Skapinga og sabbaten

Det er ikkje mennesket som er høgdepunkt i skapinga, men sabbaten!

Denne uvanlege påstanden fekk eg med meg i dag, i eit interessant og utfordrande foredrag av Eyvind Skeie. Og han har jo rett i at det er høgtida og kvilen på den sjuande dagen som er det avsluttande høgdepunktet i skapingsberetninga i 1. Mosebok 1-2, ikkje skapinga av mennesket, slik me har lett for å tenkja.

Denne skapingsberetninga sluttar slik (her gjengitt slik den er omsett i prøveteksten til ny bibelomsetjing):

Den sjuande dagen fullførte Gud det arbeidet han hadde gjort, og den sjuande dagen kvilte han frå heile det arbeidet han hadde gjort. Gud velsigna den sjuande dagen og lyste han heilag. For den dagen kvilte han frå heile sitt arbeid, det som Gud hadde gjort då han skapte. (1. Mos 2,2-3)

Eyvind Skeie hadde foredrag om trua på Jesus Kristus. Han tok utgangspunkt i den andre trusartikkelen og kom med mange spennande formuleringar som eg syns opna opp for kreativ tankegang i møte med dei gamle trussetningane. Utsegna om sabbaten kom i samanheng med omtalen av skapinga og “tida før tida”, der Jesus som den preeksistente Guds Son (sjølvsagt) også hadde ei rolle.

Eyvind Skeie nemnar foredraget han hadde i Stavanger i dag på bloggen sin, i innlegga Nordisk rundreise og På vei til Danmark.

I Jesu fotspor i Galilea

Det blir nå lagt betre til rette for vandringar i Jesu fotspor i Galilea, blant anna gjennom Tsippori, der dette biletet med dei enorme kaktusane er tatt.

Den israelske avisa Haaretz skriv i samband med det foreståande pavebesøket i Nasaret:

On other hand, the “Jesus trail” – a “Galilee path that supposedly traces the route of Jesus” – will be ready in time for the visit. “The 65-kilometer trail was inspired by pilgrimage trails including the Camino de Compostela in Spain. It is designed to let pilgrims and tourists experience biblical stories as Jesus did – by foot … ‘This is the first route in Israel marked specifically for foreign visitors, and the first one focused on historical events,’ says Gili Grimbaum, the SPNI route marking coordinator … The trail attracted several hundred tourists even before the marking was complete. Many were accompanied by a voluntary guide from Nazareth. Hikers included travel writers, tourists, cross-border walkers, long distance runners, priests, pilgrims and pastors, who held prayers along the trail … [David] Landis and [Maoz] Inon [the project's initiators] say they believe that as many as 5,000 people will walk the trail in 2009, and hope to see 100,000 annually by 2019. A map of the route is available online at www.jesustrail.com.” The sites include Nazareth, Tzippori (Sephoris), Kfar Kana, the Golani junction, Nebi Shueyeb, Wadi Hamam, Capernaum, and the Mount of Beatitudes. (sitat frå Caspari Media Review 14.04.09)

Sjå også tidlegare notat om Jesus trail her.

Getsemane

Getsemane er eit kjent stadnamn frå Bibelen, knytt til Jesu lidingshistorie.

Biletet viser Oljeberget som ligg aust for Gamlebyen i Jerusalem. Getsemane er namnet på området ved foten av denne høgda. Det er umogleg å vita kor stor Getsemanehagen var på Jesu tid. Namnet blir i dag brukt om området ved Getsemanegrotta (til venstre på biletet, ovanfor vegen som går på tvers), Alle Nasjonars kyrkje (den store kyrkja med mosaikk i gavlen) og den russiske kyrkja med gullkuplar lenger oppe i bakken.

Les me bibelforteljingane nøye, ser me at Jesus og disiplane truleg relativt ofte var samla i Getsemane. Dei budde ikkje fast i Jerusalem, men reiste nok som jødar flest tre gonger i året til byen i dei store høgtidene. Då var det fullt av folk i Jerusalem, og det er ikkje unaturleg at dei hadde ein eller fleire faste samlingsstadar. Kanskje dette var ein slik stad? (Les meir)

Dei fleste som kjem til Getsemane, konsentrerer seg om den katolske Alle Nasjonars kyrkje og om ein liten hage med eldgamle oliventre utanfor kyrkja.  Denne kyrkja blei bygd i 1924 over ruinane av ei kyrkje frå 300-talet. Framfor altaret kjem det ei flat klippe opp av golvet, og tradisjonen fortel at det var her Jesus hadde si avgjerande bønekamp. (Les meir)

Tradisjonen knyter Getsemanegrotta til Jesus og disiplane, og fortel at dette var deira opphaldsstad, og kanskje òg overnattingsstad, når dei var i Jerusalem. NT fortel at disiplane sovna i Getsemane mens Jesus kjempa sin avgjerande kamp i bøn eit steinkast unna. Kanskje sov dei, fordi dei var vane med å sova på denne staden? (Les meir)

Tyros og Sidon

Notat til dagens tekst: Matt 15,21-28

Så fór Jesus derifrå og tok vegen til landet kring Tyros og Sidon.

Slik begynner det som er preiketekst i dag på 2. søndag i faste, og teksten skildrar dermed ei av Jesu reiser ut av Israelslandet.

