Om å æra Gud på nynorsk

Notat til dagens tekst: Joh 15,1-8

Første del av vers 8 blir ulikt omsett på nynorsk og bokmål i Bibel 2011:

Nynorsk: For ved dette lyser herlegdomsglans om Far min, at de ber mykje frukt og blir mine læresveinar.

Bokmål: For ved dette blir min Far æret, at dere bærer mye frukt og blir mine disipler.

Det ville vore fullt mogleg å skriva “For ved dette blir Far min æra …” på nynorsk. Eg meiner faktisk dette er eit uttrykk som ville fungera like godt på nynorsk som på bokmål. Likevel har altså Bibelselskapet valt ei langt tyngre formulering ved å nytta ordet herlegdomsglans.

Det er omsetjinga av det greske ordet ἐδοξάσθη det dreier seg om. Det kan hende den nynorske omsetjinga får fram meir av innhaldet i dette ordet. Det er likevel vanskeleg å forstå logikken i at dei to norske målformene skal ha så ulik valør i den same Bibelutgåva.

Er det nokon som kan hjelpa meg til å forstå Bibelselskapet sin tankegang?

Ny nynorsk rettskriving

Denne veka er det godkjent eit nytt rettskrivingssystem i nynorsk, melder Kulturdepartementet.

Kulturdepartementet har i dag godkjent framlegget frå styret i Språkrådet om ny rettskriving for nynorsk

(…)

- Det viktigaste nye er at systemet med valfrie former blir enklare ved at omfanget av slike former no blir likt for alle. Det skjer ved at ein avskaffar sideformene, dei formene som i dag står i skarpe klammer i ordbøkene, og som ikkje er tillatne i lærebøker til bruk i skulen og i statlege dokument. Tilsvarande systemendring vart gjort i bokmål i 2005, og no kjem altså nynorsken etter, fortel Anniken Huitfeldt.

I det nye systemet går mange sideformer ut av rettskrivinga, men mange blir også oppgraderte til fullverdige valfrie former som kan brukast av alle. Samla sett inneber dette at valfridommen blir noko større for statstilsette og lærebokforfattarar, men noko mindre for alle andre. Det er også gjort andre systemforenklingar og justeringar som vonleg vil gjere det lettare å skrive nynorsk også for dei mange usikre språkbrukarane og dei som har nynorsk som sidemål.

Les meir

Framtida skreiv om dette på eit tidlegare stadium i prosessen, og framheva blant anna ordet dokker:

Seier ja til «dokker»

Både «skole» og «skule» bør kunne skrivast på nynorsk. Det bør også bli høve til å skrive «kjem dokker?» i tillegg til «kjem de?», men i-målet bør gå ut av den offisielle rettskrivinga. Det føreslår Språkrådets rettskrivingsnemnd for nynorsk i den innstillinga dei i dag overrekte til styret i Språkrådet.

– Vi vonar og trur at breie lag av nynorskbrukarar vil kjenne seg heime i den nye rettskrivingsnorma, seier nemndleiar Grete Riise.

Så vidt eg forstår, er det desse reglane som nå er godkjende.  For meg vil det nok falla naturleg å kunna skriva dokker. Det er jo det eg seier!

Forrykande bibliotekopning

Lesarane av bloggen får akseptera at eg i kveld er relativt lokal og med styrke hevdar at Bryne er ein spennande kulturby.

Det nye Time bibliotek blei opna i dag (17.10.2010). Biblioteket inviterer til ei forrykande opningsveke. Begge arrangementa eg har vore på i dag, har samla mykje folk.

Men dermed er også den lokale vinklinga slutt. Høgdepunktet i dagens program var nemleg Edvard Hoem sitt foredrag om Bjørnson og Garborg. To store og samtidige (norske og europeiske) forfattarar som hadde mykje felles, men som likevel stod langt frå kvarandre, først og fremst på grunn av målsaka.

Hoem si skildring av kor nær kvarandre dei ei tid var, utan å møtast, og kor langt frå kvarandre dei stod seinare, framleis truleg utan å ha møtst, var fascinerande og samtidig skremmande. Kunne dei ha blitt forsona om dei hadde snakka saman, ansikt til ansikt?

