Skipstrafikk i Romarriket

Det står ein del om skipstrafikken på Middelhavet i NT. Dette havet var nærast ein romersk “innsjø” og det var sjølvsagt ein omfattande trafikk mellom dei ulike delane av Romarriket. Sjøvegen var den raskaste og beste vegen å frakta varer på, så lenge det var sommarhalvår og trygt på sjøen. Derfor er det av interesse, også i eit bibelarkeologisk perspektiv, når det nyleg er gjort eit omfattande funn av fem romerske handelsskip frå perioden 1. hundreår f.Kr. til 5. hundreår e.Kr. på vestkysten av Italia.

Men før eg refererer meir frå dette skipsfunnet, tar eg med ein nytestamentleg tekst som er relevant i denne samanhengen. Då Paulus blei transportert som fange frå Cæsarea til Roma, reiste følget den lengste delen av reisa med eit handelsskip som frakta korn frå Alexandria i Egypt til Italia. Slik begynte turen i følge Apg 27,1-6:

Då det var avgjort at vi skulle segla til Italia, gav dei Paulus og nokre andre fangar over til ein offiser med namnet Julius frå Den keisarlege hæravdelinga. Vi gjekk om bord i eit skip frå Adramyttium som skulle til hamnene i Asia, og la så ut. Saman med oss var makedonaren Aristarkos frå Tessalonika. Dagen etter la vi til land i Sidon. Julius var venleg mot Paulus og gav han lov til å vitja venene sine og nyta godt av deira omsorg. Vi sette til havs att og segla i le av Kypros, fordi vinden bar imot. Så segla vi over havstykket utanfor Kilikia og Pamfylia og kom til Myra i Lykia. Der fann offiseren eit skip frå Aleksandria som skulle til Italia, og han sette oss om bord i det.

Nå er det altså gjort eit interessant funn av fem handelsfartøy i relativt god stand på 100 meters djup ved den italienske øya Ventotene midtvegs mellom Roma og Napoli.

Reuters skriv:

A team of archaeologists using sonar technology to scan the seabed have discovered a “graveyard” of five pristine ancient Roman shipwrecks off the small Italian island of Ventotene.

(…)

The vessels were transporting wine from Italy, prized fish sauce from Spain and north Africa, and a mysterious cargo of metal ingots from Italy, possibly to be used in the construction of statues or weaponry.

Gambin said the wrecks revealed a pattern of trade in the empire: at first Rome exported its produce to its expanding provinces, but gradually it began to import from them more and more of the things it once produced.

(…)

Due to their depth, the ships have lain untouched for hundreds of years but Gambin said the increasing popularity of deep water diving posed a threat to the Mediterranean’s archaeological treasures.

(Les meir)

Oppdatering 31.07.2009: Morgenbladet har denne veka ein oppfølgingsartikkel om skipsfunnet utanfor Italia, med kommentarar frå marinbiologen Marek E. Jasinski ved NTNU:

– Vrak fra antikken inneholder alltid hauger med amforaer stilt oppå hverandre. I dag pakker man i kasser og containere. På den tiden pakket man alt i amforaer: Vin, olje, korn, fiskesaus.

– Hvor langt bakover i tid kan man finne skip med intakt last?

– Egentlig er det ingen tidsbegrensning. Rent teknisk kan man gå tilbake til de eldste sivilisasjoner, til da menneskene for første gang begynte å bruke skip.

(…)

– Når man finner et forlist skip, kan det føre til krangler om hvem som har rett på skattene?

– Ja. I territoriale farvann tilfaller som regel funnet den konkrete staten. Det er mer sammensatt i internasjonale farvann. UNESCO har nettopp vedtatt en konvensjon om historiske skipsvrak i internasjonale farvann. Den er ratifisert av en del stater, men ikke av Norge. Det er en del politikk inne i bildet.

– Hvordan ligger undervannsarkeologien an i forhold til den type arkeologi som foregår på landjorda?

– I vitenskapen sier man at vi per i dag vet mer om Mars enn om havbunnen. Bare dét viser hvilke muligheter man har i marinarkeologien.

(Les meir)

Leivningane etter Paulus?

I går kunngjorde paven at sarkofagen som er funnen i Basilica San Paolo fuori le Mura i Roma, er undersøkt på eit foreløpig vis og at den inneheld restar etter eit menneske frå 1. eller 2. hundreår. Paven trur dette er leivningane etter Paulus! Ikkje noko mindre!

Eg har nettopp markert avslutninga av Paulusåret 2008-2009 her på bloggen. Det ser ut for at det likevel vil bli nok av stoff relatert til Paulus også i tida som kjem!

NTB har sendt ut ei melding om funnet. Her er eit utdrag henta frå DagenMagazinet:

Et lite hull ble boret inn i sarkofagen for at arkeologene skulle få innsyn. Inne i sarkofagen så de spor av et purpurfarget linklede, laminert med rent gull, samt et blåfarget tøystykke.

Det ble også funnet små beinfragmenter, sa pave Benedikt søndag. Disse er nå datert ved hjelp av karbon 14-metoden, og det viser seg at beinrestene stammer fra en person som levde i det første eller andre århundret e.Kr.

– Dette ser ut til å bekrefte den tradisjonelle oppfatningen om at dette er levningene etter apostelen Paulus, sa pave Benedikt. (Les meir)

Aftenposten skreiv om funnet av sarkofagen i 2006 (her), men då var den altså ikkje opna.

Vidare blei det i går også gjort kjent at arkeologar i Vatikanet nyleg har avdekka ein freske med det som kanskje er Paulus sitt ansikt i ein katakombe (St. Tekla) nær Pauluskatedralen. Fresken viser seg å vera frå 300-talet og er i tilfelle det eldste kjente biletet av apostelen.

Vatican newspaper Osservatore Romano, revealing the find on Sunday, published a picture of a frescoed image of the face of a man with a pointed black beard on a red background, inside a bright yellow halo. The high forehead is furrowed. (Les meir)

Les meir:

• WorldNetDaily har omtale av funnet med bilete av fresken
• Reuters har omtale av fresken og av leivningane i sarkofage

Oppdatering 30.03.09:

BiblePlacesBlog skriv nøkternt:

The skeptical would note that a lot of people lived in the first and second centuries.  However, these bones were within a tomb traditionally identified with Paul.  I wouldn’t call that proof, but it seems to point in the direction of authenticity.  At least, it is unlikely that somebody in the Middle Ages set this all up.  CNN has a report.

Paulusåret 2008-2009

Paulusåret Anno Paolino Bimillenario er nå avslutta. I dag på Persok (29. juni) er det eitt år sidan eg første gong skreiv om Paulusåret her på bloggen.  Persok er det norske namnet på Apostlane Peters og Paulus’ dag.

Eg har markert Paulusåret med regelmessig å skriva litt i tilknyting til sitat frå dei paulinske breva i NT. Her er ei oversikt over desse notata:

• Juni 08: Rom 1,16 om evangeliet som ei Guds kraft til frelse
• Juli 08: 1. kor 13 om kjærleiken
• August 08: 2. kor 12,7-10 om tornen i kroppen
• September 08: Gal 3,26-29 om einskap i trua
• Oktober 08: Ef 1,1-2 med opningshelsinga
• November 08: Fil 4,4-7 om gleda
• Desember 08: Kol 1,15-17 om Kristi preeksistens
• Januar 09: 1. Tess 5,23 om ånd, sjel og kropp
• Februar 09: 2. Tess 2,16-17 om mot og styrke
• Mars 09: 1. Tim 1,1-6a om Guds frelsesvilje
• April 09: 2. Tim 3,14-17 om GT
• Mai 09: Tit 3,5-7 om ein ny fødsel
• Juni 09: Fil 10-12 om slaven Onesimos

I tillegg har eg dette året skrive desse notata med direkte tilknyting til Paulus:

• Haustferie i Paulus’ fotspor
• To dagar i Korint
• Paulus sitt juleevangelium
• “Livsstil-nazien Paulus”
• Paulus som mediekritikar

Med dette er Paulusåret 2008-2009 avslutta også her på bloggen.

Paulus om slaven Onesimos

“Her er ikkje jøde eller grekar, her er ikkje slave eller fri, her er ikkje mann og kvinne. De er alle ein i Kristus Jesus.“  Slik skriv Paulus i Galatarbrevet (3,28). Dette må ha vekt oppsikt på den tida, både når det gjaldt etnisitet, samfunnsorden og kjønnsperspektiv. Her vil eg ta opp det som kanskje kjennest fjernast i vår samanheng; haldninga til slaveriet.

Det siste året har vore eit økumenisk Paulusår, og eg har markert det her på bloggen med eit kjent sitat kvar månad, eitt frå kvart av dei tretten Paulusbreva i NT. Me har nå kome til det siste av desse breva; Paulus sitt brev til Filemon. Junisitatet er henta frå Fil 10-12, der Paulus bed for den rømde slaven Onesimos til slaveeigaren Filemon:

… eg bed deg for barnet mitt som eg har fått her eg sit i lenkjer: Onesimos. Ein gong var han unyttig for deg, men no er han nyttig for både meg og deg. Når eg no sender han tilbake til deg, er det som om eg sender mitt eige hjarte.

Bakgrunnen for brevet til Filemon er truleg at Onesimos hadde rømt frå eigaren Filemon som budde i byen Kolossai. Under flukta hadde han kome i kontakt med Paulus, som sat i fengsel, og blitt kristen. Ikkje bare det; han hadde blitt ein kjær medarbeidar for Paulus (“som om eg sender mitt eige hjarte”). Men apostelen var innstilt på å følgja samfunnet sine ordningar og kjende seg dermed forplikta på å senda rømlingen tilbake til eigaren. Problemet med å gjera dette var at ein slaveeigar som fekk returnert ein rømt slave, kunne straffa vedkomande hardt.

Me veit ikkje om Filemon var kristen då Onesimos rømde, men på det tidspunktet Paulus skreiv brevet han ville senda med Onesimos, var Filemon ein av leiarane blant dei kristne i Kolossai.

Paulus ville gjerne anbefala Onesimos for Filemon. Han meinte at slaveeigaren nå burde sjå på Onesimos meir som ein kristen bror enn som ein slave og foreslo i vage ordelag at han kanskje burde bli ein fri mann. Paulus sin bruk av orda unyttig/nyttig i teksten har bakgrunn i at namnet namnet Onesimos betyr nyttig og at Paulus her utnytta dette språklege poenget.