Tyros og Sidon er to gamle byar, som nå ligg i Libanon. Dei to byane blir ofte nemnte saman i NT. Byane har sjølvsagt ikkje hovudfokus i teksten, men dei dannar den geografiske ramma for forteljinga om Jesu møte med “den kanaaneiske kvinna”. Eg vil her gjera nokre notat om koss desse byane dukkar opp i ulike samanhengar i NT.

Lukas skriv i evangeliet sitt at det var folk frå Tyros og Sidon i den store mengda med menneske som samla seg om Jesus då han heldt Slettepreika (som tilsvarar Bergpreika hos Matteus):

Så gjekk han nedover att i lag med dei og vart ståande på ei slette. Der var ein stor flokk av disiplane hans samla og ei mengd med folk frå heile Judea og Jerusalem og frå sjøbygdene ved Tyros og Sidon. Dei var komne og ville høyra han og bli lækte for sjukdomane sine. (Luk 6,17-18a)

Apostelgjerningane fortel at det tidleg blei danna Jesustruande forsamlingar, som Paulus hadde kontakt med, i desse byane.

Då Paulus på slutten av den tredje misjonsreisa si var på veg frå Milet (avskjeden med dei eldste i Efesos) til Jerusalem, kom båten han reiste med i land i Tyros. Der oppsøkte han dei kristne, som her blir kalla “disiplane”,  og blei verande hos dei ei veke mens skipet lossa:

Då vi hadde rive oss laus frå dei, la vi frå land og segla beint til Kos, dagen etter til Rodos og derifrå til Patara. Der fann vi eit skip som skulle over til Fønikia. Vi gjekk om bord og la ut att. Då vi fekk Kypros i syne, heldt vi til høgre for øya og segla mot Syria. I Tyros la vi til land, for skipet skulle lossa. Vi leita opp disiplane og vart verande der i sju dagar. Drivne av Anden sa dei til Paulus at han ikkje måtte dra opp til Jerusalem. Då dagane våre der var til ende, heldt vi fram på reisa. Alle følgde oss ut av byen, med koner og born. På stranda bøygde vi kne og bad, før vi sa farvel til kvarandre. Vi gjekk om bord i skipet, og dei vende heim att. (Apg 21,1-6)

Seinare, etter arrestasjon i Jerusalem og fangeopphald og forhøyr i Cæsarea, blei Paulus sendt til Roma. Han hadde, som romersk borgar, anka saka si til keisaren. Den lange og farefulle reisa med båt over Middelhavet blir relativt grundig skildra i Apostelgjerningane (kap 27). Dagen etter at dei har forlate Cæsarea, er dei innom hamna i Sidon. Der får Paulus lov til å besøkja dei kristne, som her blir kalla “venene”:

Då det var avgjort at vi skulle segla til Italia, gav dei Paulus og nokre andre fangar over til ein offiser med namnet Julius frå Den keisarlege hæravdelinga. Vi gjekk om bord i eit skip frå Adramyttium som skulle til hamnene i Asia, og la så ut. Saman med oss var makedonaren Aristarkos frå Tessalonika. Dagen etter la vi til land i Sidon. Julius var venleg mot Paulus og gav han lov til å vitja venene sine og nyta godt av deira omsorg. Vi sette til havs att og segla i le av Kypros, fordi vinden bar imot. Så segla vi over havstykket utanfor Kilikia og Pamfylia og kom til Myra i Lykia. Der fann offiseren eit skip frå Aleksandria som skulle til Italia, og han sette oss om bord i det. (Apg 27,1-6)

Desse to bibeltekstane handlar om Paulus sine reiser på 50- og 60-talet. Dei kristne forsamlingane som han møter i Tyros og Sidon, hadde kanskje bakgrunn i forfølginga i Jerusalem like etter at Stefanus blei martyr på 30-talet, sjølv om byane ikkje låg i Judea eller Samaria:

Same dagen braut det ut ei hard forfølging mot forsamlinga i Jerusalem. Alle så nær som apostlane vart spreidde omkring i Judea og Samaria. (…) Dei som var spreidde omkring, drog rundt og forkynte Ordet. (Apg 8, 1 og 4)

Kanskje er det også ein samanheng mellom desse tidlege kristne forsamlingane og evangelieforteljingane som tyder på at mange i “landet kring Tyros og Sidon” møtte Jesus og høyrde forkynninga hans?

Til slutt vil eg peika på at det dagens tekst eigentleg handlar om, er koss Jesus møtte ei kvinne som ikkje tilhøyrde det jødiske folket. Teksten er ikkje enkel å forstå. Jesus seier tydeleg at hans eige folk (jødane) står i fokus for verksemda hans. Men han hjelper likevel denne kvinna, på grunn av trua hennar. Sidan gjev Jesus disiplane misjonsoppdraget om å gjera alle folkeslag til disiplar.

Flukta til Egypt

Bibelforteljinga om Den heilage familie (Maria og Josef med barnet Jesus) si flukt til Egypt, har blitt ny og levande for meg i 2008. Eg  var med på ein studietur til Kairo for snart eit år sidan og opplevde då kor mykje denne teksten faktisk betyr for egyptiske kristne i dag.

For oss kan denne teksten vera ei påminning om at forteljingane om Jesu barndom ikkje bare handlar om eit barn i ei krubbe, men også om ei dramatisk flukt.