Oppdatering:

Jærbladet siterer frå ei av helsingane ved opninga:

– Rogaland er bibliotekfylket i landet vårt. Dette biblioteket er prikken over i-en. Det er fantastisk å sjå ein slik aktivitet som i dag. Ved å satsa på biblioteket, satsar kommunen på framtida, på kunnskap, på kultur og på eiga befolkning, sa Svein Arne Tinnesand, leiar i Norsk bibliotekforening, frå talarstolen. (Les meir)

Garborg og Odysseen

Greske arkeologar hevdar at dei har funne Odyssevs’ palass på øya Ithaka. Det er forskning.no som i dag kjem med denne meldinga. Eg nyttar høvet og tek med eit lokalt vinkla notat om Arne Garborg og Odysseen.

I bokhylla mi står to utgåver av diktverket. I tillegg til ei nyare bok frå Den norske Bokklubben, har eg ei nynorsk utgåve frå 1919, omsett av Garborg. Førsteutgåva var komen i 1918.

Homer: Odyssevskvædet

Paa norskt ved Arne Garborg

Andre upplag

Kristiania. H. Aschehoug & Co (W. Nygaard)

1919

Her er eit utdrag frå Garborg sitt forord:

Homeros, gamle meisterskalden, er ein av grunnsteinarne under den europæiske kulturen; og folki, dei minste som dei største, hev daa òg fenge verki hans, Ilioskvædet og Odyssevskvædet, yverførde kvart til sitt heimemaal.

Tanken um ei norsk Homer-umsetjing maatte daa vakna hjaa oss med, i vaar nasjonale nyreisingstid. Det var telemarkingen Aasmund Vinje, som fyrst drøymde um aa setja tanken i verk; men me veit, korleis me stelte oss med honom. Sidan arbeidde saalungen J. E. Nielsen med aa fornorske den store Hellenaren.

(…)

Overlærar S. Schjøtt, ein annan av deim som var med i det norske arbeidet fraa den fyrste tidi, og som skyna, at det ikkje burde draga altfor lenge ut med aa faa Homer paa norskt, tok etterkvart til aa undrast paa, um underskrivne skulde vera brukande til medhjelpar i umsetjingsarbeidet. Og me kom til lags um aa gjera ein freistnad med eit samarbeid her: han, den klassiske filologen, fekk nytte nokre av sine kvilestunder fraa anna arbeid til aa gaa igjenom grunnteksten til eit Homerverk med meg, og so fekk eg sidan sjaa, um eg kunde koma nokon veg med fornorskingi.

Me ser her at Arne Garborg var sentral, også når det gjaldt å fremja kjennskapen til klassisk gresk litteratur her heime.

Her på Bryne er me sjølvsagt mange som alltid reknar Garborg både som sentral og aktuell. Men akkurat nå er han ekstra aktuell, i og med at Nasjonalt Garborgsenter er under bygging like nede i gata.

Garborg si gjendikting var den første norske utgåva av Odysseen. Riksmålsutgåva kom i 1922, gjendikta av Peter Østbye. Den norske Bokklubben har dessverre ikkje fått med seg at Garborg gjorde dette store arbeidet, og opplyser at Odysseen første gong blei utgjeven på norsk i 1922.

Men Bokklubben har likevel gjort ein god jobb; dei har fått Erik Fosnes Hansen til å skriva forord, – og det gjer han på ein glimrande måte. Han sluttar slik:

Når Den norske Bokklubben nå utgir P. Østbyes gjendiktning fra 1922, har norske lesere sjansen til å tilegne seg klassisk dannelse i ordets bokstaveligste forstand. Og dessuten anledningen til å legge ut på verdens største, eldste og mest fantastiske odyssé, nemlig selve Odysseen.

Nynorskjubileum

I dag er det 125 år sidan landsmålet blei jamstelt med det almindelige Skrift- og Bogsprog. Vedtaket blei gjort i Stortinget 12. mai 1885 og her blir målforma kalla det norske Folkesprog.

Eg markerer jubileet her på bloggen med eit utdrag frå ein kronikk av Berit Rekve i Aftenposten i går:

Meirspråkleg glede

«Regjeringen anmodes om at træffe fornøden Forføining til, at det norske Folkesprog som Skole- og officielt Sprog sidestilles med vort almindelige Skrift- og Bogsprog.» 78 røysta for, 31 mot. Landsmålet, seinare omdøypt til nynorsk, vart eit offisielt skriftspråk i Noreg.