Brevet til Filemon blei skrive av Paulus mens han sat i fengsel, anten i Efesos i år 54-55 eller i Roma ca år 60. Brevet har nær samanheng med Kolossarbrevet, som truleg blei skrive samtidig. Begge breva blei i så fall sendt med Onesimos til Kolossai (Kol 4,7-9).

Det er interessant å merka seg at brevet til Filemon opp gjennom historia har blitt brukt både av dei som forsvarte slaveriet og av dei som kjempa mot denne samfunnsordninga! Sett frå min ståstad er det opplagt at Paulus med sin likskapstanke (jfr Gal 3,28 som blei sitert innleiingsvis) legg grunnen for ei forståing som gjer slaveriet uhaldbart, sjølv om han i den aktuelle situasjonen sende Onesimos tilbake til Filemon.

Det må også nemnast at me ikkje veit koss det gjekk med Onesimos.

Paulus som mediekritikar

Kvar laurdag har Stavanger Aftenblad ein kommentar under overskrifta Medieblikk. Desse artiklane, som er signerte Svein Egil Omdal, pleier vera både interessante og velskrivne.

I dag var kommentaren dessutan i så stor grad prega av bibelske omgrep, at eg tar med eit utdrag. Her blir til og med Paulus tatt inn i varmen, denne gong i kategorien mediekritikar i særklasse.

Vinner Twitter stortingsvalget?

En gang avhang et menneskes frelse av at navnet sto innskrevet i Livet Bok. Nå er det nok viktigere å være omsvermet på Facebook. Følge Jesus? Ja, bare gi meg twitterkontoen hans.

Det står en svart katt og skygger for tastaturet mens jeg skriver. Den vil så gjerne bli klødd bak øret. Mens jeg atspredt småklorer den til murrende tilfredshet, melder det seg bibelske tanker: Paulus skriver i sitt andre brev til Timoteus at folk så gjerne vil bli klødd – ikke bak, men i øret. De skal vende sitt øre fra sannheten, og holde seg til myter, skriver han, og bedre mediekritikk har vel aldri noen formulert. (Les meir)

Og her er Paulusteksten det blir vist til:

For det skal koma ei tid då folk ikkje toler den sunne læra, men etter eige hovud tek seg lærarar i hopetal, for dei vil ha det som kilar i øyret. Dei skal venda øyret frå sanninga og halda seg til mytar. (2. Tim 4,3-4)

Paulus om ein ny fødsel

“Å bli født på ny” er eit av dei mange uttrykka som blir brukt i samband med å bli kristen. Ulike kristne kyrkjesamfunn vil nok bruka dette uttrykket på litt ulik måte i forkynninga. Eg høyrer til i Den norske kyrkja som er eit evangelisk-luthersk trussamfunn, og me knyter dette uttrykket til den grunnleggjande handlinga som Gud gjer med eit menneske gjennom dåpen, anten det skjer i barnedåp eller i vaksendåp.

Me er inne i eit Paulusår, og eg markerer det her på bloggen med eit kjent sitat kvar månad, eitt frå kvart av dei tretten Paulusbreva i NT.

Me har nå kome til Paulus’ brev til Titus. Maisitatet er henta frå Tit 3, der den nye fødselen blir knytt til dåpen (som her blir kalla eit bad):

Han frelste oss,
ikkje fordi vi hadde gjort rettferdige gjerningar,
men fordi han er miskunnsam.
Han frelste oss
ved det badet som gjenføder
og fornyar ved Den heilage ande,
som han så rikeleg har aust ut over oss
ved Jesus Kristus, vår frelsar,
så vi ved hans nåde skulle stå rettferdige for Gud
og bli arvingar til det evige livet, det som er vår von.

(Tit 3,5-7)

Uttrykket “det badet som gjenføder og fornyar ved Den heilage ande” viser til dåpen. Den greske grunnteksten nyttar her substantivet paliggenesia som betyr “ny fødsel”. Dette ordet blir elles i NT bare nytta i Matt 19,28, der det handlar om at verda ein gong skal fødast på nytt. Ordet er elles godt kjent i annan greskspråkleg litteratur.

Sjølv om ordet paliggenesia ikkje er nytta om enkeltmenneske elles i NT, er ikkje Paulus åleine om denne tankegangen. Me finn også formuleringar om ein ny fødsel til eit liv i tru i Johannesevangeliet (3,3-8) og i 1. Peters brev (1, 3 og 23), men her er det nytta andre ord og uttrykk.

Tidlegare sitat:

• Juni 08: Rom 1,16 om evangeliet som ei Guds kraft til frelse
• Juli 08: 1. kor 13 om kjærleiken
• August 08: 2. kor 12,7-10 om tornen i kroppen
• September 08: Gal 3,26-29 om einskap i trua
• Oktober 08: Ef 1,1-2 med opningshelsinga
• November 08: Fil 4,4-7 om gleda
• Desember 08: Kol 1,15-17 om Kristi preeksistens
• Januar 09: 1. Tess 5,23 om ånd, sjel og kropp
• Februar 09: 2. Tess 2,16-17 om mot og styrke
• Mars 09: 1. Tim 1,1-6a om Guds frelsesvilje
• April 09: 2. Tim 3,14-17 om GT

Life and Land

Har kome over bloggen Life and Land Seminars. Den ser ut til å innehalda mykje av interesse for meg, og dermed truleg også for nokre av lesarane av bloggen min.

Bloggen presentererer seg sjølv slik:

The Bible was written by real people, to real people, in real places, and who experienced real events. This website is dedicated to telling the story about these people and the places they lived, visited, and ministered in. It is the goal of this website to expound the Scriptures and bring to life the lands and the peoples of the Bible through the background material that bear on the events of these passages.

Eg vil i første omgang anbefala:

• Intervju med arkeologen Dr. Gabriel Barkay: The Most Importent Discovery was the People. Barkay har arbeidd mykje med Jerusalems arkeologi
• Artikkelen Paul at Isthmia – Going For The Gold! om Paulus i Korint og om hans bruk av idrettsmetaforar

(via BiblePlaces Blog)

Paulus om GT

Det gamle testamentet var sjølvsagt “Bibelen” for Jesus og dei første kristne. Dei levde i ein jødisk samanheng og dei heilage skriftene var heilt grunnleggjande for dei. Dei nye skriftene frå det første hundreåret e. Kr. fekk noko seinare same status og kyrkja definerte då kva som høyrde til i Det nye testamentet.

Me er inne i eit Paulusår, og eg markerer det her på bloggen med eit kjent sitat kvar månad, eitt frå kvart av dei tretten Paulusbreva i NT.

Me har nå kome til pastoralbreva, dvs 1. og 2. brev til Timoteus og brevet til Titus.
Aprilsitatet er ei utsegn om dei heilage skriftene i 2. Tim:

Men hald du fast på det du har lært og er overtydd om; du veit kven du har lært det av. Og heilt frå du var eit lite barn, har du kjent dei heilage skriftene, som kan gje deg visdom til frelse ved trua på Kristus Jesus. Kvar bok i Skrifta er innanda av Gud og til nytte i opplæring, formaning, rettleiing og oppseding i rettferd, så det mennesket som høyrer Gud til, kan bli fullt utrusta til all god gjerning. (2. Tim 3,14-17)

Dette avsnittet seier ein heil del om koss Paulus og hans generasjon kristne såg på skriftene i Det gamle testamentet. Eg noterer nokre viktige punkt her:

1. Skriftene i GT kan gje visdom til frelse ved trua på Jesus. Det vil seia at GT peiker framover mot Jesus Kristus og kan skapa tru på han som den Messias som GT taler om.
2. Skriftene i GT er inspirert av Gud. Uttrykket som blir brukt er theopneustos (bare brukt her i NT) og dette blir omsett med innanda / innblåst av Gud.
3. Skriftene i GT har stor tyding for dei kristne, ved at dei er nyttige til “opplæring, formaning, rettleiing og oppseding i rettferd”. Desse skriftene er med og gir den ballasten som dei kristne treng så dei kan bli “fullt utrusta til all god gjerning”.

Tidlegare sitat:

• Juni 08: Rom 1,16 om evangeliet som ei Guds kraft til frelse
• Juli 08: 1. kor 13 om kjærleiken
• August 08: 2. kor 12,7-10 om tornen i kroppen
• September 08: Gal 3,26-29 om einskap i trua
• Oktober 08: Ef 1,1-2 med opningshelsinga
• November 08: Fil 4,4-7 om gleda
• Desember 08: Kol 1,15-17 om Kristi preeksistens
• Januar 09: 1. Tess 5,23 om ånd, sjel og kropp
• Februar 09: 2. Tess 2,16-17 om mot og styrke
• Mars 09: 1. Tim 1,1-6a om Guds frelsesvilje

Paulus om Guds frelsesvilje

Er det slik at Gud har bestemt kven som skal bli frelste? Det finst bibeltekstar som kan forstås slik, og det finst kristne som held fast på ein tanke om at det er bestemt på førehand kven som skal og kven som ikkje skal bli frelste. Men Bibelen inneheld også tekstar som heilt tydeleg seier at Guds frelsesvilje er universell, at den gjeld alle menneske.

Me er inne i eit Paulusår, og eg markerer det her på bloggen med eit kjent sitat kvar månad, eitt frå kvart av dei tretten Paulusbreva i NT.

Me har nå kome til pastoralbreva, dvs 1. og 2. brev til Timoteus og brevet til Titus. Marssitatet er ei utsegn om Gud i 1. Tim.

Paulus skriv:

… han som vil at alle menneske skal bli frelste og læra sanninga å kjenna.

Dette er henta frå eit avsnitt om dei kristne si forbønsteneste, der forbøna blir grunngjeven i at Guds frelsesvilje gjeld alle menneske:

Framfor alt legg eg dykk på hjartet å bera fram bøn og påkalling, forbøn og takk for alle menneske. Be for kongar og alle som er i leiande stillingar, så vi kan leva eit stilt og fredeleg liv med gudsfrykt og vørdnad i alt vi gjer. Dette er godt og noko Gud, vår frelsar, gleder seg over, han som vil at alle menneske skal bli frelste og læra sanninga å kjenna.

For Gud er éin,
og éin mellommann er det mellom Gud og menneske,
mennesket Kristus Jesus,
han som gav seg sjølv som løysepenge for alle.