Biletet viser ei vanleg koptisk gjengjeving av dette motivet. Josef går, Maria sit med barnet på eit esel, dei går langs Nilen og i bakgrunnen ligg det nokre pyramidar.

Her er dei aktuelle versa i Matteus-evangeliet:

Då dei var farne, synte Herrens engel seg for Josef i ein draum og sa: «Stå opp, ta barnet og mora med deg og røm til Egypt, og bli der til eg seier frå! For Herodes kjem til å leita etter barnet og vil drepa det.» Han stod opp, tok barnet og mora og drog til Egypt same natta. Der vart han verande til Herodes døydde. Slik skulle det oppfyllast, det Herren har tala gjennom profeten: Frå Egypt kalla eg son min.

(…)

Etter at Herodes var død, synte Herrens engel seg i ein draum for Josef i Egypt og sa: «Stå opp, ta barnet og mora og dra til Israelslandet! For no er dei døde, dei som ville ta livet av barnet.» Då stod han opp, tok barnet og mora og fór til Israelslandet. Men då han fekk høyra at Arkelaos hadde vorte konge i Judea etter Herodes, far sin, torde han ikkje fara dit. Han vart varsla i ein draum og fór til Galilea. Då han kom dit, busette han seg i ein by som heiter Nasaret. Slik skulle det oppfyllast, det som er tala gjennom profetane, at han skulle kallast nasarear. (Matt 2,13-15 og 19-23)

Teksten seier ikkje noko om kor lenge den heilage familie var i Egypt, heller ikkje noko om kvar i Egypt dei søkte tilflukt. Men her har det vakse fram ein rik tradisjon blant egyptiske kristne. Tradisjonen fortel at dei var i Egypt i tre år og seks månadar, vidare at dei reiste rundt i Nildeltaet og opp til Øvre Egypt. Delar av turen gjekk i båt på Nilen. Det finst mange forteljingar om underfulle ting som skjedde på reisa deira rundt i landet. Desse forteljingane blir knytt til spesielle stadar, som dermed har blitt heilage og utgangspunkt for pilegrimstradisjonar.

Biletet viser eit skilt ved nedgangen til Abu Serga (St. Sergiuskyrkja) i Koptisk Kairo. Under altaret i denne kyrkja er det ei krypt der den heilage familie i følgje tradisjonen budde ein periode.

Tilbake til bibelteksten frå Matteusevangeliet. Professor Stephen J. Davis ved det evangeliske teologiske seminaret i Kairo peiker på to viktige observasjonar i denne teksten:

• Forteljinga om flukta er nøye knytt til evangelisten sin bruk av GT. Flukta og tilbakereisa blir forstått som ei oppfylling av profetiar frå GT. Nøkkelteksten er sitatet frå Hos 11,1:  Frå Egypt kalla eg son min. I den opphavlege konteksten hos profeten, er dette ei utsegn om exodus, utferda frå Egypt under Moses. Men evangelisten nytolkar teksten, og let den vera ein profeti om at Jesus, Guds Son, måtte flykta til Egypt og koma tilbake derifrå.
• Forteljinga om flukta legg vidare stor vekt på geografi. Matt 2 er fylt av geografiske namn: Betlehem, Egypt, Israelslandet, Galilea og Nasaret. Kapittelet tar oss med på ei reise til kjente geografiske stadar. Egypt får eit viktig fokus knytt til den gamaltestamentlege tradisjonen om at landet både var ein stad for eksil og for tilflukt.

Me kan også ta med oss ei bøn, skriven av den danske presten Holger Lissner med utgangspunkt i bibelteksten om flukta til Egypt:

Herre Jesus Kristus! Vi takker deg for at du ikke forble i din himmelske urørlighet, men gikk inn i vår sårbarhet og kom oss til hjelp i vår angst og smerte. Vær hos oss når vi trues av mørke makter og ikke vet hvor vi skal flykte hen. Vis oss at for deg er natten klar som dagen, og at du har veier der vi ingen sti kan se. Herre, du er vårt håp. For deg er alt mulig, du som er ett med din himmelske Far i kraft og ånd fra evighet og til evighet. (frå Svein Ellingsen: Og lyset skinner i mørket. Juletiden dag for dag)

Klimaet på Jesu tid II

Kva veit eg eigentleg om klimaet på Jesu tid? Dette spørsmålet stilte eg meg i eit tidlegare notat her på bloggen i samband med at ein forskar kom med den festlege teorien at Jesus ikkje gjekk på vatnet, men på isen.

I dag kom eg over informasjon om eit anna (og truleg meir seriøst) forskingsprosjekt som undersøkjer klimaendringar med utgangspunkt i stalagmittane i grotta Soreq Cave nær Jerusalem. Ved målingar av stalagmittane kartlegg desse forskarane utviklinga i klimaet i perioden frå 200 f Kr til 1100 e Kr. Artikkelen som fortel om prosjektet, gjer eit nummer av ein mogleg samanheng mellom klimaendringar og Romarriket (og seinare det bysantinske riket) sitt fall.

Sjølv blei eg meir nysgjerrig på kva denne forskinga kan seia oss om klimaet i regionen på Jesu tid.

