Jesu tome grav i dag

Bilde frå bibelske landskap, veke 14/2013

Bildet er tatt i Jesu grav i Jerusalem. Her er det ein tom benk med lys og anna utsmykning, typisk for gresk-ortodokse kyrkjer. Teksten på teppet, XRISTOS ANESTÆ (transkibert til vårt alfabet), betyr: KRISTUS ER OPPSTADEN.

Grava er i dag ei “bygning” eller eit kapell inne i Gravkyrkja, under den store kuppelen. Grava har vore øydelagt nokre gonger gjennom historia, men er kvar gong bygd opp på ny på den same plassen.

Me vestlege kristne kallar kyrkja Gravkyrkja, The Church of the Holy Sepulchre. Dei ortodokse kristne har eigentleg eit mykje finare namn på kyrkja; Anastasis, oppstode.

For meir stoff om denne staden, sjå notatet Golgata og Jesu grav.

Skjærtorsdag og langfredag

Skjærtorsdag og langfredag er viktige dagar i påsken, den grunnleggjande kristne høgtida. Me minnest Jesu liding og død. Kvar dag i påsken har sitt preg og sitt bodskap til oss. Veka frå palmesøndag til påskedag heiter Den stille veka. Festen og gleda over Jesu oppstode begynner først påskenatta, natta frå laurdag til søndag (påskedag).

For meg er det viktig å delta i gudstenestelivet i kyrkja desse dagane, anten eg er i teneste som prest sjølve eller eg er der som deltakar i gudstenestene. Salmane, bibeltekstane og heilskapen har ein sterk og god bodskap til oss. Her får me verkeleg leva med i påskedramaet og opplever til fulle at kvar dag har sitt spesielle preg.

Skjærtorsdag markerer me til minne om at Jesus innstifta nattverden då han spiste påskemåltidet saman med disiplane. Dette er min kropp. Dette er mitt blod. Han innleia måltidet med å vaska disiplane sine føter. Han ville visa at han, Guds Son, var ein tenar. og han ville utfordra alle som følgjer han, til å vera tenarar for kvarandre. Etter påskemåltidet gjekk Jesus og disiplane ut i den seine kvelden til Getsemane. Der bad Jesus i fortviling og redsel, og der blei han arrestert.

Les tidlegare bloggnotat: Getsemane og Oljeberget, Påskemåltid med djupe røter.

Langfredag markerer me til minne om at Jesus blei dømt til døden, og blei korsfesta på Golgata. Han gjekk Via Dolorosa, smertevegen, frå han blei dømt til staden der han døydde.

Les tidlegare bloggnotat: Langfredag, Jesu bønerop på korset, Detaljar i Jesu lidingshistorie.

Palmesøndag

Det var truleg nordafrikansk daddelpalme (her) som blei brukt då Jesus blei hylla som Messias under inntoget i Jerusalem. Sjå også eit eldre notat (her) som gir anna bakgrunnsstoff om hendinga på Oljeberget.

Cardo i Sepphoris

Bilde frå bibelske landskap, veke 6/2013

Sepphoris var hovudstad i Galilea då Jesus vaks opp i Nasaret, som ligg ca 5 km lenger sør. Bildet viser Cardo, den eine av dei to hovudgatene i byen som var bygd etter romersk byplanlegging. Legg merke til dei tydelege hjulspora i vegen!

Utgravingane etter Sepphoris ligg i dag i Zippori National Park. Bildet er tatt ein kald vinterdag for nokre veker sidan (10.01.2013).

Cardo, Sepphoris. Foto: Arne Berge 2013

Herodes Antipas bygde opp byen som hovudstad i Galilea frå år 3 f. Kr. Kongen budde her til han flytta til den nye hovudstaden Tiberias ved Gennesaretsjøen i 18 e. Kr.

Eg meiner det er naturleg å tenkja seg at Jesus var her i oppveksten, sjølv om byen ikkje er nemnt i NT. Kanskje var han med faren på bygningsarbeid i byen?