(1. Tim 2,1-6a)

Omtalen av Gud som vår frelsar, er typisk for pastoralbreva sitt gudsbilete (jfr 1. Tim 1,1 og 1,15). Dette i følgje Martin Synnes, ein av lærarane eg hadde då eg studerte teologi. Synnes har skrive ein kommentar til 1. Tim der han skriv slik om denne teksten:

Menighetens omsorg for alle mennesker har sin grunn i Guds vilje og ønske om å frelse alle. Menigheten er med sitt nærvær i verden, i sin forkynnelse og i sin praksis, forpliktet på dette. Hermed har ikke pastoralbrevene sagt at alle skal bli frelst. Guds frelservilje sikter mot at ethvert menneske må nå frem til å kjenne sannheten.

(M. Synnes: Vakthold om den skjønne skatt, 1996, s 127)

Tidlegare sitat:

• Juni 08: Rom 1,16 om evangeliet som ei Guds kraft til frelse
• Juli 08: 1. kor 13 om kjærleiken
• August 08: 2. kor 12,7-10 om tornen i kroppen
• September 08: Gal 3,26-29 om einskap i trua
• Oktober 08: Ef 1,1-2 med opningshelsinga
• November 08: Fil 4,4-7 om gleda
• Desember 08: Kol 1,15-17 om Kristi preeksistens
• Januar 09: 1. Tess 5,23 om ånd, sjel og kropp
• Februar 09: 2. Tess 2,16-17 om mot og styrke

Tyros og Sidon

Notat til dagens tekst: Matt 15,21-28

Så fór Jesus derifrå og tok vegen til landet kring Tyros og Sidon.

Slik begynner det som er preiketekst i dag på 2. søndag i faste, og teksten skildrar dermed ei av Jesu reiser ut av Israelslandet.

Tyros og Sidon er to gamle byar, som nå ligg i Libanon. Dei to byane blir ofte nemnte saman i NT. Byane har sjølvsagt ikkje hovudfokus i teksten, men dei dannar den geografiske ramma for forteljinga om Jesu møte med “den kanaaneiske kvinna”. Eg vil her gjera nokre notat om koss desse byane dukkar opp i ulike samanhengar i NT.

Lukas skriv i evangeliet sitt at det var folk frå Tyros og Sidon i den store mengda med menneske som samla seg om Jesus då han heldt Slettepreika (som tilsvarar Bergpreika hos Matteus):

Så gjekk han nedover att i lag med dei og vart ståande på ei slette. Der var ein stor flokk av disiplane hans samla og ei mengd med folk frå heile Judea og Jerusalem og frå sjøbygdene ved Tyros og Sidon. Dei var komne og ville høyra han og bli lækte for sjukdomane sine. (Luk 6,17-18a)

Apostelgjerningane fortel at det tidleg blei danna Jesustruande forsamlingar, som Paulus hadde kontakt med, i desse byane.

Då Paulus på slutten av den tredje misjonsreisa si var på veg frå Milet (avskjeden med dei eldste i Efesos) til Jerusalem, kom båten han reiste med i land i Tyros. Der oppsøkte han dei kristne, som her blir kalla “disiplane”,  og blei verande hos dei ei veke mens skipet lossa:

Då vi hadde rive oss laus frå dei, la vi frå land og segla beint til Kos, dagen etter til Rodos og derifrå til Patara. Der fann vi eit skip som skulle over til Fønikia. Vi gjekk om bord og la ut att. Då vi fekk Kypros i syne, heldt vi til høgre for øya og segla mot Syria. I Tyros la vi til land, for skipet skulle lossa. Vi leita opp disiplane og vart verande der i sju dagar. Drivne av Anden sa dei til Paulus at han ikkje måtte dra opp til Jerusalem. Då dagane våre der var til ende, heldt vi fram på reisa. Alle følgde oss ut av byen, med koner og born. På stranda bøygde vi kne og bad, før vi sa farvel til kvarandre. Vi gjekk om bord i skipet, og dei vende heim att. (Apg 21,1-6)

Seinare, etter arrestasjon i Jerusalem og fangeopphald og forhøyr i Cæsarea, blei Paulus sendt til Roma. Han hadde, som romersk borgar, anka saka si til keisaren. Den lange og farefulle reisa med båt over Middelhavet blir relativt grundig skildra i Apostelgjerningane (kap 27). Dagen etter at dei har forlate Cæsarea, er dei innom hamna i Sidon. Der får Paulus lov til å besøkja dei kristne, som her blir kalla “venene”:

Då det var avgjort at vi skulle segla til Italia, gav dei Paulus og nokre andre fangar over til ein offiser med namnet Julius frå Den keisarlege hæravdelinga. Vi gjekk om bord i eit skip frå Adramyttium som skulle til hamnene i Asia, og la så ut. Saman med oss var makedonaren Aristarkos frå Tessalonika. Dagen etter la vi til land i Sidon. Julius var venleg mot Paulus og gav han lov til å vitja venene sine og nyta godt av deira omsorg. Vi sette til havs att og segla i le av Kypros, fordi vinden bar imot. Så segla vi over havstykket utanfor Kilikia og Pamfylia og kom til Myra i Lykia. Der fann offiseren eit skip frå Aleksandria som skulle til Italia, og han sette oss om bord i det. (Apg 27,1-6)

Desse to bibeltekstane handlar om Paulus sine reiser på 50- og 60-talet. Dei kristne forsamlingane som han møter i Tyros og Sidon, hadde kanskje bakgrunn i forfølginga i Jerusalem like etter at Stefanus blei martyr på 30-talet, sjølv om byane ikkje låg i Judea eller Samaria:

Same dagen braut det ut ei hard forfølging mot forsamlinga i Jerusalem. Alle så nær som apostlane vart spreidde omkring i Judea og Samaria. (…) Dei som var spreidde omkring, drog rundt og forkynte Ordet. (Apg 8, 1 og 4)

Kanskje er det også ein samanheng mellom desse tidlege kristne forsamlingane og evangelieforteljingane som tyder på at mange i “landet kring Tyros og Sidon” møtte Jesus og høyrde forkynninga hans?

Til slutt vil eg peika på at det dagens tekst eigentleg handlar om, er koss Jesus møtte ei kvinne som ikkje tilhøyrde det jødiske folket. Teksten er ikkje enkel å forstå. Jesus seier tydeleg at hans eige folk (jødane) står i fokus for verksemda hans. Men han hjelper likevel denne kvinna, på grunn av trua hennar. Sidan gjev Jesus disiplane misjonsoppdraget om å gjera alle folkeslag til disiplar.

Paulus om mot og styrke til …

Mot og styrke er eigenskapar me menneske kan trenga i ulike situasjonar. Ikkje minst når me opplever noko vanskeleg.

Me er inne i eit Paulusår, og eg markerer det her på bloggen med eit kjent sitat kvar månad, eitt frå kvart av dei tretten Paulusbreva i NT.

Februarsitatet er frå 2. Tessalonikarbrev. Eg gjer denne gongen eit unntak ved utveljinga av sitat. Eg har funne fram til eit sitat som eg personleg knyter til ein spesiell og krevjande dag, sjølv om sitatet vel ikkje er av dei mest kjente. Eg tenkjer likevel at det er eit svært typisk Paulussitat, der han ber for dei han skriv til, samtidig som han får sagt noko viktig om Gud:

Vår Herre Jesus Kristus sjølv og Gud, vår Far, som har elska oss og i sin nåde gjeve oss ei evig trøyst og eit rikt håp, måtte han gje dykkar hjarte mot og styrkje dykk til alt godt, i ord og gjerning! (2. Tess 2,16-17)

Mitt spesielle minne knytt til denne bibelteksten er at den var utgangspunkt for presten sin tale då faren min (Trygve Berge, 1912-2001) blei gravlagt. Eg huskar at talen traff godt i den aktuelle situasjonen. Bibelteksten og det presten sa i talen, sette ord på trøysta og håpet me har i den kristne trua. Samtidig uttrykte orda noko oppmuntrande og godt til oss som var pårørande og som var i sorg.

Men tilbake til Paulus og bøna hans i 2. Tessalonikarbrev. Apostelen skreiv dette brevet frå Korint til Tessalonika (i dag: Thessaloniki) under den andre misjonsreisa, ca år 50. Det er skrive kort tid etter at han skreiv 1. Tess, og desse to skrifta er truleg dei aller eldste i NT, kanskje med unntak av Jakobs brev.  Noko av bakgrunnen er at den Jesustruande forsamlinga i Tessalonika møtte motgang og vanskar. Det var også uro i forsamlinga omkring læra om Jesu gjenkomst.

Me kan merka oss at Paulus, når han ber om at dei skal få mot og styrke frå Gud, gjev dette ei retning og eit mål. Han ber om at dei skal få guddomelege krefter til alt godt, i ord og gjerning. Han ønskjer at dei skal kunne leva rett og godt, sjølv om dei har det vanskeleg. Me møter Paulus si forkynning om kva som er det gode livet, nedskrive nokre år seinare i eit av dei andre breva i NT:

Alt som er sant, og alt som er ære verdt, alt som er rett, og alt som er reint, alt som er verdt å elska, og alt som er verdt å akta, ja, all god gjerning og alt som fortener ros, legg vinn på det! Det som de har lært, og det de har teke imot, det de har sett og det de har høyrt av meg, gjer alt dette – og fredens Gud skal vera med dykk. (Fil 4,8-9)

Tidlegare sitat:

• Juni 08: Rom 1,16 om evangeliet som ei Guds kraft til frelse
• Juli 08: 1. kor 13 om kjærleiken
• August 08: 2. kor 12,7-10 om tornen i kroppen
• September 08: Gal 3,26-29 om einskap i trua
• Oktober 08: Ef 1,1-2 med opningshelsinga
• November 08: Fil 4,4-7 om gleda
• Desember 08: Kol 1,15-17 om Kristi preeksistens
• Januar 09: 1. Tess 5,23 om ånd, sjel og kropp

Gjestebloggar: Paulus

Om eg talar med mennesketunger og engletunger,
men ikkje har kjærleik,
då er eg ein ljomande malm eller ei klingande bjølle.

Om eg har profetisk gåve
og kjenner alle løyndomar og eig all kunnskap,
og om eg har all tru så eg kan flytta fjell,
men ikkje har kjærleik,
då er eg ingen ting.