PhysOrg.com skriv:

The decline of the Roman and Byzantine empires in the Eastern Mediterranean more than 1,400 years ago may have been driven by unfavorable climate changes.

Based on chemical signatures in a piece of calcite from a cave near Jerusalem, a team of American and Israeli geologists pieced together a detailed record of the area’s climate from roughly 200 B.C. to 1100 A.D. Their analysis, to be reported in an upcoming issue of the journal Quaternary Research, reveals increasingly dry weather from 100 A.D. to 700 A.D. that coincided with the fall of both Roman and Byzantine rule in the region.

The researchers, led by University of Wisconsin-Madison geology graduate student Ian Orland and professor John Valley, reconstructed the high-resolution climate record based on geochemical analysis of a stalagmite from Soreq Cave, located in the Stalactite Cave Nature Reserve near Jerusalem.

“It looks sort of like tree rings in cross-section. You have many concentric rings and you can analyze across these rings, but instead of looking at the ring widths, we’re looking at the geochemical composition of each ring,” says Orland. (Les meir)

(via PaleoJudaica)

Nytt frå Jesu barndom

Blant dei nytestamentlege apokryfane finn me to kjente barndomsevangelier; Jakobs Protoevangelium frå ca år 150 og Thomas’ barndomsevangelium frå det andre eller tredje århundre. Dette er “fromme” forteljingar om Jesu oppvekst, forteljingar som var svært populære i oldkyrkja.

Nyleg fortalde den israelske avisa Ma’ariv om ein forskar som har omsett og publisert Det armenske barndomsevangeliet som han har funne i det armenske kvarteret i Gamlebyen i Jerusalem. I dette skriftet meiner han det er ein referanse til at Jesus som barn dreiv med ballspel ved Gennesaretsjøen!

Meldinga fann eg i Caspari Center Media Review 12.08.2008 under overskrifta “Early Christianity”:

Ma’ariv, August 11, 2008

According to research published by Armenian scholar Dr. Abraham Terian, Jesus may have played a game similar to cricket in his childhood in the Galilee. An ancient Armenian manuscript which he has analyzed suggests that Jesus played a game in which a ball is hit with a club. In his recently-published translation of the “Armenian Gospel of the Infancy,” a manuscript he discovered a decade ago at the Saint James Armenian Monastery in the Old City of Jerusalem, Terian has ostensibly identified a reference to Jesus playing with a ball with a group of friends. Instructed to watch his master’s house, the young apprentice runs off, “carrying a bat and ball in his hand,” to play with his friends “on the shores of the Sea of Galilee and thus demonstrated to them his ability to walk on water.”

Jesus og romarane

Den israelske avisa The Jerusalem Post har i dag ein kronikk om Jesus! Det dreier seg om skribenten Shmuley Boteach som skriv om Jesu forhold til den romerske okkupasjonsmakta, inspirert av den britisk-jødiske forskaren Hyam Maccoby. Eg kjenner verken Boteach eller Maccoby frå før. Det er tydeleg at skribenten meiner han har grunnlag for ei fullstendig omskriving av den Jesushistoria som me kjenner frå NT. Han meiner det må vera heilt feil at Jesus ikkje var meir kritisk til romarane enn det NT gir inntrykk av.

The Jerusalem Post fortel av Boteach arbeider med ei bok om den jødiske Jesus. Prosjektet med å forstå Jesus med utgangspunkt i det jødiske har eg stor sans for, og det er slett ikkje unikt for Boteach. Eg tenkjer at Jesu forhold til romarane er ein studie verdt, men eg er likevel noko usikker på dette skriveprosjektet. Det verkar som Boteach meiner Paulus er den store, stygge ulven som har fjerna Jesus frå sin jødiske kontekst. Dette er etter mitt skjøn ei grov forenkling og heller ikkje nokon revolusjonerande eller ny ide. Sjølv om Paulus blir kalla heidningane sin apostel, skal me ikkje gløyma at også han var jøde og at han alltid forkynte Jesus som Messias (med utgangspunkt i GT) i synagogen før han utvida perspektivet til det ikkje-jødiske samfunnet.

Boteach skriv:

Either the night before Passover, or the Seder night itself, is the time Christians believe to have been Jesus’ Last Supper. So, as I sat on Pessah rereading the New Testament in preparation for an upcoming debate in the UK on whether belief in Jesus is compatible with Judaism, I was struck by a powerful insight made by the brilliant British-Jewish scholar Hyam Maccoby.

I shall sum it up, as he does, in a single word: Romans. How could it be that Jesus, the man who defended the innocent and condemned the wicked, the man who drove the moneychangers out of the Temple with a whip, the man who declared it his objective to be the light of the world, never opened his mouth against the Romans? Here was Jesus, a man impassioned in his commitment to justice, a man of extreme sensitivity to the sufferings of others, condemning the Jews, but never the Romans.

(…)

IT IS for this reason that we have to rethink Jesus’ mission and what he was trying to accomplish. I have written many articles arguing that it is time for the world Jewish community to reclaim the Jewish Jesus by understanding his original mission and his great love for his people before his story was later edited by Pauline writers and before he was made into an enemy of the Jews and a friend of the Romans.