Jerome Murphy O’Connor skriv:

His decision to rebuild i 3 BC probably drew the artisan Joseph and his family to settle in nearby Nazareth (Matt 2:21-3); the project would provide work for many years. (The Holy Land. An Oxford Archaeological Guide. Side 412).

Det er meir usikkert om Jesus var i Sepphoris som vaksen. Kanskje han helst heldt seg borte frå Antipas sine byar (jfr Luk 13,31-33)? Professor Karl Olav Sandnes hadde interessant undervisning om dette då eg var der på studietur tidlegare i år. Han peikte spesielt på to spørsmål som denne byen aktualiserer:

1. Kor stod Jesus i skjæringspunktet mellom jødisk og hellenistisk kultur?
2. Koss stilte Jesus seg til rikdom, som det var mykje av i denne byen?

PS: Dersom du går fotturen Jesus trail, er Zippori National Park ein naturleg stad for lunchpause første dag, mellom Nasaret og Kana.

Oppdatering seinare i veke 6/2013:

Staden har denne veka også vore omtalt i ei reiseskildring i den israelske avisa Haaretz:

Tourist tip #157 / Zippori National Park
The ancient ruins of this once great city lives up to its post-Biblical billing, “the ornament of all Galilee”.

With ancient hype billing it as “the ornament of all Galilee” (the Jewish historian Josephus), and “perched on a mountain like a bird” – i.e., a bird’s eye view (the Talmud) and “a land flowing with milk and honey for 16 miles around,” (ditto) even in ruin, the city of Zippori has a lot to live up to. And it does.

Les meir

Duedalen i Galilea

Notat frå Jesus trail VI

Turen på stig ned Duedalen frå Moshav Arbel til Ginosarsletta ved Gennesaretsjøen var eitt av dei mange høgdepunkta på fotturen vår langs Jesus trail i sommar. For ein snau månad sidan gjekk eg denne delen av Jesus trail på ny og hadde også då ei fin oppleving av staden.

Duedalen er godt synleg frå Gennesaretsjøen og frå Ginosarsletta. Den ligg rett under det markerte Arbelfjellet. Biletet under viser dette fjellet frå sjøen. Det mindre fjellet i midten av biletet er Nitaifjellet. Duedalen forsvinn innover mot venstre mellom desse fjella.

I tidlegare tider var denne dalen ein naturleg og viktig ferdselsveg mellom områda nord for sjøen, der Kapernaum ligg, og områda lenger vest i Galilea, der Nasaret og Kana ligg. Det er altså freistande å gjenta det eg med entusiasme har skrive minst éin gong tidlegare: Her gjekk Jesus! (her)

Nå er det nok slik her som så mange andre stadar; 2000 år med slam frå elva, steinras frå fjellsida og generell naturleg kompostering i naturen gjer at stigen i dag neppe ligg på same nivå som på Jesu tid. Men eg reknar med at den går på omtrent same staden. Det er rett og slett ikkje så mange alternativ.

Eg tar med eit par bibelsitat om Jesu vandringar i dette området:

Då Jesus fekk høyra at Johannes var sett i fengsel, drog han tilbake til Galilea. Han flytte frå Nasaret og busette seg i Kapernaum, ved sjøen, i Sebulons og Naftalis land. (Matt 4,12-13)

Dette var det første teiknet Jesus gjorde; det var i Kana i Galilea. Han openberra sin herlegdom, og læresveinane hans trudde på han. Sidan drog han ned til Kapernaum saman med mor si, brørne sine og læresveinane sine, og der vart dei verande nokre dagar. (Joh 2,11-12)

Stigen passerer landsbyen Wadi Hamam nedst i dalen. Staden har sidan 1948 vore befolka av beduinar og har ca 1300 innbyggjarar. Eg reknar med at det er ei lenke mellom dette (arabiske?) bynamnet og namnet Duedalen. George Adam Smith skreiv: “On the Wady el-Hamam, which, true to its name, shelters numberless wild blue-grey doves …” (The Historical Geography of the Holy Land,  fotnote side 289). Er det nokon arabiskkyndige som kan bekrefta dette?