I 1885 var motstanden mot landsmålet stor. Det var berre 12 år etter at Ivar Aasen gav ut Norsk Ordbog, og det «nye» norske skriftspråket var enno ikkje tatt i bruk av mange. Noreg, nær 100 år før oljeeventyret, var heller ikkje noko rikt land. Likevel gjorde Stortinget med stort fleirtal det demokratiske prinsippvedtaket om å gjera den norske språkarven, slik han hadde nedfelt seg i målføra, til offisielt skriftspråk i landet. Det fortel oss at det ikkje var noka småskore forsamling som gjorde jamstellingsvedtaket.

(les meir)

(via Anders Aschim på Facebook)

Enklare nynorsk

Det skal bli enklare å skriva nynorsk, melder Språkrådet. Derfor er det oppnemnt ei

“rettskrivingsnemnd som skal laga ei tydeleg, enkel og stram norm for nynorsk, utan sideformer. Den nye norma skal erstatta dagens norm. Arbeidet skal vera ferdig 15. mai 2011 etter ein open og inkluderande prosess.”

Det er visst mange som slit med nynorsken. Sjølv har eg gått den motsette vegen av det vanlege. Eg vaks opp med bokmål som skriftspråk. Ungdomsopprøret mitt bestod i at eg som gymnasiast gjekk over til å bruka nynorsk med utgangspunkt i slagordet Snakk dialekt, skriv nynorsk. Dette var ikkje eit heilt vanleg val i Stavanger, heller ikkje på den tida.

Eg håper arbeidet med å gjera det enklare å vera nynorskbrukar, vil lukkast. Eg må likevel seia at eg er spent på resultatet. Sjølv likar eg svært godt å skriva nynorsk, men då helst i ei form som er nær den rogalandske dialekten min. Derfor er det spennande kva som blir resultatet, når norma …

… skal vera slik at nynorsken framleis kan appellera til språkbrukarar over heile landet og gir rom for former som er i allmenn bruk blant breie grupper av nynorskbrukarar. Breitt talemålsgrunnlag, mykje brukte former og ord, geografisk spreiing og skriftspråktradisjonar er difor blant dei viktigaste faktorane som skal balanserast i den nye norma.

(via BlixBlog)

Muter

Er mute eit ord som er kjent og forståeleg på moderne norsk? Eg tvilar på det, sjølv om ordboka fortel at dette er eit ord som finst både på nynorsk og bokmål, og det både som verb og substantiv.

I kveld har eg sett på nokre tekstar i 5. Mosebok. Eg har blant anna samanlikna nokre tekstar i Bibelen min (1978/85-utgåva) og i prøveteksten til den nye bibelomsetjinga på bibel.no.

Her er eit avsnitt henta frå prøveteksten til den nye omsetjinga:

I alle dei byane Herren din Gud gjev deg, skal du setja inn dommarar og tilsynsmenn for stammane dine, og dei skal dømma folket med rettferdige dommar. Du skal ikkje vrengja retten og ikkje gjera skilnad på folk. Du skal ikkje ta imot muter, for mutene gjer vise menn blinde og øydelegg saka for den som har rett. Rettferd, ja, rettferd skal du jaga etter. Då skal du få leva og ta i eige det landet som Herren din Gud gjev deg. (5. Mos 16,18-20)

Ordet mute er ei omsetjing av det hebraiske shokhad. På bokmål nytter ein her ordet bestikkelser som er eit godt og forståeleg ord. På nynorsk held altså bibelomsetjarane på ordet mute. Eg syns ikkje me skal gå inn i framtida med eit så konservativt nynorsk bibelspråk. Kan me ikkje omskriva det med så enkle og forståelege ord som hemmelege gåver?

Mitt forslag til omsetjing av den aktuelle setninga i 5. Mos 16,19 blir då:

Du skal ikkje ta imot hemmelege gåver, for slike gåver gjer vise menn blinde og øydelegg saka for den som har rett.

Kva seier du, Anders?

Oppdatering 19.11.2009:

Eg har i dag testa ordet på venner og familie. Eg har ikkje truffe nokon som veit kva muter betyr. I lunchen avslørte eg tydinga av ordet og testa ut forslaget om å omsetja det med hemmelege gåver. “Men dette har ikkje nødvendigvis den same negative klangen som bestikkelser“, var reaksjonen eg fekk. Me prøvde oss fram med ulike uttrykk, – og det beste (og mest folkelege) forslaget var nok “du skal ikkje ta imot smøring”. Konklusjonen rundt lunchbordet var at det må vera mogleg å finna ei god omskriving av setninga. Her har Bibelselskapet ein jobb å gjera!