Om eg gjev alt eg eig til mat for dei fattige,
ja, om eg gjev meg sjølv til å brennast,
men ikkje har kjærleik,
då har eg ingen ting vunne.

Kjærleiken er tolmodig, kjærleiken er velvillig,
misunner ikkje, skryter ikkje, er ikkje hovmodig.

Kjærleiken krenkjer ikkje, søkjer ikkje sitt eige,
er ikkje oppfarande, gøymer ikkje på det vonde.

Han gleder seg ikkje ved urett,
men gleder seg ved sanninga.

Alt held han ut, alt trur han, alt vonar han, alt toler han.

Kjærleiken tek aldri slutt.
Profetgåvene skal bli borte,
tungene skal teia
og kunnskapen forgå.

For vi skjønar stykkevis og talar profetisk stykkevis.

Men når det fullkomne kjem,
skal det som er stykkevis, ta ende.

Då eg var barn, tala eg som eit barn, tenkte eg som eit barn, forstod eg som eit barn.
Men då eg vart vaksen, la eg av det barnslege.

No ser vi i ein spegel, i ei gåte,
men då skal vi sjå andlet til andlet.
No skjønar eg stykkevis,
men då skal eg kjenna alt fullt ut, liksom eg fullt ut er kjend av Gud.

Så blir dei verande desse tre: tru, von og kjærleik.
Og størst av dei er kjærleiken.

(Henta frå 1. korintarbrev kap. 13, i samband med at dette er preiketekst i kyrkja i morgon, søndag før faste. Sjå også her)

“Livsstil-nazien Paulus”

I dag er eg sjokka av Aftenbladet si filmmelding Fantastisk Penn mot Paulus. Ikkje fordi meldaren rosar filmen Milk (som eg ikkje har sett) og gir den terningkast fem. Heller ikkje fordi han tydelegvis mislikar apostelen Paulus, som har skrive store delar av NT. Men fordi han omtalar Paulus som “livsstil-nazi”. Dette er ei uttrykksform eg ikkje har nokon ting til overs for.

Slik avsluttar filmmeldinga:

Dessuten er det en veldig betimelig påminnelse at den tenkende delen av Vesten også har vært nødt til å slåss mot kristne fundamentalister. På slutten av 1970-tallet kjempet homofile aktivister mot Anita Bryants korstog for en lov som forbød homofile og de som forsvarte dem å ta jobb i skolen. Kanskje hersker den tidlige livsstil-nazien Paulus ennå. Vi får se.

Eg reknar meg ikkje som kristen fundamentalist, langt derifrå! Eg er rett og slett ein vanleg kristen i Den norske kyrkja. Eg har også eit sjølvbilete som gjer at eg pleier å plassera meg innanfor “den tenkende delen av Vesten”. Og nettopp derfor aksepterer eg på ingen måte at avisa mi, som eg les med stor glede kvar dag, omtalar Paulus på denne måten. Dette er uønska språkbruk, verken meir eller mindre!

Paulus om ånd, sjel og kropp

Uttrykket ånd, sjel og legeme som skildring av mennesket som ein heilskap, har følgt meg heilt sidan barndomen. Eg møtte dette uttrykket i KFUM-speidararbeidet i Ynglingen i Stavanger. Sjølv om eg nå ikkje lenger er aktiv i KFUM, er eg utruleg glad for den påverknaden eg fekk som menneske og kristen i dette miljøet. KFUM har henta uttrykket frå NT, nærare bestemt frå Paulus’ første brev til tessalonikarane.

Me er inne i eit Paulusår, og eg markerer det her på bloggen med eit kjent sitat kvar månad, eitt frå kvart av dei tretten Paulusbreva i NT.

Januarsitatet er frå 1. Tess, og eg vel meg sjølvsagt verset som eg lærte å kjenna som ung speidar. I den bibelomsetjinga som eg nå les, brukar ein ordet kropp i staden for legeme/lekam:

Må han sjølv, fredens Gud, helga dykk heilt igjennom. Og gjev at dykkar ånd og sjel og kropp må haldast uskadde, så de kan vera ulastelege når vår Herre Jesus Kristus kjem! (1. Tess 5,23)

Korleis har uttrykket ånd, sjel og kropp blitt forklart i KFUK-KFUM?

Eg har i kveld funne fram til 3. Gradsheftet frå 1980-talet, eit hefte som eg sjølv var medredaktør i. Tredjegraden var speidarprogrammet for gutar i 11-12års alderen, og under overskrifta KFUM-speiderkunnskap, finn me følgjande forklaring på trekanten i KFUM-speidermerket:

Hjørnene i trekanten kan minne oss om ansvaret vårt overfor Gud, vår neste og oss selv, spissen peker mot oss og understreker ansvaret. Sidene i trekanten kan også symbolisere ånd, sjel og legeme:

- ånd – det som gjør at vi kan tro på Gud
- sjel – våre tanker og følelser, det som gjør oss til mennesker
- legeme, kropp – det vi kan ta på eller føle (f eks blod, pust)

Trekanten minner oss om at dette hører sammen, er en enhet. Et riktig KFUM-arbeid har noe både for ånd, sjel og kropp. Når Gud har skapt oss slik, er det for at vi skal utvikle alle sider ved oss selv og ikke bare satse på en eller to.

Tidlegare sitat:

• Juni 08: Rom 1,16 om evangeliet som ei Guds kraft til frelse
• Juli 08: 1. kor 13 om kjærleiken
• August 08: 2. kor 12,7-10 om tornen i kroppen
• September 08: Gal 3,26-29 om einskap i trua
• Oktober 08: Ef 1,1-2 med opningshelsinga
• November 08: Fil 4,4-7 om gleda
• Desember 08: Kol 1,15-17 om Kristi preeksistens

Paulus om Kristi preeksistens

Paulus skriv fleire stadar om Kristi preeksistens, det at  Jesus Kristus, som Guds Son, var hos Gud før han blei menneske. Som Guds evige Son, var han også delaktig ved skapinga av verda.

Me er inne i eit Paulusår, og eg markerer det her på bloggen med eit kjent sitat kvar månad, eitt frå kvart av dei tretten Paulusbreva i NT.

Desembersitatet, som skulle vera frå Kolossarbrevet, forsvann dessverre i  julefeiringa mi. Til gjengjeld hadde eg rett ved juletider eit notat om det eg kalla Paulus sitt juleevangelium i Galatarbrevet.

Nå kjem det forsinka desembersitatet frå Kol 1,15-17. Dette er truleg ein del av ein hymne som blei brukt i urkyrkja og som Paulus siterer i dette brevet. Kolossarbrevet blei skrive ca år 60 til den kristne forsamlinga i Kolossæ i nærleiken av Efesos i Lilleasia.

Paulus skriv:

Han er biletet av den usynlege Gud,
den førstefødde før alt det skapte.

For i han vart alt skapt,
i himmelen og på jorda,
det synlege og det usynlege,
troner og herredøme,
makter og åndskrefter –
ved han og til han er alt skapt.

Han er før alt,
og i han blir alt halde saman.

I fleire av Paulus sine brev finn me tekstar som handlar om Kristi preeksistens. Elles finn me tekstar om dette i Hebrearbrevet og ikkje minst i prologen til Johannesevangeliet.

Den kristne læra om Kristi preeksistens er formulert på ein flott måte i den nikenske truvedkjenninga:

Vi trur på éin Herre, Jesus Kristus, Guds einborne Son, fødd av Faderen før alle tider, Gud av Gud, ljos av ljos, sann Gud av sann Gud, fødd, ikkje skapt, av same vesen som Faderen. Ved han er alt skapt.

Trass i at dette er ein viktig nytestamentleg tanke, er det ikkje ofte me høyrer forkynning om dette temaet. Eyvind Skeie utfordra kyrkja i foredraget sitt på Kyrkjemøtet 2008 til å leggja meir vekt på denne sida av trua.

Eg tar også med ein liten kommentar frå Håndbok til Det nye testamentet (s 374):

Om Kristus sies det videre: Han er det bildet vi har av den usynlige Gud. Det vil si at bare i Kristus er det mulig å erkjenne Gud, vite hvordan Gud er. Og som Guds førstefødte er Kristus hevet over “alt det skapte”.

Kristus er hele tilværelsens opphav. Alt som er skapt, skyldes ham, enten det befinner seg i himmelen eller på jorden, enten vi kan iaktta det med våre sanser, eller det ligger utenfor det vi kan sanse, “det synlige og det usynlige”. Alt er i sin opprinnelse skapt “i” Kristus, “ved” Kristus og “til” Kristus. Det vil si at hele skaperverket dreier seg om Kristus alene.

Tidlegare sitat:

• Juni 08: Rom 1,16 om evangeliet som ei Guds kraft til frelse
• Juli 08: 1. kor 13 om kjærleiken
• August 08: 2. kor 12,7-10 om tornen i kroppen
• September 08: Gal 3,26-29 om einskap i trua
• Oktober 08: Ef 1,1-2 med opningshelsinga
• November 08: Fil 4,4-7 om gleda

(notatet er oppdatert 11.01.2009)

Paulus sitt juleevangelium

Notat til søndagens tekst: Gal 4,4-7

Denne teksten er på ein måte Paulus sin versjon av juleevangeliet! Det handlar om at Gud på ei bestemt tid sendte Sonen sin som eit menneske i ein bestemt menneskeleg samanheng og med ein bestemt hensikt.