In my next column on this subject I intend to summarize Maccoby’s conclusions that will, based on the sources, make the real Jesus known not as an enemy of Judaism but as a Jewish patriot who sought to win Jewish independence from Rome, and who was thus cut off mercilessly by Pontius Pilate for his act of rebellion. (les meir)

PaleoJudaica kommenterer artikkelen i Jerusalem Post slik:

Shmuley Boteach presents a revisionist reading of Jesus in the Jerusalem Post.

(…)

It’s an interesting idea and I look forward to reading the next column or columns. (I haven’t read any of the articles he mentions.) But the implied moral equivalence between the Nazis and the ancient Romans is very overdone. The Romans ran an empire in a brutally efficient way, but they didn’t engage in systematic genocide for genocide’s sake. And whether death by crucifixion was worse than many of the deaths people died in the Nazi death camps is at the very least open to debate.

That said, it’s entirely possible that Jesus had criticisms of the Romans that were censored by his earliest followers for the sake of their own safety. But I’d like to see some positive evidence.

Golgata og Jesu grav

Jesus blei korsfesta på Golgata og lagt i ei grav i ein hage like ved. Der skjedde dei grunnleggjande handlingane som heile den kristne trua byggjer på. Er det muleg å vita nøyaktig kor dette skjedde? Koss ser det ut på denne staden idag?

Det er i dag to stadar som blir vist fram som staden for Jesu død og oppstode. Men det er likevel ikkje slik at me derfor må seia: “Me kan ikkje eigentleg vita kor det skjedde”. Forskarar er nemleg stort sett einige i at Gravkyrkja (biletet) i Gamlebyen i Jerusalem ligg på den historisk korrekte staden der Golgata og Jesu grav var. Der har det vore ei kyrkje med samanhengande historie (om enn ei voldsom historie med mange kritiske periodar) heilt tilbake til ca 325, då Jerusalem blei ein kristen by som del av keisar Konstantin sitt rike. Og før det var det ein tradisjon blant dei kristne i byen som sa kor staden var. Historikarar og arkeologar reknar det idag som svært sannsynleg at denne tradisjonen blant Jerusalems kristne, var korrekt.

Jesus lever!

Preika i påskenattgudstenesta var eit enkelt vitnesbyrd om at Jesus lever i dag. Eg har lyst til å dela det med deg som les bloggen òg. Utgangspunktet for var teksten i Markus 16,1-8.

Eg trur at Jesus lever i dag, at han er her midt blant oss. “Jesus lever” er den grunnleggjande vedkjenninga for oss som er kristne. Han var død, men han lever nå. Han vant over døden og lever i dag. Kvinnene ved grava fann ei tom grav. Seinare møtte dei og disiplane ein levande Jesus.

Den kristne trua byggjer på Jesu oppstode. For meg betyr det at eg kan tru at Jesus lever og er her nå, usynleg og verkeleg til stades. Eg trur han er den same nå som han var då han levde eit menneskeliv for ca 2000 år sidan. Men etter oppstoda har han eit nytt og annleis liv. Han er ikkje lenger bunden av ein menneskeleg kropp. Han er heller ikkje bunden av tid og stad, sånn som du og eg er.

Derfor vil eg nå i påsken, når me feirar at Jesus stod opp frå dei døde, endå ein gong seia til nettopp deg:

• Jesus lever, og er her nå!
• Han vil vera din venn, din Herre og din Frelsar!

“Sjå, eg er med dykk alle dagar så lenge verda står!” var avskjedshelsinga hans til disiplane. Tenk litt på kven dei var, dei som fekk denne flotte avskjedshelsinga. Dei var Jesu disiplar og venner. Dei hadde levd saman med han. Dei hadde lært av han og dei huska alt han hadde sagt og gjort. Likevel hadde dei svikta han tidlegare i påsken. Dei hadde stukke av då Jesus blei arrestert. Peter hadde banna på at han ikkje kjente Jesus. Påskemorgon var dei ikkje saman med kvinnene som hadde tenkt seg til grava for å sørgja. Men kvinnene som kom seg ut til grava, møtte ein engel, og denne engelen hadde omsorg også for dei falne disiplane.

Koss reagerte kvinnene? Akkurat då, med ei open grav og med ein levande engel framfor seg, var dei ganske redde (og det kan me vel eigentleg godt forstå!). Men dei fekk snart mot og kraft og håp, saman med disiplane. For ikkje lenge etterpå møtte dei den oppstandne Kristus sjølv.

Den oppstandne Kristus møter oss òg! Han kjem oss nær, først og fremst i nådemidlene: Guds Ord og sakramenta (dåpen og nattverden). Derfor minnes me påskenatt at alle som er døypte med ein kristen dåp, er døypte til Jesu død og oppstode. Derfor feirar me påskenatt nattverd saman, der Jesus konkret kjem til oss og gir oss del i sin død og oppstode. Me høyrer Guds kjærleiks pulsslag som seier: for deg, for deg!

Når du trur på Jesus, har du fått eit levande håp. Dette håpet er sterkare enn alt som vil ha oss bort frå Gud. Dette håpet er sterkare enn all vondskap som me kan møta hos andre menneske og hos oss sjølve. Det er sterkare enn all nederlagsfølelse og andre vonde tankar som me kan kjenna på. Det er sterkare enn djevelens makt. Ja, dette håpet er til og med sterkare enn døden!

