er siste stopp på den gamle silkevegen frå Kina. Biletet er frå silkebasaren som blei oppført i 1490. Her blir det framleis solgt silkevarer.

Sidan kona mi, Inger, arbeider mykje med silke, hadde me avtalt at eg skulle sjå om eg fann noko som kunne vera av interesse for henne der. Og det gjorde eg! Eg kjøpte silke-brodertråd, som ho faktisk har problem med å få tak i heime i Norge og som ho brukar når ho broderer symbol på kyrkjetekstilar.

Efesos

Efesos var ein av dei store og viktige byane i Romarriket. Den hadde truleg ca 250.000 innbyggjarar og var hovudstad for ein av dei romerske provinsane. Byen låg på vestkysten av Lilleasia, i dagens Tyrkia.

Dei arkeologiske utgravingane i denne byen er blant dei mest interessante frå Romarriket. Her er det grave fram så mykje at me kan danna oss eit godt bilete av koss byen har sett ut. 

Eg syns det er spennande å gå rundt i  utgravingsområdet. Det er så mykje å sjå! Det er først og fremst mange flotte bygningsrestar frå imponerande offentlege bygg. Mellom desse bygga kan me gå på breie og steinlagde hovudgater frå hellenistisk og romersk tid. Me kan også sjå restar etter store kristne kyrkjer som blei bygd nokre hundre år seinare.

Det første biletet viser litt av Hadrians tempel frå det 2. hundreår e. Kr. På det andre biletet står eg og ser utover det store torget (agora) som var den sentrale markedsplassen i antikken. Her har nok bibelske personar som Paulus, Johannes og Timoteus (som alle budde ein del av livet i Efesos) vore og gjort sine daglege innkjøp!

Paulus var den første som forkynte det kristne budskapet i byen. Dette var tidleg på 50-talet, altså bare ca 20 år etter Jesu død og oppstode i Jerusalem. Etter kvart blei byen ein svært viktig by i første kristne kyrkja. Store delar av Det nye testamentet er faktisk enten skrive i Efesos eller skrive til dei kristne som budde i byen!

Relaterte artiklar:

• Paulus som misjonær
• Artemis-tempelet
• Paulus i Efesos
• Johannes i Efesos
• Ichtys

Tilbake frå Tyrkia

I går kom eg tilbake frå ei veke i Tyrkia. Eg har saman med Leiv Roald Thu vore leiar for ei gruppe som har vore på tematur med vekt på stadar av kyrkjehistorisk og bibelhistorisk interesse. Eg syns me har opplevd utruleg mykje på desse dagane! Kanskje litt for mykje? Det blei i alle høve lange dagar og mange inntrykk! Heldigvis var deltakarane på turen fornøgde, og då er eg som reiseleiar fornøgd!

Reiserute har vore Istanbul (Konstantinopel) – Iznik (Nikea) – Bursa (Prusa) – Akhisar (Tyatira) – Sardes – Alasehir (Filadelfia) – Pamukkale (Hierapolis) – Laodikea – Kolossæ – Selcuk (Efesos). Dessutan hadde me ein dagstur til den greske øya Patmos. Namna i parantes er dei historiske namna på stadane.

Biletet er frå Istanbul. Det viser utsyn over den historiske bydelen med ein av dei mange store moskéane. I bakgrunnen skimtar du så vidt konturane av høghus i den moderne bydelen.

Tyrkisk kaffi

Nå er eg heime igjen frå ein flott tur til Tyrkia. Har i dag fiksa litt på artikkelen eg skreiv der nede, har blant anna fått med æ, ø, å og lagt inn nokre bilete. Ved sidan av meg står ein liten kopp tyrkisk kaffi, den første kokt her heime (men neppe den siste). Ein bieffekt av turen er at eg har fått sansen for Türk Kahvesi (tyrkisk kaffi). På basaren i Istanbul kjøpte eg det nødvendige: kaffipulver, små mokkakoppar og ein liten kaffikokar. Sjølv om inspirasjon og ny kunnskap var det viktigaste eg hadde med meg heim, var denne kaffien heller ikkje ein heilt uvesentleg del av bagasjen min.

Tankar frå ei tyrkisk strand

Eg har hatt nokre ganske innhaldsrike dagar her i Tyrkia. Har i dag kome fram til ein herleg stad ved Egeerhavet, med strand og utsikt utover over til Samos, ei av dei greske øyane. Her har eg nå i ettermiddag og kveld slappa av på Club Hotel Grand Efe etter mykje reising og mange inntrykk.

Eg har vore i storbyen Istanbul, som er ein møtestad mellom aust og vest både historisk og religiøst. Vidare har eg vore på ein rundreise til stadar knytt til den eldste kyrkja si historie på stadar som nemnt i Apostelgjerningane, Paulus sine brev og i Johannes Openberring. Og eg har hatt store naturopplevingar, som i Pamukkale.

Neste stopp: Tyrkia!

Eg skal ha ei ferieveke nå i overgangen mai/juni. Måndag morgon reiser eg til Tyrkia for å oppleva interessante bibelske stadar knytt til Paulus sine reiser og Johannes Openberring. I tillegg skal eg til Istanbul, som er ein veldig spennande by når det gjeld møte mellom kristendom og islam. Eg reknar med at dette vil prega bloggen min i dagane framover. Kanskje får eg høve til å skriva noko mens eg er på reise? Viss ikkje, skal eg skriva når eg kjem heim igjen.