Paulus skriv:

Men då tida var fullkomen, sende Gud sin eigen Son, fødd av ei kvinne, fødd under lova. Han skulle kjøpa fri dei som var under lova, så vi kunne få retten til å vera Guds born. (v 4-5)

Eg merkar meg at Paulus tar med to spesielle uttrykk som forklarer ulike sider ved Jesu kome:

• fødd av ei kvinne, det vil seia at Guds Son kom som eit menneske
• fødd under lova, det vil seia at han kom som jøde

Desse to versa frå Galatarbrevet er blitt kalla “den fortellingsmessige grunnstrukturen i Paulus’ teologi”:

Når vi skal se nærmere på hva grunnstrukturen i apostelens teologi er, tar vi utgangspunkt i en iakttagelse som vi henter fra tekstene ovenfor: Vi finner biter av en fortelling: Jesus som døde, ble oppreist fra de døde, Gud står bak det hele. Alt dette er elementer i en fortelling. Det dreier seg om biter av grunnfortellingen som representerer det univers som all Paulus’ teologi utfolder seg i rammen av: det er fortellingen om Guds handling til frelse i Jesus Kristus. Den fortellingsmessige grunnstrukturen i Paulus’ teologi kommer klart frem i Gal 4,4-5. I denne teksten finner vi de elementer som skal til for å tale om en fortelling. Her er ulike aktører. Scenen settes ved en tidsangivelse, og fortellingen har et klart mål eller hensikt. Det samme kan vi si om Rom 8,3: “For syndens skyld sendte han (Gud) sin egen Sønn i syndige mennesker skikkelse og holdt dom over synden i vår natur”. Vi er så fortrolige med dette som tunge teologiske utsagn, at vi knapt legger merke til at det er grunntrekkene i en fortelling Paulus gjengir: Fortellingen om hvordan Gud gjorde opp med synden. (…) Paulus gjengir aldri denne fortellingen in extenso, det vil si i sin helhet. Men han siterer stadig deler av den, og viser til den som basis og utgangspunkt for det han skriver.”  (Karl Olav Sandnes: I tidens fylde. En innføring i Paulus’ teologi. Oslo 1996, side 82-83)

Eg merkar meg også at professor Sandnes faktisk brukar eit uttrykk frå desse versa som tittel på boka si.

Eg vil seia at eg undrar meg litt over bibelomsetjinga på akkurat dette punktet. Der den nynorske teksten har uttrykket “då tida var fullkomen”, blir bokmålsteksten omsett “i tidens fylde”. Har ikkje eigentleg desse to uttrykka litt ulik valør?

Men då tida var fullkomen, sende Gud sin eigen Son, fødd av ei kvinne, fødd under lova. Han skulle kjøpa fri dei som var under lova, så vi kunne få retten til å vera Guds born.

Paulus om glede

Paulus oppfordrar i Filipparbrevet til ei djup glede som ikkje er avhengig av ytre ting, ei glede som har fundamentet sitt i Herren, dvs i Jesus. Dette handlar ikkje om overflatisk eller påklistra glede, men om noko som held uansett koss livet utviklar seg. For Paulus var ikkje dette lettvinte ord. Han sat faktisk i fengsel då han skreiv brevet til dei kristne i Filippi.

Me er inne i eit Paulusår, og eg markerer det her på bloggen med eit kjent sitat kvar månad, eitt frå kvart av dei tretten Paulusbreva i NT.

Novembersitatet er henta frå Filipparbrevet (Fil 4,4-7):

Gled dykk alltid i Herren! Endå ein gong vil eg seia: Gled dykk! Lat alle menneske få kjenna kor godhjarta de er. Herren er nær! Ver ikkje urolege for noko! Men legg alt de har på hjartet, fram for Gud i bøn og påkalling med takkseiing. Og Guds fred, som går over all forstand, skal vara dykkar hjarte og tankar i Kristus Jesus.

Paulus si oppfordring til å gleda seg i Herren er eit av dei bibelversa eg huskar at eg var opptatt av som tenåring. Eg har ei Bibelordbok som eg fekk i gåve av vennegjengen min til 17årsdagen, og i den har dei skrive inn ei helsing med Fil 4,4-7. Kanskje var det då eg “oppdaga” denne teksten?

Nå har eg funne fram ein liten kommentar til Filipparbrevet, skriven av professor Edvin Larsson, ein av lærarane mine då eg studerte teologi. Eg tar med det han skriv om dette avsnittet:

Paulus oppfordrer til glede, en glede som skal gi seg utslag i mildhet og i frihet fra bekymring. Vers 4 inneholder en dobbel oppfordring til glede (jfr 2,17-18; 3,1). Gleden har sitt fundament i Herren selv, og er altså utilgjengelig for livets bekymringer. Derfor kan Paulus tale om sin egen glede, selv om han er fange (1,4; 2,2; 2,17-18). Og av samme grunn kan han oppfordre filipperne til glede, skjønt deres situasjon snart kan bli martyriet. Denne glede må likevel ikke bli et mål i seg selv (v 5). I følge sin natur må den rette seg mot andre. Apostelen forutsetter at den vil manifestere seg som mildhet overfor “alle mennesker”, ikke bare overfor kristne. Tilføyelsen “Herren er nær” viser at denne mildhet har eskjatologisk motivering. For Paulus og urkirken for øvrig er tanken på Herrens gjenkomst gjenstand for glede. Ved gjenkomsten skal forløsningen bli fullendt (jfr 3,20-21) Vitenen om Kristi dags nærhet blir derfor enda en grunn for gavmild mildhet mot alle mennesker. Gleden i Herren kan også ytre seg i ubetinget sorgløshet (v 6). Den fengslede apostel med sin usikre fremtid oppfordrer filipperne til å legge alle bekymringer ned for Gud i de daglige bønner. Og han forsikret at Guds fred, som er høyere enn all fornuft, skal omslutte og bevare de bedende. Uttrykket “Guds fred” er naturligvis ikke subjektivt – psykologisk å forstå. Den sikter fremfor alt til en objektiv tilstand, en harmonisk relasjon mellom Gud og mennesket (jfr Rom 5,1). Det dreier seg om en objektiv virkelighet som kan få en indre subjektiv fred som ledsagende fenomen. At dette siste aspektet også er der, går frem av at det heter at adressatenes hjerter og tanker skal bli bevart.

Tidlegare sitat:

• Juni 08: Rom 1,16 om evangeliet som ei Guds kraft til frelse
• Juli 08: 1. kor 13 om kjærleiken
• August 08: 2. kor 12,7-10 om tornen i kroppen
• September 08: Gal 3,26-29 om einskap i trua
• Oktober 08: Ef 1,1-2 med opningshelsinga

To dagar i Korint

Det begynner å bli ei stund sidan eg kom heim frå haustferien i Paulus’ fotspor i Hellas. Nå er det tid for å henta fram minne frå turen. I denne omgang vil eg skriva litt om dei to dagane eg var i Korint.

Den første dagen var me på rundtur i Korintområdet med buss. Første stopp var Pauluskatedralen i den moderne byen. Denne kyrkja knyter fortid og nåtid saman ved at den peiker på den samanhengande rekkja av biskopar i Korint. Kyrkjelyden trekkjer linja tilbake til Paulus og kallar han i denne samanhengen for den første biskopen i byen! Biletet viser tavla utanfor hovuddøra med lista som begynner med Apostelen Paulus og sluttar med dagens Korint-biskop. Les meir.

Neste stopp var Gamle Korint. Den gamle byen blei totalt øydelagt i jordskjelv i 1858. I dag er Gamle Korint ein liten by med snautt 2000 innbyggjarar. Sjå webkamera frå Gamle Korint her.

Her i Gamle Korint ligg eit viktig arkeologisk utgravingsområde der sentrale delar av Korint i romersk tid er grave fram. Her er også eit lite museum som viser mange av skattane som er funne på staden. Guiden gav oss ei omvisning på området. Og eg samla gruppa i skuggen av nokre tre i utkanten av agora (det gamle bytorget frå romersk tid) og fortalde om Paulus si verksemd i byen med utgangspunkt i dei aktuelle bibeltekstane (Apg 18 og dei to Korintarbreva). Biletet viser den offentlege talarstolen (bema) på agora, truleg den staden der Paulus blei dratt fram for domstolen og anklaga for guvernøren:

Medan Gallio var guvernør i Akaia, slo jødane seg saman mot Paulus og drog han fram for domstolen. «Denne mannen,» sa dei, «lokkar folk til å dyrka Gud på ein måte som er i strid med lova.» Paulus fekk ikkje opna munnen før Gallio sa til jødane: «Hadde det vore eit brotsverk eller ein kjeltringstrek det gjaldt, då hadde eg hatt grunn til å høyra med tolmod på dykk, jødar. Men er det strid om ord og namn og dykkar eiga lov, så får de greia opp med det sjølve. Eg vil ikkje vera dommar i slike saker.» Dermed jaga han dei bort frå domstolen. Då tok alle fatt i synagogeforstandaren Sostenes og banka han opp midt framfor dommarsetet. Men Gallio brydde seg ikkje det minste om det. (1. kor 18,12-17)

Så gjekk turen til Kenkreæ. Dette var ein av dei to hamnebyane i “Stor-Korint” i gamal tid. I dag er det ikkje mykje igjen av den historiske hamna. Me sette oss i strandkanten der nokre gamle steinmurar forsvinn ut i sjøen (biletet). Flyfoto viser at desse murane er restar etter ein av dei historiske moloane og at desse moloane faktisk ligg like under havflata i bukta utanfor.

Her var det Paulus gjekk ombord i båten som førte han bort frå Hellas etter nokre års verksemd her. Han reiste til Efesos og seinare vidare til Jerusalem før han endte opp i Antiokia. Men før han forlét Hellas fortel Lukas at han klipte håret her i Kenkreæ (Apg 18,18), “for han hadde bunde seg med ein lovnad”. Dette gjaldt truleg eit nasirearløfte (4. Mos 6,2-21) og teksten er eit interessant eksempel på at det for jøden Paulus var naturleg å følgja bod og reglar frå GT også etter at han blei ein Jesustruande jøde. Sidan blei det ein viktig diskusjon i den tidlege kristne kyrkja om koss ikkje-jødar som kom til tru på Jesus, skulle forhalda seg til desse boda.

Paulus kom tilbake til Korint ca år 56-57. Under dette opphaldet i byen skreiv han Romarbrevet, som ofte blir rekna som det teologiske hovudskriftet hans. Han hadde ikkje vore i Roma og ønskte nok å presentera seg for dei kristne der med tanke på eit seinare besøk. Han sendte brevet til Roma ved hjelp av Føbe, ei kvinne som hadde ei viktig teneste i den kristne forsamlinga i Kenkreæ (Rom 16,1-2). Denne teksten fortel altså at det på dette tidspunktet, ca 7 år etter at Paulus første gong presenterte den kristne trua i Korint, var ei eiga forsamling i hamnebyen Kenkreæ. Dette var nok det me i dag ville ha kalla ei huskyrkje. Kanskje den samla seg i heimen til Føbe?

Etter dette brukte me tid på å sjå nærare på Korintkanalen. Den imponerande kanalen knyter Korintbukta og Adriatarhavet saman med Egearhavet. Me sat først og åt på ein spisestad like ved det søraustre utløpet av kanalen. Under måltidet fekk me med oss båt-trafikken på nært hald. Det mest interessante var ei bru med bilveg over kanalen. Denne brua blei senka (!) når båtar skulle gjennom kanalen. I løpet av måltidet vårt kom brua opp av vatnet fleire gonger for å sleppa bilar over kanalen.