Eg er viss på at korkje død eller liv, korkje englar eller krefter, korkje det som nå er eller det som koma skal, eller noka makt, korkje det som er i det høge eller i det djupe, eller nokon annan skapning skal kunne skilja oss frå Guds kjærleik i Kristus Jesus, vår Herre. (Rom 8,38-39)

Det levande håpet er heilt annleis alle andre håp i verda, for det byggjer på Guds kjærleik. Det byggjer på Jesu død og oppstode. Du har gjennom den kristne trua del i eit håp som seier at

• Jesus vil følgja deg kvar dag gjennom livet
• Jesus vil følgja deg inn i det evige livet

For så elska Gud verda at han gav Son sin, den einborne, så kvar den som trur på han, ikkje skal gå fortapt, men ha evig liv. (Joh 3,16)

Døden på korset

Jesus døde på korset. Sidan har korset blitt det mest kjente symbolet knytt til kristendomen. Eigentleg er korset eit frykteleg tortur-instrument. Dei første korsfestingane er kjente frå Athen på 600-talet f.Kr. På 300-talet blei korsfesting ein allmen praksis i det hellenistiske riket, det vil seia riket som oppstod med Alexander den store. På den måten møtte jødane korsfesting, og i dei siste hundreåra før Jesu tid var det mange som blei korsfesta i Jerusalem. I 1968 blei det, i ei grav i Jerusalem, funne bein etter ein mann som var korsfesta i dei siste åra før byen blei øydelagt av romarane i år 70 e.Kr. Dette funnet gav interessant kunnskap som kunne samanliknast med det me veit om Jesu korsfesting.

Det var fleire typer kors som blei nytta ved korsfestingar. Vårt ord kors gir inntrykk av to linjer som kryssar kvarandre. Verken det greske stauros eller det latinske crux har nødvendigvis den betydninga. Den einaste opplysninga som kan seia noko om kva type kors som blei nytta då Jesus blei korsfesta, er opplysninga med klagemålet som stod over hovudet på han.

Over hovudet hans hadde dei sett ei innskrift med klagemålet mot han: “Dette er Jesus, kongen over jødane.” (Matt 27,37)

Det betyr truleg at tradisjonen som alltid har rekna med eit kors av typen “forlenga plussteikn” har rett. Mest sannsynleg har den vertikale pålen stått fast på Golgata, mens den horisontale stokken blei boren til staden, først av Jesus, sidan av Simon frå Kyrene (Matt 27,32).

Me veit ikkje kor høgt Jesu kors var. Men det blei nytta ein stong då det blei løfta ein svamp med eddikvin opp til Jesus (Matt 27,48). Eg har lese gjettingar på at korset var i overkant av 2 meter høgt.

Kva veit me så om koss Jesus var festa til korset? Det står ikkje noko om det i samband med korsfestinga, men enkelte skildringar frå tida etter oppstoda gjev informasjon om at han hadde naglemerke i hendene og på føtene.

Då Jesus openberra seg for disiplane etter oppstoda, sa han: “Sjå hendene og føtene mine; det er eg. Ta på meg og sjå!” (Luk 24,39)

Og møtet med Tomas fortel òg noko om dette:

«Vi har sett Herren!» sa dei til han. Men han svara: «Det trur eg ikkje før eg får sjå naglemerket i hendene hans og leggja fingeren i det og stikka handa i sida hans.» Åtte dagar etter var læresveinane hans atter samla, og Tomas var med dei. Då kom Jesus medan dørene var stengde; han stod midt imellom dei og sa: “Fred vere med dykk.” Så seier han til Tomas: “Kom med fingeren din, og sjå hendene mine. Kom med handa di og stikk henne i sida mi. Og ver ikkje vantruen, men truande!” (Joh 20,25-27)

Langfredag

Det er langfredag i dag, ein spesiell heilagdag. Jesu død på korset står i sentrum. Eg har i vekene før påske gjennom ein del innlegg her på bloggen gått gjennom dei ulike delane av Jesu lidingshistorie.

Jesus blei piska og dømt til døden etter forhøyret hos Pilatus. Så måtte han bera korset (det vil truleg seia tverrbjelken, for den vertikale pålen stod nok fast på staden der dei korsfesta folk) den siste tunge vegen ut av byen og til staden som heiter Golgata / Hovudskallestaden.

Evangelia skildrar det som så skjer ganske enkelt og nøkternt:
Der krossfeste dei han, og saman med han to andre, ein på kvar side, og Jesus midt imellom dei.

I dei fire evangelia er det gjengitt litt forskjellig av dei orda Jesus sa då han blei korsfesta. I kristen tradisjon har ein sett dette saman til det me kallar Jesu sju ord på korset:

• Om folket som spotta og mobba han: Far, tilgjev dei, for dei veit ikkje kva dei gjer. (Luk 23,34)
• Til Maria: Kvinne, det er son din. Til Johannes: Det er mor di. (Joh 19,26-27)
• Til den eine røvaren som var korsfesta ved sida av han: Sanneleg, det seier eg deg: I dag skal du vera med meg i Paradis. (Luk 23,43)
• Min Gud, min Gud, kvifor har du forlate meg? (Matt 27,46)
• Eg er tyrst. (Joh 19,28)
• Det er fullført. (Joh 19.30)
• Far, i dine hender gjev eg mi ånd. (Luk 23,46)

Så vil eg bare på denne langfredagen minna dykk om eit enkelt bibelvers, som kan seia oss noko om kva drivkraft som heldt Jesus oppe.