Sjå tidlegare notat frå turen:

• I. Vandring langs Jesus trail
• II. Morgonlys over Nasaret
• III. Å koma til Kana
• IV. Hattins horn
• V. Arbelfjellet

Oppdatering I:

Eg har fått tilbakemelding på mail frå ei som kan arabisk, – og til orientering kan eg seia at det er ei viktig kjelde i dalen. Men eg har ikkje fått sjekka om den er varm.

Ordet hamam med tydelig h i begynnelsen og lang andre-a betyr ’due’. I flertall er ordet hama’im (’duer’) (Hans Wehr 1980: 203).

Hvorfor roten hamma som i alle deklinasjoner betyr ’å varme opp’ eller ’å bade’ (10.dekl.) har gitt ord til ’duer’, skulle jeg gjerne likt å vite. Dette er interessant på et generelt grunnlag.

Men også interessant er det å spørre: fins det varme kilder i Duedalen? Ordet for ’bad’ er hammam, med lang andre-a. Men uten vokalisering og andre tegn skrives de to ordene nøyaktig likt, h m A m.

Jeg så at den gamle historikeren og reisende skrev tydelig at det var pga av duene i Duedalen, at den ble kalt slik. Men man kan jo undres?

Oppdatering II:

Sjå også artikkelen The Enduring Symbolism of Doves på Bible History Daily, februar 2013.

 

Sinte vaksne og glade barn

Søndag 2. des 2012 / Første søndag i adventstida

Bibeltekst: Matt 21,10-17

Adventstida og det nye kyrkjeåret begynner i år med sinte vaksne og glade barn. Bibelteksten fortel at barna syng jubelsongar om Jesus. Dei vaksne religiøse leiarane er sinte fordi Jesus helbreda nokre blinde og lamme. Men jammen er visst også Jesus sint i denne teksten. Han veltar bord og kjem med relativt skarpe ord til dei som dreiv handel på tempelplassen. Desse siste, altså handelsmennene og pengevekslarane, er sikkert også sinte. Men det seier ikkje teksten noko om. Teksten sluttar med Jesu legitimering av barna sin jubelsong og deretter med ein kvardagsleg notis om kor han budde då han var i Jerusalem.

Dette er altså ein av dei bibeltekstane som viser at Jesus viste følelser. Han kom i affekt over handelsverksemda på tempelplassen. Han likte barna sine hosiannarop. Og han har sikkert ingenting i mot at barn og vaksne i dag kan vera både sinte og glade!

Kven er Jesus? Matteus fortel at folk i Jerusalem stilte dette spørsmålet då han kom til byen palmesøndag. Jesus svarte blant anna med å utføra ei dramatisk handling på sjølvaste tempelplassen i byen. Men kva betydde det han gjorde? Var han først og fremst ein opprørar? Eller var han ein profet som ved sine ord og handlingar brakte Guds rike nær? Eg trur det siste er nærast sanninga. Men eg trur han er meir enn ein profet.

Ordet advent handlar eigentleg om det å komma, ikkje om å venta. Sjølv om bibelteksten handlar om palmesøndags-inntoget i Jerusalem, har kyrkja sidan også brukt denne historia i forkynninga i adventstida.

I adventstida er eg opptatt av ulike sider ved det at Jesus kjem til oss. Han kom ein gong som barnet i Betlehem. Han kjem til oss i dag og er nær i kvardag og fest. Og han skal ein gong koma igjen i herlegdom, for å bruka eit typisk bibelsk ord. I tillegg vil eg ganske sikkert dei neste vekene vera opptatt av juleførebuing, julehandel, julereingjering, julegudstenester, juleavslutningar, julesongar osv. Så får eg bruka adventstida til å få alt dette til å henga saman i mitt liv.