Deretter køyrde me opp til hovudbrua over kanalen. Her er kanalen eit imponerande syn. Den går nede i eit 70 meter djupt juv, er 6 km lang og 25 meter brei. Det må ha vore eit utruleg omfattande prosjekt å laga den. Opp gjennom historia er det mange herskarar som har ønskt seg ein kanal denne staden og som har gjort mislukka forsøk på å få det til. Keisar Nero sette f eks 6000 jødiske krigsfangar i arbeid med å grava i åra like etter at Paulus var i området. Arbeidet med den moderne kanalen blei starta i 1870-åra etter det vellukka Suezkanal-prosjektet og Korintkanalen blei opna i 1893.

Den andre dagen vår i Korintområdet var utan fastlagt program. Etter ei veke på reise gjennom store delar av fastlands-Hellas var det godt å ha ein ”fridag”. Mange valde å bruka den på stranda i Loutraki. Andre valde å gå på fjelltur. Eg var blant dei siste.

Gruppa som ville til fjells tok taxi frå hotellet til Gamle Korint og gjekk opp på Akrokorint (byfjellet). Det er bilveg nesten til toppen, men me var ikkje interesserte i å bli køyrde opp. Me hadde lyst til å gå opp til fots, slik folket i Korint i gamal tid sjølvsagt gjorde. Turen opp tok ca 2 timar inklusiv pausar. Toppen er på 575 moh og herfrå er det ei fantastisk utsikt over heile Korintområdet.

Fjellet har i mange ulike situasjonar og tidsperiodar fungert som tilfluktsstad for innbyggjarane i Korint. På Paulus si tid var det også eit berømt Afroditetempel på toppen, visstnok med 1000 tempelprostituerte. Trafikken opp dit har nok utvilsomt vore noko av bakgrunnen for dei avsnitta i 1. kor 6-7 der Paulus skriv om utfordringar i den kristne forsamlinga i forhold til seksualliv og ekteskap.

Men først og fremst har Akrokorint alltid hatt ein viktig strategisk funksjon, ved at dei som hadde herredømet over borga på toppen, kunne kontrollera vegen inn mot Peloponnes-halvøya. Det er 2000 meter med gamle murar rundt toppen, bygd på ulike tider i historia. Fjellet hadde sist ei viktig strategisk tyding under den gresk fridomskrigen i 1821.

Då me kom ned igjen, hadde me framleis god tid til middag. Eg prioriterte då å ta ein ny tur inn på det arkeologiske utgravingsområdet, mens dei andre drog tilbake til hotellet.

På denne tida av dagen var det mest ikkje folk på området. Eg hadde god tid og kunne gå i mitt eige tempo og sjå på utgravingane, lesa på informasjonstavler og ta bilete. Eg fekk sett meir på nokre av dei viktigaste bygningsrestane og fekk også sett på stadar eg aldri har stoppa og fått guiding når eg har vore på organiserte omvisningar på området. For meg var dette ei herleg avslutning på dei to dagane i Korint!

Paulus si opningshelsing

Den mest brukte gudstenesteliturgien i Den norske kyrkja begynner med at presten helsar forsamlinga med nåde og fred frå Gud. Dette blir sagt med ord som er henta rett frå Bibelen.

Me er inne i eit Paulusår, og eg markerer det her på bloggen med eit kjent sitat kvar månad, eitt frå kvart av dei tretten Paulusbreva i NT.

Eg har nå kome til Efesarbrevet, og sitatet denne månaden er Paulus si brevopning som inneheld den gamle helsinga som lyder søndag etter søndag i kyrkjene:

Paulus, etter Guds vilje Kristi Jesu apostel, helsar dei heilage i Efesos, dei truande i Kristus Jesus: Nåde vere med dykk og fred frå Gud, vår Far, og Herren Jesus Kristus! (Ef 1,2)

Paulus begynner brevet med å presentera seg sjølv, seier deretter kven brevet er retta til, og helsar så mottakarane med Guds nåde og fred.

Det er interessant å merka seg at dei nytestamentlege breva kombinerer ei gresk-romersk brevform og ei orientalsk brevform som jødane stort sett nytta. Gjennom dette blir det danna ei nytestamentleg, kristen brevform.

Eg siterer frå Håndbok til Det nye testamentet (Luther forlag 2007):

Brevskikken i den gresk-romerske verden følger et nokså fast mønster: A. Brevet innledes med et såkalt preskript som omfatter avsender, hilsen og adressat. B. Deretter følger brevets hoveddel, gjerne kalt brevkorpus. C. Avslutning med hilsen og ønske(r).

Vi har i NT tre eksempler på hvordan et slikt gresk-romersk brev har sett ut: Apg 15,23-29 (brevet som meddeler vedtaket fra apostelmøtet i Jerusalem); Apg 23,26 og overskriften i Jak 1,1.

Jødene fulgte i sine brev den orientalske innledningsformen, som etter navnet på avsender og mottaker hadde et religiøst fredsønske. Brevåpningsformelen ser der slik ut: N.N. til N.N. Fred være med deg! (eller lignende).

De nytestamentlige brevene følger i store trekk konvensjonelle mønstre, i en blanding av gresk-romersk og orientalsk-jødisk brevskikk, men modifiserer dem likevel slik at vi får en kristen brevform. Hvis vi forenkler overskriftene i Paulus’ brev, vil vi lett se at den følger gammel brevskikk, men på kristent vis:

“Paulus, Jesu Kristi tjener, hilser alle dere i Roma, dere Guds elskede som er kalt til å være hellige: Nåde være med dere og fred fra Gud, vår Far, og Herren Jesus Kristus!” (Rom 1,1-7). Enda tydeligere blir den kristne formen når en legger merke til alle innskuddene som det ligger apostelen på hjertet å få tatt med, jf igjen Romerbrevet som har et usedvanlig langt preskript (7 vers)., der Paulus i kortform presenterer seg selv og sitt evangelium. Etter preskriptet og før brevkopus følger dessuten i de fleste Paulus’ brev et annet fast ledd med takk til Gudfor menigheten, jf for eksempel takksigelsen i Rom 1,8-15.

Det høyrer med til historia at dei to orda som identifiserer mottakarane av brevet (“i Efesos”) manglar i dei eldste handskrifta. Det er heller ingenting i brevet som tyder på at brevet er skrive akkurat til forsamlinga i Efesos. Dei fleste Paulusbreva er ganske sterkt knytt til den forsamlinga dei er sendte til. Det er vanleg å tru at brevet eigentleg har vore eit rundskriv til ulike forsamlingar i Lilleasia. Då Paulusbreva etterkvart blei samla i det andre hundreåret, blei kanskje orda “i Efesos” lagt til fordi ein nytta det eksemplaret av brevet som var kjent frå denne viktige byen.

Tidlegare sitat:

• Juni 08: Rom 1,16 om evangeliet som ei Guds kraft til frelse
• Juli 08: 1. kor 13 om kjærleiken
• August 08: 2. kor 12,7-10 om tornen i kroppen
• September 08: Gal 3,26-29 om einskap i trua

Haustferie i Paulus’ fotspor

Om få dagar reiser Inger og eg som reiseleiarar for ei gruppe som skal på haustferie i Paulus’ fotspor i Hellas. Det skal bli kjekt å koma tilbake til dette interessante landet!

Paulus besøkte Hellas fleire gonger i løpet av ein tiårs periode på 50-talet e.Kr. og store delar av NT er knytt til dette landet. Me skal i hovudsak følgja reiseruta hans slik den er skildra i Apg 16-18. I løpet av turen skal me setja kjente bibeltekstar frå Apg og breva inn i ein geografisk og historisk samanheng. Erfaringa mi er at dette er med og gjer bibelforteljingane levande på ein ny måte.

Turen vil også innehalda mykje meir enn det bibelske perspektivet. Me vil koma til viktige historiske stadar frå den klassiske greske og den hellenistiske kulturen og me vil få eit møte med den gresk-ortodokse kyrkja med kloster og ikonar. Me skal til Thessaloniki, Kavalla, Filippi, Vergina, Veria, Kalambaka, Meteora, Delfi, Loutraki, Korint og Athen. Eg ser fram til spennande dagar fylt med interessant kultur, historie og flott natur.

Her er eit utdrag frå eit tidlegare notat om Paulus si verksemd i Hellas:

Det var på den andre misjonsreisa Paulus reiste over frå Lilleasia til Makedonia, som nå er ein del av Hellas. Dermed var evangeliet for første gong brakt til Europa. Paulus blei kalla over til vår verdsdel gjennom eit syn, fortel Lukas i Apostelgjerningane. Etter dette var Paulus i Hellas i ca 3 år i tida omkring år 50. (les meir)

Denne hausten kjem det ei ny bok som handlar nettopp om å reisa i Paulus’ sine fotspor i Hellas. Dessverre blir den ikkje til sals i butikkane før me er heime igjen frå haustferien. Forfattarane Ernst Baasland, Bjørn Helge Sandvei og Karl Olav Sandnes skriv om akkurat dei stadane me skal på denne turen, så det hadde sjølvsagt vore kjekt å kunna den med seg. Det får bli til neste tur i same området!

Oppdatering: Etter turen prioriterte eg å skriva om opplevingar frå Korint:

• Tilbake frå Hellas
• Pauluskatedralen i Korint
• To dagar i Korint

Paulus om einskap i trua

I kyrkja er det ein grunnleggjande einskap mellom menneske som trur på Jesus. Eit godt eksempel på det er forsamlinga som tar imot nattverden i ei vanleg gudsteneste. Dette fellesskapet er sett saman av menneske som tar imot noko dei treng, på tvers av alle moglege menneskelege skilje. Her betyr ikkje alder, kjønn, sosial posisjon, politiske meiningar eller kulturell bakgrunn noko. Alle er likeverdige i dette fellesskapet. Her kan f eks ein lærar og og ein elev knela ved sidan av kvarandre fordi dei begge trur på Jesus og vil ta imot av hans gåver.

Denne grunnleggjande einskapen kan førast tilbake til Jesus og hans opne måte å møta menneske på. Og me finn den dokumentert i dei første kristne fellesskapa som er omtalte i NT.