Jesus seier: Ingen har større kjærleik enn den som gjev livet sitt for venene sine. (Joh 15,13)

Pilatus

“…. pint under Pontius Pilatus ….”

Kven var eigentleg denne mannen som faktisk har fått namnet sitt med i den apostoliske truvedkjenninga?

Pontius Pilatus var romersk prefekt i Judea i åra 26-36. Det vil seia at han var Romarriket sin politiske og militære leiar i området rundt Jerusalem på den tida då Jesus hadde sitt offentlege virke. Pilatus var busett i Caesarea, den romerske hovudstaden ved kysten, litt nord for dagens Tel Aviv. Men periodevis var han i Jerusalem, truleg først og fremst i samband med dei store religiøse festene.

Me kan finna både positive og negative omtalar av Pilatus. Markus gjev han ikkje mykje ære i sitt evangelium, mens dei tre andre evangelistane gjev inntrykk av at Pilatus i større eller mindre grad ønskte å gjera Jesus fri. I den tidlege kristne litteraturen var det fleire som gav ein positiv omtale av Pilatus. Utanfor den kristne litteraturen finn me ein ufordelaktig omtale hos Josefus og ein direkte fiendtleg omtale hos Filo. Ein forskar (Raymond E. Brown) som har vurdert alle tekstavsnitta der Pilatus er omtalt i evangelia, hos Josefus og hos Filo konkluderer med at Pilatus, trass i alvorlege feilgrep, var ein mykje betre leiar enn det Filo gjev uttrykk for, og at Det nye testamentet, med sine nyansar, gjev ei personskildring som ikkje er usannsynleg.

Eg vil ta med litt frå møtet mellom Jesus og Pilatus i borga der Pilatus hadde sitt hovudkvarter (Joh 18,28-19,16). Mot slutten av forhøyret hos Pilatus går forhøyret over til å bli ein samtale mellom dei to. Utgangspunktet er spørsmålet om Jesus er jødane sin konge. Jesus kjem i samtalen med fleire viktige utsegn om seg sjølv. Han seier bl.a: Mitt rike er ikkje av denne verda. Vidare stadfestar han positivt at han er konge, og at han har kome for å vitna om sanninga. Det siste får Pilatus til å utbryta: Kva er sanning?

Når Paulus seinare skriv sitt første brev til Timoteus, tenkjer han tilbake på kva han har høyrt om denne samtalen mellom Jesus og Pilatus. Då skriv han at Jesus bar fram den gode vedkjenninga for Pontius Pilatus (1. Tim 6,13).

Pilatus si borg

Jesus blei ført frå dei jødiske leiarane som var samla i Kaifas’ hus, til den romerske leiaren Pilatus, som var i Jerusalem pga jødane si påskehøgtid. Det var alltid mange tilreisande pilegrimar i Jerusalem i påsken, og romarane var redde for kva som kunne koma til å skje. Derfor var dei sterkt representerte i byen, både med den øvste leiinga si og med mange soldatar. Til vanleg var Pilatus busett i hovudstaden Caesarea, som låg ved kysten.

Dei romerske makthavarane hadde gjort det for vane å overta dei tidlegare herskarane sitt hovudkvarter. Slik hadde dei gjort overalt i Romarriket, og slik var det i Jerusalem òg. Me kan derfor rekna med at Jesus blei ført fram for Pilatus i ei borg eller eit palass som tidlegare hadde tilhøyrt kong Herodes. Men her har me eit problem: Me veit om tre ulike borgar og palass frå Herodes si tid. NT gir oss få haldepunkt når me vil finna fram til kor Pilatus var, bortset frå at det i den greske teksten skin gjennom at Jesus blei dømt på ein høgtliggjande stad i byen.

Dei tre aktuelle stadane er

• Antoniaborga, like nord for Tempelplassen
• Herodes sitt palass (også kalla Vestpalasset), der Citadellet står i dag
• Det hasmoneiske kongepalasset, det gamle palasset der Herodes budde den første tida han var konge, før han fekk bygd Vestpalasset

Kaifas’ hus

Då Jesus blei arrestert i påsken, blei han ført til dei jødiske leiarane som var samla hos øvstepresten. I guidebøker blir denne staden omtalt som Kaifas’ hus. Bibeltekstane som omtaler staden, brukar eit ord som like gjerne kunne omsetjast med palass.

Nytestamentet gjev oss ikkje hjelp til å finna ut kvar i Jerusalem dette palasset låg, men historikaren Josefus fortel at øvstepresten budde i den bydelen som blei kalla Øvrebyen.

Der er det i dag to stadar som blir vist fram som den sannsynlege lokaliseringa av Kaifas’ hus: Ein armensk eigedom som ligg godt skjult bak høge murar på toppen av Sionshøgda og den katolske Hanegalskyrkja (biletet) som ligg i skråninga aust for Sionshøgda.

Det er interessant å besøkja begge desse stadane. Det vil seia: Det er absolutt mest å sjå og oppleva i Hanegalskyrkja. Eigedomen bak dei høge murane, det armenske Convent of St. Saviour, verkar ved første augekast ganske utilgjengeleg. Dei fleste historikarane argumenterer for at det er dette som er staden for øvstepresten sitt palass. Det er likevel nokre som på grunn av arkeologiske funn og tradisjonshistoria til dei to stadane, tenkjer annleis.