Her er søndagens tekst frå Evangeliet etter Matteus:

10 Då han drog inn i Jerusalem, vart det uro i heile byen, og dei spurde: «Kven er dette?» 11 Og folkehopen svara: «Det er profeten Jesus frå Nasaret i Galilea.» 12 Så gjekk Jesus inn på tempelplassen og dreiv ut alle som selde og kjøpte der. Han velte borda til pengevekslarane og benkene til dei som selde duer 13 og sa til dei: «Det står skrive: Mitt hus skal kallast eit bønehus. Men de gjer det til ei røvarhòle.»
14 På tempelplassen kom nokre blinde og lamme til han, og han lækte dei. 15 Men då overprestane og dei skriftlærde såg undera han gjorde og høyrde borna som ropa i heilagdomen: «Hosianna, Davids son!» vart dei arge 16 og sa til han: «Høyrer du kva dei seier?» «Ja», svara Jesus. «Har de aldri lese dette ordet:
Frå munnen på småborn og spedborn
har du late lovsong lyda!»
17 Så gjekk han frå dei og ut av byen, til Betania. Der var han om natta.

Eg vil slutta dette notatet med nokre vers frå adventssalmen Veni, redemptor gentium, her i Norge kjent som Folkefrelsar, til oss kom. Dette er den eldste salmeteksten som står i Norsk Salmebok (utanom dei salmane som er reine bibeltekstar). Den er skriven av biskop Ambrosius på 300-talet. Sjølv om eg først og fremst er glad i moderne nynorsk, lar eg meg også fascinera av den gamle omsetjinga frå 1905. Men innhaldet er det viktigaste. Orda held meg fast i undring og tru i adventstida.

Folkefrelsar, til oss kom,

fødd av møy i armodsdom!

Heile verdi undrast på

kvi du soleîs koma må.

Herrens under her me ser,

ved Guds Ande dette skjer.

Livsens ord frå himmerik

vert i kjøt og blod oss lik.

Utan synd han boren er

Som all synd for verdi ber.

Han er både Gud og mann,

alle folk han frelsa kann.

Gamle oliventre i Getsemane

Oliventre er det mange av i Israel. Men ingen gjer inntrykk på same måte som dei åtte gamle trea i hagen utanfor Alle nasjonars kyrkje i Getsemane.

Nå har forskarar funne ut at trea er frå midten av 1100-talet. Dei er altså nærare 900 år gamle. Røtene er kanskje enda eldre?

Mannen som i forrige veke presenterte dei nye forskingsresultata, nemnte også koss desse trea blir oppfatta av mange:

… for every Christian, the olive trees of the Garden of Gethsemane serve as a “living” reference to the Passion of Christ …

I denne samanhengen er det interessant at det midt på 1100-talet blei bygd ei kyrkje på denne staden, over ruinane av den første kyrkja frå bysantinsk tid. Trea som står her i dag, blei kanskje planta i ein hage utanfor denne korsfararkyrkja.

Terrasanta.net skriv:

The research results show that three of the eight olive trees (the only ones on which it was technically possible to carry out the study), as dating from the middle of the twelfth century. Hence, the trees are about nine hundred years old. But one point needs to be made clear: the date indicated refers only to the aboveground part of trees – the trunk and foliage. In fact, the same research has shown that the part below ground, i.e. the roots, is certainly more ancient.

The outcome of the investigation must also be put in relation with ancient travel chronicles of pilgrims, according to which the second of Gethsemane basilica was built between 1150 and 1170 (the period during which the Crusaders were engaged in the reconstruction of the great churches of the Holy Land and Jerusalem in particular). It therefore seems likely that, during the construction of the Basilica of Gethsemane, the garden was rearranged, creating a renovation of the olive trees present at that time.

Les meir

Historia er også dekka av Reuters: Olive trees of Gethsemane among oldest in world: study

Eg reknar med at seriøse guidar nå vil slutta å snakka om at desse trea stod der då Jesus hadde sin bønekamp i Getsemane. Eg har aldri likt slike utsegn. Ei anna sak er at trea på ein sterk måte minnar om den spesielle historia som er knytt til staden. Her var det Jesus bad før han gjekk inn i lidinga og døden, og her i området var det også han blei arrestert.