Mykje av Paulus sine misjonsreiser som me kan lesa om i Apostelgjerningane, gjekk til område som i dag ligg i Tyrkia. Og mange av breva som han skreiv, gjekk til menighetar i dette området som også blir kalla Lilleasia. Ja, Paulus var faktisk sjølv i frå ein by som heiter Tarsus, som i dag ligg i Tyrkia!

Apostelen Johannes var på sine gamle dagar leiar i den kristne kyrkjelyden i Efesos. Dette var også byen som Paulus hadde hatt som utgangspunkt for mykje av misjonsarbeidet sitt i Lilleasia. Efesos var ein av dei største byane i heile Romarriket. Men Johannes blei, som ein del av forfølgingane mot dei kristne, forvist til øya Patmos. Der fekk han sjå syner som blei utgangspunktet for  Johannes Openberring som står sist i NT. Han fekk bl a beskjed om å skriva brev som inneheldt profetiske bodskap til sju byar i Lilleasia. Eg skal besøkja restane etter Efesos og fleire av desse andre byane i veka som kjem. Det ser eg fram til!

Eg har nettopp lese ei lita bok som heiter Englenes byer, skrive av Geir Harald Johannessen. Den handlar om å reisa til desse sju byane i Tyrkia, og om kva desse sju små breva i Openberringa kap 2-3 kan seia oss i dag. Boka var inspirerande skrive, og eg anbefaler den gjerne til andre som er interessert i bibelsk historie, sjølv om du ikkje har konkrete planar om å reisa til dette området! Du finn ei bokmelding om den her.

Denne turen til Tyrkia er ein del av førebuingane mine til ein Tematur til Tyrkia som eg skal vera reiseleiar for i oktober.

Tematur til Tyrkia

Nå har brosjyren kome for ein tur eg lenge har planlagt til Tyrkia. Dette blir ein tematur i regi av menighetane i Time prestegjeld, og me skal besøkja stadar som er interessante fordi dei har ein rolle i Bibelen og i kyrkjehistoria. Dessutan får me sjå mykje flott og spanande natur. Og som ein ekstra bonus: Det er jo fint å oppleva sol og varme ei veke når me har kome til oktober! Biletet er frå Efesos.

Turen skal gå i den veka skulane har haustferie, frå sundag 9. oktober til sundag 16. oktober. Turen blir arrangert av Fokus Reiser. Eg skal vera reiseleiar saman med Leiv Roald Thu.

Det ligg nå brosjyrar på Time kyrkjekontor og i Bryne kyrkje, Time kyrkje, Undheim kapell og Lye forsamlingshus.

Paulus som misjonær

Paulus var født omtrent samtidig med Jesus. Han var først ein motstandar av dei som trudde på Jesus, men begynte sjølv å tru etter at han møtte Jesus i eit syn utanfor Damaskus ca år 33, ikkje så lenge etter Jesu død, oppstode og himmelfart. Paulus blei snart ein strategisk misjonær i den tidlege kristne kyrkja, og han er ein sentral person i Det nye testamentet. Han reiste mykje og grunnla nye menighetar, først og fremst i det som idag er Tyrkia og Hellas. Eg liker å reisa til slike stadar som er omtalt i Bibelen. Seinare skal eg skriva om slike reiser og om det eg har opplevd der.

Me har to hovudkjelder som gjer at me kan vita noko om Paulus. For det første Apostelgjerningane (Apgj), som er skrive av Lukas. For det andre Paulus sine eigne brev. Apgj gir oversikt, mens breva gir situasjonsbestemt og personleg forkynning og skildring. Sjølv om Apgj gir oversikt, er ikkje skriftet ein biografi i moderne forstand. Lukas er mest opptatt av å skriva om enkelthendingar og enkelttalar, og gir dette relativt stor plass.

Generelt kan me seia at Paulus la hovudvekt på å etablera misjon i det som den gong var storbyar, truleg fordi dei var viktige senter for kommunikasjon og handel. Efesos, Filippi, Tessaloniki og Korint er eksempel på slike byar.

Det var nokre viktige forutsetningar som gjorde det muleg å driva misjon i Romarriket. Det greske språket var fellesspråk, som engelsk er det idag. Romarane hadde bygd opp eit godt kommunikasjonsnett og det var relativt trygge forhold for dei mange reisande langs dei romerske vegane. Derfor var det eit ganske “internasjonalt miljø” i byane rundt i Romarriket, og Paulus var ein av dei mange som var på reisefot.

Me er vant med å dela Paulus si reiseverksemd i tre misjonsreiser og ei siste reise til Roma. Det er dei reisene som er omtalt i Apgj, og dei foregjekk i perioden ca år 45-60. I tillegg var han truleg på nye reiser i Hellas ca år 65. Lukas gir forresten inntrykk av at Paulus stadig var på reisefot, men han var nok lenger på kvar plass enn det inntrykket Apgj gir.

Paulus har fått stor betydning for den kristne trua. Viktige tema i hans forkynning finn me i bibelavsnitt som framleis betyr mykje for oss som er kristne. F eks når han skriv slik om grunnlaget for å vera kristen: “For av nåde er de frelste, ved tru. Det er ikkje dykkar eige verk, det er Guds gåve.” (Efesarbrevet 2,8).