Peters fall

Den natta Jesus blei ført til Kaifas’ hus, fulgte Peter etter. Han ville få med seg kva som skjedde. Han kom så langt som inn i gardsrommet til øvstepresten. Der var det eit bål, og mange folk samla seg rundt bålet for å halda varmen.

Der ved bålet var det Peter svikta Jesus så grovt! Han nekta på at han kjente Jesus! Då han for tredje gong blei konfrontert med at han måtte vera ein av Jesu vener, gjekk det heilt galt for han:

Då sette han i og banna og svor: “Eg kjenner ikkje den mannen.” Straks gol hanen. Då kom Peter i hug det Jesus hadde sagt til han: “Før hanen gjel, skal du fornekta meg tre gonger.” Og han gjekk ut og gret sårt. (Matt 26,74-75)

Det er natt nå når eg sit og tenkjer på denne historia. Eg har funne fram ei bok med “pasjonsbetraktninger”, det vil seia små andaktar med utgangspunkt i Jesu lidingshistorie. Boka heiter Visere enn menneskene, og er skriven av den danske biskopen Georg S. Geil. Han skriv:

“Simon Peter! La dem som har råd til det, se nedlatende på deg. Jeg takker min Herre for at det ble plass til deg i evangeliets beretninger. Som få andre minner du meg om at det er forskjell på fall og frafall, – at ikke engang det forferdeligste fall i seg selv betyr frafall.”

Det nye testamentet fortel at Peter var rask til å ta ordet, og han uttalte seg gjerne på vegne av dei andre disiplane. Han var der det skjedde. Han ville gå på vatnet då dei andre sat i båten. Og altså: Han var den som fulgte etter den arresterte Jesus, men som nekta for at han kjente han. Likevel satsa Jesus på han og gav han store og viktige oppgåver i livet.

Kanskje nettopp det at han etter å ha falle så djupt, blei møtt med nåde og nye utfordringar etter Jesu oppstode, var med på å styrka Peter si tru?

Det er nok fleire enn den danske biskopen som kjenner seg igjen i Peter og som er glade for at Jesus ikkje gav opp å ha han som disippel!

Jesus i møte med dei jødiske leiarane

Jesus blei arrestert i Getsemane og etterpå blei han ført til dei jødiske leiarane som var samla hos øvstepresten Kaifas. Der blei det den natta i all hast arrangert ei rettssak mot Jesus.

Eg vil her fortelja om denne rettssaka som ein del av Jesu lidingshistorie, hans veg mot korset. Den vegen som òg har fått namnet Via Dolorosa. Eg vil i eit seinare innlegg skriva om lokaliseringa av denne hendinga. Går det eigentleg an å seia noko om kor Kaifas’ hus låg?

I rettssaka blei det sett fram mange falske vitnemål. Til slutt spurte øvstepresten Jesus om han var Messias, Guds Son. Dette bekrefta Jesus at han var. Etter dette, som blei sett på som den verste spott mot Gud, dømte dei han til døden.

Via Dolorosa

Forteljinga om Jesu liding og død er sentral i den kristne trua. Kristne har gjennom alle tider vore opptatt av historia om det som skjedde då Jesus i løpet av nokre dramatiske timar og dagar blei arrestert i Getsemane, blei forhøyrt av dei jødiske leiarane og av Pilatus, blei spotta og piska og til slutt døydde på korset.

Eg vil nå i vekene fram mot påske skriva nokre artiklar som går inn på dei ulike delane av lidingshistoria.

Uttrykket Via Dolorosa (lidingsvegen, smertevegen) blir brukt om den vegen Jesus måtte gå mot døden på korset, både i geografisk forstand og i overført betydning.

Opplevinga av at Jesu liding og død er så viktig, har òg ført til at mange kristne har fått ein spesiell interesse for byen Jerusalem der Jesu lidingsveg historisk gjekk. Denne interessa har eg òg kjent på i nokre år, og eg fekk i 2001 ein studiepermisjon då eg arbeidde med temaet under tittelen Jesu lidingsveg – innhald og lokalisering. I tillegg til å gå inn i innhaldet i lidingsvegen, har eg altså vore opptatt av å finna ut kor Jesus reint fysisk blei ført, frå han blei arrestert til han blei henretta og gravlagt. Kan me idag finna stadane der dette skjedde?

Eg delar Jesu lidingshistorie opp i desse avsnitta:

• Jesus i Getsemane
• Jesus i møte med dei jødiske leiarane
• Jesus i møte med dei romerske leiarane
• Jesu død på Golgata

I tillegg til dette som direkte kan kallast lidingshistoria, er det vanleg og naturleg å føra linja vidare fram til Jesu grav. Kva veit me om staden der han blei gravlagt og der Det nye testamentet forkynner at han stod opp frå dei døde?

Ei gudsteneste eg var med på for nokre dagar sidan, slutta med orda “Følg Kristus på vegen mot påske, til fornying og fordjuping i trua!” Det kan vera ei oppfordring til oss alle. Gjer me det, blir fastetida ei førebuingstid før påske, også for oss.