Om nynorsk kyrkjespråk

I dag (21.10.2009) skulle eg gjerne vore på disputas på UiO. Eg er faktisk i Oslo denne veka, men har hatt fullt program og kunne ikkje priortera å høyra ein gamal kjenning disputera med ei avhandling om framveksten av nynorsk kyrkjespråk. Eg håper det gjekk godt for han!

Oppdatering 29.10:

Eg har nå fått bekrefta at det gjekk godt for han. BlixBlog skriv:

Da har Per Halse gjennomført ein særs vellukka disputas over avhandlinga “Gudsord og folkemål. Framveksten av nynorsk kyrkjespråk 1859-1908.” (…) Denne disputasen var ein fest. Tonen var velvillig, og doktoranden fekk mykje ros for grundig kjeldearbeid og engasjerande forteljing. Samtidig stilte opponentane gode spørsmål, og det på ein måte som skapte ein engasjert og spennande fagleg samtale.

(Les meir)

Tarjei Vesaas debutantpris

Nils Henrik Smith frå Bryne har fått Tarjei Vesaas debutantpris for 2007. Gratulerer, Nils Henrik!

Jærbladet skriv:

Det litterære råd kallar romanen vill og ambisiøs. «Manhatten skyline
er ein roman det er vanskeleg å fange i kortfattede beskrivelser. Det
er en fortelling som nekter å falle til ro, som vågalt søker ut over
grenser den selv setter, og den etterlater leseren undrende, rørt og
begeistret», skriv juryen i si grunngjeving.

(…)

Nils Henrik Smith kjem i godt selskap med denne tildelinga. Av andre
kjende norske forfattarar som har fått prisen tidlegare er Lars Saabye
Christensen, Roy Jacobsen, Tor Obrestad og Tore Renberg. (les meir)

Oppdateringar:

Aftenbladet.no skriv også om pristildelinga:

– Dette var selvfølgelig hyggelig. Det er ikke så mye mer å si om den saken,
sier en beskjeden Nils Henrik Smith (27) til Aftenbladet.no.

(…)

– Da jeg fikk vite at jeg fikk prisen, ble jeg glad og overrasket. Alle som
debuterer går rundt og tenker på at de kanskje kan få debutantprisen. Jeg
vet ikke om noen andre debutantpriser som har en tilsvarende posisjon, sier
Smith. (les meir)

Nynorsk liturgi i 100 år

Det er 100 år sidan nynorsk språk blei godkjent til bruk i Den norske kyrkja. Dei nynorske utgåvene av Tekstbok og Altarbok blei godkjende ved ein kongeleg resolusjon 28. oktober 1907, fortel Avisa Hordaland.

Eg har (sjølvsagt) fått tak i dette via BlixBlog, bloggen som er tileigna han som meir enn nokon annan arbeidde for nynorsken i kyrkja.

For å markera dei 100 år på liturgisk vis, tar eg med den nynorske teksten til Den apostoliske truvedkjenninga, ein viktig liturgisk tekst:

Eg trur på Gud Fader, den allmektige,
som skapte himmel og jord.

Eg trur på Jesus Kristus,
Guds einborne Son, vår Herre,
som vart avla ved Den Heilage Ande,
fødd av Maria møy,
pint under Pontius Pilatus,
vart krossfest, døydde og vart gravlagd,
fór ned til dødsriket,
stod opp frå dei døde tredje dagen,
fór opp til himmelen,
sit ved høgre handa åt Gud, den allmektige Fader,
skal koma att derifrå
og døma levande og døde.

Eg trur på Den Heilage Ande,
ei heilag, allmenn kyrkje,
eit samfunn av dei heilage,
forlating for syndene,
oppstoda av lekamen
og evig liv. Amen.

Den norske kyrkja er nå inne i ei omfattande gudstenestereform som vil gje oss nye liturgiar, sjølvsagt også på nynorsk.

Ein biskop frå Time

Biskop Peter Hognestad (1866-1931) var her frå Time. I kveld arrangerte Time sokneråd ein kulturkveld der denne biskopen fekk vera i fokus, 75 år etter sin død. Kulturkvelden blei arrangert som ei første markering fram mot Time kyrkje sitt 150-års jubileum som skal feirast i 2009.