Me er inne i eit Paulusår, og eg markerer det her på bloggen med eit kjent sitat kvar månad, eitt frå kvart av dei tretten Paulusbreva i NT. Me har nå kome til Galatarbrevet, og sitatet denne månaden handlar nettopp om einskapen i trua:

De er alle Guds born ved trua på Kristus Jesus. For alle de som er døypte til Kristus, har kledd dykk i Kristus. Her er ikkje jøde eller grekar, her er ikkje slave eller fri, her er ikkje mann og kvinne. De er alle ein i Kristus Jesus. Og høyrer de Kristus til, då er de Abrahams ætt og arvingar etter lovnaden. (Gal 3,26-29)

Kommentarane til bibelomsetjarane i NTR 1 seier:

I disse versene gjengir Paulus antakelig en del av et dåpsrituale som ble brukt i menighetene. Paulus minner dem om det som ble sagt til dem ved dåpen. Slik vil han få fram at de ikke lenger er under loven. De har i stedet “kledd seg i” Kristus. Det er mulig at de døpte etter dåpen ble kledd i en kappe, som tegn på at de var rene og hadde fått et nytt liv.

Sitatet er henta frå den undervisande delen av Galatarbrevet og dannar avslutninga av eit større avsnitt (v. 11-29) der Paulus skriv om at forholdet mellom Guds løfte (lovnadar) og Guds krav (lova). Hovudsynspunktet hans er at løftet står over lova. Guds løfte om frelse og velsigning blei på grunnleggjande vis gjeve til Abraham i den gamle pakta. Lova blei gjeven fleire hundre år seinare og var tidsavgrensa, ho skulle bare gjelda “til den ætta kom som lovnaden gjaldt“, altså til Kristus kom (v. 19).

Paulus skriv vidare om at me nå lever i trua si tid og at me nå gjennom trua og dåpen blir tatt opp i eit nytt fellesskap som er bygd på arva frå Abraham. Dette nye fellesskapet, kyrkja, består av jødar og ikkje-jødar, av folk frå ulike sosiale lag og av kvinner og menn. Her gjeld ikkje gamle skilje, verken av den eine eller andre art. Det er trua som held fellesskapet saman.

Tidlegare sitat:

• Juni 08: Rom 1,16 om evangeliet som ei Guds kraft til frelse
• Juli 08: 1. kor 13 om kjærleiken
• August 08: 2. kor 12,7-10 om tornen i kroppen

Paulus om tornen i kroppen

Det gamle bibelske uttrykket å ha ein torn i kroppen lever framleis i det norske språket, kanskje først og fremst i den gamle formen “tornen i kjødet” (frå bokmålsutgåva 1930). Ingen veit sikkert kva Paulus her siktar til, men det er tydeleg at det er noko som plagar han og som han gjerne skulle vore kvitt. Kanskje tvil og uro? Kanskje ein kronisk sjukdom?

Me er inne i eit Paulusår, og eg markerer det med eit kjent sitat kvar månad, eitt frå kvart av dei tretten Paulusbreva i NT.

Augustsitatet er henta frå Andre Korintarbrev (12,7-10):

Og for at eg ikkje skal gjera meg stor av dei høge openberringane, har eg fått ein torn i kroppen, ein Satans engel som skal slå meg, så eg ikkje skal bli hovmodig. Om denne bad eg Herren tre gonger at han måtte vika frå meg. Men Herren sa til meg: «Min nåde er nok for deg, for krafta blir fullenda i veikskap.» Difor vil eg helst vera stolt av veikskapen min, så Kristi kraft kan bu i meg. Og difor er eg, for Kristi skuld, glad når eg er veik, når eg blir mishandla, når eg er i naud, i forfølging og i angst. For når eg er veik, då er eg sterk.

Kommentarane frå bibelomsetjarane i NTR 2 til desse versa, gir ein del interessante bakgrunnsopplysningar om uttrykket:

torn i kroppen: Det har vært spekulert uendelig mye over hva “tornen i kjødet”, som det het i eldre oversettelser, besto i. Det greske substantivet skólops betegner noe spisst. Det brukes bl.a. om en påle, som noe – også mennesker – kunne spiddes på. Og det brukes om en torn eller en splint. Noen fortolkere mener Paulus anvender ordet i overført betydning, og at det da kan betegne apostelens tvil og anfektelse og åndelige svakhet, andre mener ordet sikter til noe fysisk konkret, for eksempel en eller annen form for sykdom (epilepsi og øyensykdom har vært blant de hyppigste gjetninger). Hvis skolóps sikter til de lidelser Paulus må utholde som apostel i tjeneste for Kristus, kan ordet være brukt om både fysiske og psykiske belastninger som aposteltjenesten førte med seg, jfr skildringen i v. 10.

som skal slå meg: Oversettelse av verbet kolafízå, som kan bety “å slå med knytteneven”, jfr Matt 26,67, eller mer generelt “å mishandle”. Verbet er i presens og uttrykker dermed det vedvarende: Paulus er gjenstand for konstant mishandling.

Tidlegare sitat:

• Juni 08: Rom 1,16 om evangeliet som ei Guds kraft til frelse
• Juli 08: 1. kor 13 om kjærleiken

Paulus om kjærleiken

Tru, håp og kjærleik. Samansetninga av desse tre orda er eit kjent uttrykk, og dette uttrykket er ofte, f eks i smykke, symbolisert med eit kors, eit anker og eit hjarte. Det er henta frå den teksten som blir kalla kjærleiken sin høgsong, eit flott avsnitt i Bibelen.

Me er inne i eit Paulusår, og eg markerer det med eit kjent sitat kvar månad, eitt frå kvart av dei tretten Paulusbreva i NT. Julisitatet er henta frå Første Korintarbrev (utdrag frå kap 13):

Kjærleiken er tolmodig, kjærleiken er velvillig, misunner ikkje, skryter ikkje, er ikkje hovmodig. Kjærleiken krenkjer ikkje, søkjer ikkje sitt eige, er ikkje oppfarande, gøymer ikkje på det vonde. Han gleder seg ikkje ved urett, men gleder seg ved sanninga. Alt held han ut, alt trur han, alt vonar han, alt toler han. (…) Så blir dei verande desse tre: tru, von og kjærleik. Og størst av dei er kjærleiken.

Les gjerne heile kapittel 13 i Første Korintarbrev. Det er ein flott tekst! Skildringa viser oss den fullkomne kjærleiken, den guddommelege kjærleiken. Den kjærleiken som me er heilt avhengige av. Samtidig kan denne kjærleiken vera eit sterkt og viktig ideal for oss. Og me kan også merka oss at skildringa av den fullkomne kjærleiken passar veldig godt som ei skildring av Jesus!

Tidlegare sitat:

• Juni 08: Rom 1,16 om evangeliet som ei Guds kraft til frelse

Anno Paolino Bimillenario

29. juni er Apostlane Peters og Paulus’ dag, eller Persok, for å bruka det gamle norske namnet på merkedagen.

I kveld (28.06) har pave Benedikt opna eit Paulusår som ei markering av 2000-årsjubileet for apostelen. I samband med dette har paven invitert den ortodokse patriarken Bartolomeus til Roma, så dette har eit sus av økumenikk over seg, og det på ganske høgt plan!

Sidan verken den katolske eller den ortodokse kyrkja har nokon einerett på apostlane, heng eg meg på markeringa. Dermed er Paulusåret 2008-2009 offisielt opna, også her på bloggen.

Det er 13 paulinske brev i NT. Her på bloggen vil eg markera året med kjente sitat frå kvart av desse breva, eitt for kvar månad.

Sitatet for juni er henta frå Romarbrevet (1,16):

For eg skammar meg ikkje over evangeliet. Det er ei Guds kraft til frelse for kvar den som trur, jøde først og så grekar.

Les pave Benedikts undervisning om Paulus.

(via En katolsk weblog, her og her)

Apostelen Barnabas

Kalenderen fortel at det er apostelen Barnabas sin dag i dag. Barnabas var ein av grunnleggjarane av urkyrkja i Jerusalem. Apostelgjerningane fortel oss indirekte at Barnabas hadde ein viktig posisjon i denne første Jesustruande forsamlinga, – det ser me blant anna av at

• han var den som hjelpte Paulus til å bli akseptert blant dei truande i Jerusalem (Apg 9,26-28),
• han var den offisielle utsendinga frå Jerusalem til Antiokia, der den første heidningekristne forsamlinga vaks fram (Apg 11,22),
• han blei, saman med Paulus, valt til å reisa ut frå Antiokia som misjonær, på den reisa som til vanleg blir kalla “Paulus si første misjonsreise” (Apg 13,2-3).

Barnabas var ein gresktalande jøde frå Kypros. Han heitte eigentleg Josef, eit svært vanleg namn, og fekk det arameiske kallenamnet Barnabas, eit namn som fortel om tenesta hans (“trøystarsonen”). Det er Paulus som reknar han som ein av apostlane (1. kor 9,6), med det meiner truleg Paulus at Barnabas hadde fått oppdraget sitt gjennom eit møte med den oppstadne Kristus.

Barnabas får eit flott skussmål av Lukas i Apostelgjerningane: “han var ein god mann, fylt av Heilag Ande og tru” (Apg 11,24). Samtidig legg ikkje Lukas skjul på at Barnabas seinare kom i ein alvorleg konflikt med Paulus, og til slutt skilte lag med han. Det siste me høyrer om Barnabas, er at han saman med syskenbarnet Johannes Markus reiste tilbake til heimstaden sin, Kypros, for å driva misjon der (Apg 15,39).

Jesus og romarane

Den israelske avisa The Jerusalem Post har i dag ein kronikk om Jesus! Det dreier seg om skribenten Shmuley Boteach som skriv om Jesu forhold til den romerske okkupasjonsmakta, inspirert av den britisk-jødiske forskaren Hyam Maccoby. Eg kjenner verken Boteach eller Maccoby frå før. Det er tydeleg at skribenten meiner han har grunnlag for ei fullstendig omskriving av den Jesushistoria som me kjenner frå NT. Han meiner det må vera heilt feil at Jesus ikkje var meir kritisk til romarane enn det NT gir inntrykk av.