Mannen som presenterte forskinga uttrykte dette perspektivet slik:

Fr Pierbattista Pizzaballa, presenting the results of the research, noted that “for every Christian, the olive trees of the Garden of Gethsemane serve as a “living” reference to the Passion of Christ, they witness to the absolute obedience to the Father, even sacrificing his person for the salvation of man, of all men, and are also an indication and memory of man’s disposition to “doing the will of God”, the only way to identify a believer. In this place, Christ prayed to the Father, and put his trust in Him to overcome the agony of death,” the Agony”, the Passion and the terrible execution on the cross, trusting in the ultimate victory, the resurrection and the redemption of men.

Eg tar også med eit par bibeltekstar:

Då Jesus hadde sagt dette, gjekk han ut saman med læresveinane sine og over til andre sida av Kedron-bekken. Der var det ein hage, og den gjekk dei inn i. (Joh 18,1)

Så kom Jesus med læresveinane til ein stad som heiter Getsemane, og han sa til dei: «Sit her medan eg går dit bort og bed.» 37 Han tok med seg Peter og dei to Sebedeus-sønene, og han vart gripen av sorg og gru. 38 Då sa han til dei: « Mi sjel er sorgtyngd til døden. Ver her og vak med meg!» 39 Så gjekk han eit lite stykke fram, kasta seg ned med andletet mot jorda og bad: «Far, er det råd, så lat dette begeret gå meg forbi! Men ikkje som eg vil, berre som du vil.» 40 Då han kom tilbake til læresveinane, fann han dei sovande, og han sa til Peter: «Så makta de ikkje å vaka med meg ein einaste time? 41 Vak og be at de ikkje må koma i freisting! Ånda er villig, men kjøtet er veikt.» 42 Så gjekk han bort att andre gongen og bad: «Far, om ikkje dette begeret kan gå forbi meg, og eg må tømma det, så lat viljen din råda.» 43 Då han kom tilbake, såg han at dei hadde sovna til att, for auga deira var tunge av søvn. 44 Då lét han dei vera og gjekk bort att og bad tredje gongen med dei same orda. 45 Så kom han tilbake til læresveinane og sa: «Søv de framleis og kviler! Timen er komen då Menneskesonen skal gjevast over i syndarhender. 46 Stå opp, lat oss gå! Svikaren er nær.» (Matt 26,36-46)

(via BiblePlaces Blog)

“Evangeliet” om Jesu kone

Denne veka har me på nytt sett at apokryfe skrifter har ei eiga tiltrekningskraft.

For eit par dagar sidan blei det offentleggjort at det finst eit lite fragment av eit koptisk handskrift frå 300-talet der Jesus refererer til “kona mi”. Dermed var det blitt skapt ei nyheit som er omtalt i medier verda rundt, til og med i Dagbladet!

Dersom fragmentet er ekte, seier det sjølvsagt ikkje anna enn at nokre på 300-talet trudde at Jesus var gift. Men eg er skeptisk.

Les kva Jim Davila skriv på PaleoJudaica i si oppdatering om saka i dag. Han gir også lenker vidare til andre som kommenterer saka.

THE GOSPEL OF JESUS’ WIFE is getting endless attention in the media and the blogosphere, but I don’t see very much today which adds anything new.  As far as I know, no papyrologist has come out in favor of its authenticity or even pointed to another ancient papyrus fragment that shares its odd features.  So it looks to me as though we have a small fragment that really, really fortunately preserves just the words that say exactly what we really, really would like to have an ancient gospel fragment say about Jesus.  Coincidentally, the physical features of the fragment are also highly unusual or even unprecedented.  So we’ve won the lottery twice.  Either that or it’s a fake.