Peter Hognestad kom frå bygda Hognestad like ved Bryne, der denne bloggen blir skriven. Han er kjent som prest og biskop, forfattar og salmediktar. Spesielt har nokre av dei salmane han har omsett og gjendikta, blitt mykje brukt; Fager kveldssol smiler og Det hev ei rose sprunge er eksempel på det.

Peter Hognestad var aktiv målmann. Interessant nok blei han i 1903 tilsett som stiftskapellan i Oslo, med spesielt ansvar for å halda gudstenester på nynorsk! Og i 1906 var han blant innbydarane til stiftinga av Noregs Mållag. I 1916 blei han biskop i Bjørgvin. Han var den første biskopen som preika på nynorsk, og dette blei det visst mykje oppstyr omkring!

Han var også hovudredaktør for den første nynorske bibelutgåva (Studentmållagsbibelen), som kom i 1921.

Kunstnaren Herborg Kverneland heldt eit interessant kåseri om biskopen. Ho kjem frå den same Hognestad-familien og kunne derfor dela både av historiske fakta og av tradisjonsstoff frå eigen familie. Ho hadde også laga kalligrafi-trykk med Fager kveldssol smiler, som blei solgt til inntekt for kyrkejubileet. Ein flott julegåve-idé.

Kvelden blei avslutta med Aftansong frå Altarboka som kom i 1920 og som Peter Hognestad hadde deltatt i utforminga av. Me song Hognestad-salmar og prost Anne-Sofie Haarr las ei preike av Hognestad frå boka Kvila i Gud, ei preikesamling som kom ut i 1933, etter hans død.

Oppdatering 28.11.2006: Sjå også Wikipedia sin artikkel om Peter Hognestad. Her finn du m.a. oversikt over utgjevingane hans. Ivar Aasen-sambandet har også ein artikkel om Hognestad.

Mållaget i hundre!

Då eg var i 17-årsalderen, tok eg eit bevisst val om at nynorsk var mitt språk. Det har eg aldri angra på. Trass i at eg ikkje har vore medlem i Noregs Mållag, vil eg gjerne vera med og gratulera nå ved 100-årsmarkeringa deira.

Det var Olaug Nilssen, forfattar og student, som heldt festtale ved jubileet. Sjølv vil eg gjerne krydra bloggen min med eit lite utdrag av den framifrå talen hennar:

"Eg har vore på mållagstilstellingar der somme har vore på gråten fordi dei var så fortvila over at det er lov å skrive setninga ”nokre vener slæst” på tjuefire ulike måtar på nynorsk. Eg har vore på mållagstilstellingar der det har gått eit oppkava gisp gjennom salen når føredragshaldaren viser ei liste over bokmålske setningar av typen ”noen venner slåss”, som det er lov å skrive på nynorsk. Eg har høyrt om nynorskskrivande journalistar som får mengder av e-postar, brev og telefonar kvar gong dei har skrive eit anbehetelse-ord eller noko anna tilsynelatande stygt. Så det er sant. Det er sant at målfolk kranglar. Det er i alle fall sant at dei diskuterer.

Men det er ikkje sant at språkspørsmåla målfolka diskuterer er noko flisespikkeri som ingen andre bryr seg om. Når alt kjem til alt, så handlar engasjementet til Noregs mållag om ein overveldande kjærleik til det nynorske språket, ein kjærleik som ikkje er heilt ulik det engasjementet språkmedvitne bokmålsfolk legg for dagen når dei klagar over frammarsjen til ord delings feil i norsk presse, eller fortvilar over at skrivemåten til pub og service blir fornorska med pinlege ø-ar og doble konsonantar.

Språk engasjerer! Det er mindre viktig om det nynorske språkengasjementet kjem av at ein er overtydd om at nynorsk er best fordi det er det mest norske, om kjærleiken kjem av medkjensle for eit språk som blir mobba eller om han kjem fordi ein kjenner at nynorsken er ein viktig del av den ein er. Sjølv elskar eg nynorsk så høgt at eg føler eg er nynorsk."

Du kan lesa heile festtalen her.

PS: Er du klar over at du kan ha nynorsk startside på nettet? Bruk www.startsida.no