The Jerusalem Post fortel av Boteach arbeider med ei bok om den jødiske Jesus. Prosjektet med å forstå Jesus med utgangspunkt i det jødiske har eg stor sans for, og det er slett ikkje unikt for Boteach. Eg tenkjer at Jesu forhold til romarane er ein studie verdt, men eg er likevel noko usikker på dette skriveprosjektet. Det verkar som Boteach meiner Paulus er den store, stygge ulven som har fjerna Jesus frå sin jødiske kontekst. Dette er etter mitt skjøn ei grov forenkling og heller ikkje nokon revolusjonerande eller ny ide. Sjølv om Paulus blir kalla heidningane sin apostel, skal me ikkje gløyma at også han var jøde og at han alltid forkynte Jesus som Messias (med utgangspunkt i GT) i synagogen før han utvida perspektivet til det ikkje-jødiske samfunnet.

Boteach skriv:

Either the night before Passover, or the Seder night itself, is the time Christians believe to have been Jesus’ Last Supper. So, as I sat on Pessah rereading the New Testament in preparation for an upcoming debate in the UK on whether belief in Jesus is compatible with Judaism, I was struck by a powerful insight made by the brilliant British-Jewish scholar Hyam Maccoby.

I shall sum it up, as he does, in a single word: Romans. How could it be that Jesus, the man who defended the innocent and condemned the wicked, the man who drove the moneychangers out of the Temple with a whip, the man who declared it his objective to be the light of the world, never opened his mouth against the Romans? Here was Jesus, a man impassioned in his commitment to justice, a man of extreme sensitivity to the sufferings of others, condemning the Jews, but never the Romans.

(…)

IT IS for this reason that we have to rethink Jesus’ mission and what he was trying to accomplish. I have written many articles arguing that it is time for the world Jewish community to reclaim the Jewish Jesus by understanding his original mission and his great love for his people before his story was later edited by Pauline writers and before he was made into an enemy of the Jews and a friend of the Romans.

In my next column on this subject I intend to summarize Maccoby’s conclusions that will, based on the sources, make the real Jesus known not as an enemy of Judaism but as a Jewish patriot who sought to win Jewish independence from Rome, and who was thus cut off mercilessly by Pontius Pilate for his act of rebellion. (les meir)

PaleoJudaica kommenterer artikkelen i Jerusalem Post slik:

Shmuley Boteach presents a revisionist reading of Jesus in the Jerusalem Post.

(…)

It’s an interesting idea and I look forward to reading the next column or columns. (I haven’t read any of the articles he mentions.) But the implied moral equivalence between the Nazis and the ancient Romans is very overdone. The Romans ran an empire in a brutally efficient way, but they didn’t engage in systematic genocide for genocide’s sake. And whether death by crucifixion was worse than many of the deaths people died in the Nazi death camps is at the very least open to debate.

That said, it’s entirely possible that Jesus had criticisms of the Romans that were censored by his earliest followers for the sake of their own safety. But I’d like to see some positive evidence.

Ei natt i Troas

Når eg les dagens bibelord, ser eg for meg eit varmt lokale med mykje folk, sterke kjensler og tett os frå mange oljelamper. Teksten gir eit uventa glimt inn i den første kristne misjonsverksemda. Me møter Paulus som forkynnar (med lange talar) og som omsorgsfull kristen leiar, på gjennomreise i Troas i dagens Tyrkia.

Teksten fortel om kor opptatt Paulus var av å forkynna Ordet og å samla sine medkristne rundt Bordet (nattverdsmåltidet). Eg trur både han og tilhøyrarane hans gløymde tid og stad den kvelden og natta. Og den unge Evtykos hadde nok funne den beste plasseringa av alle, der han sat i vindauget og trakk frisk luft. Bare så synd at han somna og fall ned tre etasjar …

Teksten fascinerer meg. Den seier meg noko om intensitet og fellesskap blant dei første kristne. Og midt i dette får me høyra om eit fantastisk Guds under, på gata i Troas.

Her er teksten:

Første
dagen i veka var vi samla for å bryta brødet. Paulus tala til dei, og
han heldt på heilt til midnatt, sidan han skulle reisa dagen etter. Det var mange lamper i den salen ovanpå der vi var samla. Ein
ung gut som heitte Evtykos, sat i vindauget. Då Paulus tala så lenge,
fall han i djup søvn og datt ut gjennom vindauget frå tredje høgda. Han
var død då dei tok han opp. Men Paulus gjekk ned, bøygde seg over han, slo armane kring han og sa: «Ver ikkje redde! Det er liv i han.» Så gjekk han opp att, braut brødet og åt, og tala endå lenge, heilt til det lysna. Då drog han av stad. Dei leidde guten heim i live, og det var til useieleg trøyst for dei.
(Apg 20,7-12)

Det indre menneske

For oss som lever i vår kultur, er det heilt naturleg å skilja mellom det indre og det ytre menneske. Me opplever at me har eit indre liv med sjølvstendige tankar, kjensler og eit intellekt. Dette er ein tankegang som i stor grad har kome inn i vår bevissthet gjennom den kristne trua.

Helge Salemonsen hadde eit interessant foredrag om dette i P2-akademiet i dag. NRK omtalar foredraget Under kunnskapens tre. Om selvbevisstheten slik:

"Det moderne menneske roser seg av sin selvstendighet. Vi roser hverandre for individualitet og orginalitet. Men denne erfaringen av det indre menneske skilt fra det ytre, kom først med kristendommen. Mennesket erfaring av seg selv var en helt annen i middelalderen eller i det gamle Hellas. Homer’s Illiaden er full av gode eksempler, andre finner vi i nedtegnelser fra livet i klostrene i gammel tid." Les eit utdrag av foredraget her.

Augustin (354-430), ein av kyrkjefedrane, er viktig for forståinga av "det indre mennesket". Men tankegangen går tilbake til NT. Ein fin tekst som forutset denne tanken, er Paulus si bøn om styrke og innsikt i Ef 3,14-21. Gjer gjerne denne bøna til ei bøn for deg sjølv og for dine næraste!

   
    Difor bøyer eg mine kne for Far,
            
    han som har gjeve namn til alt som heiter far i himmel og på jord.
         
    Må han som er så rik på herlegdom,
    styrkja dykkar indre menneske med kraft ved sin Ande.
         
    Må Kristus ta bustad i hjarta dykkar ved trua,
    og de stå rotfeste og grunnfeste i kjærleik.
         
    Må de saman med alle dei heilage
    få styrke til å fatta breidd og lengd, høgd og djupn,
            
    ja, kjenna Kristi kjærleik som er større enn nokon kan forstå.
    Må de bli oppfylte med heile Guds fylde!
         
    Han som verkar i oss med si kraft
    og kan gjera så uendeleg mykje meir enn alt det vi bed om og skjønar,
            
    han vere ære i forsamlinga og i Kristus Jesus
    gjennom alle ætter og i alle æver! Amen.

Paulus si omvending

Verbum Forlag sin bibelleseplan for kyrkjeåret 2005/2006 fortel at det i dag er Apostelen Paulus sin omvendingsdag, og at denne dagen i gamal norsk tradisjon blir kalla Pålsmesse.

Då kan det jo vera på sin plass å repetera litt omkring Paulus si omvending. Paulus, som då heitte Saulus, var opprinneleg ein av dei som forfulgte dei første kristne, ja, han var faktisk den som organiserte forfølgingar. Så møtte han Jesus i eit syn utanfor Damaskus (i dagens Syria) og dette snudde opp/ned på livet hans. Etter ei tids opplæring blei han den viktigaste teolog og misjonær i den første kristne generasjonen. Omvendinga hans skjedde kort tid etter Jesu død og oppstode, omkring år 33. Meir stoff om Paulus si Damaskusoppleving finn du bl a her.

Eg tar med dei sentrale versa i forteljinga her. Resten kan du lesa i Apostelgjerningane kap 9 i Bibelen. "Saulus rasa endå mot Herrens disiplar og truga dei på livet. Han gjekk til øvstepresten og bad om brev til synagogane i Damaskus, så han kunne finna dei som høyrde Vegen til, både menn og kvinner, og føra dei i lenkjer til Jerusalem. Men då han var på veg og nærma seg Damaskus, stråla det brått eit lys frå himmelen omkring han. Han stupte til jorda og høyrde ei røyst som sa: «Saul, Saul, kvifor forfølgjer du meg?» «Kven er du, Herre?» spurde Saulus. Han svara: «Eg er Jesus, han som du forfølgjer. Stå opp og gå inn i byen! Der skal dei seia deg kva du skal gjera.» Mennene som følgde han, stod mållause; dei høyrde røysta, men såg ikkje nokon."

Det er Lukas som fortel om Paulus si omvending i Apostelgjerningane kapittel 9. Sidan gjengir han historia i talar der Paulus ser tilbake på opplevinga i kap 22 (forsvarstale til folket) og kap 26 (forsvarstale for kong Agrippa II).

I apostlane sine fotspor rundt Efesos

I går kveld var eg ute og heldt foredrag over temaet I apostlane sine fotspor rundt Efesos. Eg hadde med ein del bilete frå Efesos og dei andre sendebrevsmenighetane, frå Kolossæ og Hierapolis (alt i dagens Tyrkia) og frå den greske øya Patmos. Bakgrunnen for foredraget var dei to turane som eg hadde i dette området i fjor og som eg har skrive ein del om her på bloggen.

Ein grovdisposisjon for foredraget var:

• Innleiing om Efesos, ein viktig by i Romarriket, og om dei arkeologiske utgravingane der.
• Efesos som kristen by: Byen er viktig i NT (Apostelgjerningane og breva) og viktig for den første kristne kyrkja (bl a vertskap for det økumeniske konsilet i 431).
• Paulus i Efesos: Om Paulus som misjonær, om hans to opphald i byen og om opprøret som førte til at han forlét byen.
• Ringverknadar av Paulus si verksemd i Tyrannusskulen. Eit eksempel: Epafras frå Kolossæ som reiser heim og planter menighetar i Kolossæ, Hierapolis og Laodikea.
• Johannes i Efesos. Ulike tradisjonar om kva tid han kom dit. Forfølgjing under keisar Domitian. Forvisning til Patmos.
• Johannes på Patmos. Johannes får sine openberringar som er grunnlaget for Johannes’ Openberring.
• Ein omtale av nokre av sendebrevsmenighetane: Tyatira, Sardes, Filadelfia og Laodikea.
• Johannes tilbake til Efesos etter Domitians død. Johannes-tradisjonane i Efesos. Apostelens grav i Johannesbasilikaen.

Foredraget blei halde på ei samling for personalet på Tryggheim vidaregåande skule på Nærbø.