Les meir

Vårt Land har intervjua “myteknuser” Bjørn Are Davidsen om saka:

Nytt «evangelium» sår tvil om Jesus som ungkar

(…)  Forfatter og myteknuser Bjørn Are Davidsen, som blant annet har tilbakevist forfatteren Dan Browns konspirasjonsteorier, synes funnet er av interesse.

– Det er interessant å vite hva noen i koptiske sammenhenger mente i det tredje århundre, men som en kilde til noe historisk om Jesus er det mange hundre år for sent, mener Davidsen.

Han påpeker at det bare er en liten flik av et manusskript man har funnet. I beste fall dokumenterer det muligens hva noen i en koptisk sammenheng mente i det tredje århundre.

– Vi har lett for å tenke at alle skrifter som omtaler Jesus uansett århundre er like gode, men slik er det ikke for historikere.

Davidsen forklarer at historikere må benytte seg av allmenne kriterier som går på nærhet i tid og sted.

– Kilder fra det første århundre som kan plasseres i Palestina-traktene kan brukes ut ifra kildekritiske forutsetninger. Kilder fra det andre eller tredje århundre som også ikke er plassert i Palestina-traktene kan man ikke bruke. Enkelt og greit, slår Davidsen fast.

Les meir

Oppdatering 22.10.2012:

The Guardian har ein artikkel der det blir hevda at fragmentet inneheld ein skrivefeil som er kjent frå ein digital versjon av Thomasevangeliet!

Les artikkelen i The Guardian:

The gospel of Jesus’s wife: a very modern fake
A typo shows the Jesus’s wife text can only be as old as the online document from which it seems to have been copied

(via Vårt Land som i dag har eit resyme av artikkelen frå The Guardian)

Jesu gøymestad i Jordan?

Heldt Jesus og disiplane seg i skjul i ein sidedal på austsida av Jordanelva den siste vinteren før Jesu død og oppstode? Kan i så fall denne skjulestaden lokaliserast?

Både Johannes- og Markus-evangeliet seier at Jesus drog til landet på andre sida av Jordan (Mark 10,1 og Joh 10,40). Johannes kallar staden Ainon ved Salim, og seier at det var mykje vatn der (Joh 3,22).

Professor James Tabor argumenterer på bloggen Taborblog for at dette truleg kan lokaliserast til Wadi el-Yabis sør for Beth Shean, og at denne staden kanskje fungerte som Jesu gøymestad den siste vinteren før påsken då Jesus blei korsfesta.

Tabor gjer også eit poeng av at dette truleg er “bekken Kerit” der Elia i følgje 1. Kong 17,5 oppheldt seg då han fekk mat av ramnane, og med staden Pella der Jesustruande jødar skjulte seg for romarane i år 68.

A “Jesus Hideout” in Jordan

(…) Based on the traditions of both Mark and John regarding Jesus’ excursion “beyond the Jordan,” as well as the Pella flight tradition, I am convinced that the location of Wadi el-Yabis as a “Jesus Hideout” has good historical probability. If John’s chronology is correct this is where Jesus and his entourage spent the last winter of his life, from December until early April, when he hears of Lazarus being deathly ill and is summoned by Mary and Martha of Bethany to come to the Jerusalem area. It would also be the location where the band of fleeing Nazarenes went in 68 CE as the Roman laid siege to Jerusalem.

Les meir

(via Bible History Daily)

70 eller 72 disiplar?

Jesus hadde mange fleire disiplar enn dei tolv. I Lukas 10 står det at han sende ut ein heil flokk i par på to og to.

Men kor stor var denne flokken? Mange handskrift seier 72. Andre seier 70. Norske bibelutgåver har hittil skrive 70. Men nå har faglege vurderingar ført til at Bibelselskapet i Bibel 2011 har følgt dei manuskripta som seier at Jesus sende ut 72 disiplar.

Vårt Land skriv om saka:

La til to ekstra disipler i ny bibeloversettelse

(…)

I en fotnote i den nye utgaven vises det til at mange håndskrifter opererer med tallet 70. Tallet skal trolig symbolisere alle jordens folk og at forkynnelsen skal nå fram til dem.

– I den hebraiske grunnteksten sier slektstavlen i 1. Mosebok at det er 70 folkeslag på jorden, mens Septuaginta, den greske oversettelsen, har 72 navn. Etter jødisk tradisjon var det også 72 språk i verden, framholder Mongstad-Kvammen.

Om håndskriftoverleveringen forklarer hun at noen har tallet 70, andre 72.

– Og flertallet av håndskrifter av Det nye testamente har det siste. I arbeidet med oversettelsen Det nye testamentet har vi i dette tilfellet valgt å følge andre håndskrifter enn vi gjorde utgavene som kom 1978 og 1985. De to tradisjonene har alltid eksistert side om side. På skandinavisk område har svensk utgave lenge hatt 72, mens dansk og norsk begge har endret fra 70 til 72 i siste utgave.

Les meir

Døypte Jesus og disiplane?

Notat til søndagens tekst: Joh 3,26-30

Søndagens tekst er ein av to stadar i Johannesevangeliet der det står at Jesu disiplar (og kanskje også Jesus?) døypte i Judea, på tilsvarande vis som Døyparen Johannes gjorde det.

Dette er på ingen måte hovudpoenget i preiketeksten, men eg må innrømma at eg blir litt nysgjerrig når eg les dette.

Du finn dei to tekstane i Joh 3,22-26 og Joh 4,1-2. I den første av desse tekstane står det at Jesus var saman med disiplane sine og døypte. I den andre teksten står det at det eigentleg ikkje var Jesus sjølv som døypte, men disiplane hans.

Her gjengir truleg Evangeliet etter Johannes ein gamal tradisjon, som dei synoptiske evangelia ikkje har tatt med, om den første tida av Jesu offentlege gjerning. Dette kan vera frå tida like etter Jesu eigen dåp ved Døyparen Johannes, før han drog til Galilea for å konsentera seg om undervisning, forkynning og helbredande teneste (Matt 4,23).

Det som er viktig å halda klart, er at denne dåpen som Jesu disiplar (og kanskje også Jesus sjølv) ei tid praktiserte, ikkje er den same dåpen som den me har i den kristne kyrkja i dag. Vår kristne dåp byggjer på Jesu død og oppstode. Johannes-dåpen (og dermed også denne dåpen som Jesus og/eller disiplane praktiserte i Judea) var ein omvendingsdåp eller bots-dåp som peika framover mot den frelsa som Jesus Messias kom med frå Gud.

Og her er dei aktuelle tekstane:

22 Sidan drog Jesus og læresveinane hans til Judea. Der var han ei tid saman med dei og døypte. 23 Også Johannes døypte, i Ainon ved Salim. For det var mykje vatn der, og folk kom dit og lét seg døypa. 24 Dette var før Johannes vart kasta i fengsel. 25 Læresveinane til Johannes kom no i diskusjon med ein jøde om reinsinga. 26 Dei gjekk til Johannes og sa til han: «Rabbi, den mannen som var saman med deg på andre sida av Jordan, han som du vitna om, no døyper han, og alle går til han.» (Joh 3,22-26)

1 Jesus fekk no vita kva farisearane hadde høyrt: at han vann fleire læresveinar og døypte fleire enn Johannes.  2 No var det ikkje Jesus sjølv som døypte, men læresveinane hans. (Joh 4,1-2)

Lukas om himmelfarten

Det er først og fremst forfattaren av Evangeliet etter Lukas og Apostelgjerningane som skriv om Jesu himmelfart.

Larry Hurtado refererer i dag på Kristi Himmelfartsdag på bloggen sin til eit større arbeid om himmelfarten:

Jesus’ “Ascension”

(…)

For seriously interested people, I’ll recommend a fine study by Arie Zwiep: The Ascension of the Messiah in Lukan Christology, NovTSup, no. 87 (Leiden: Brill, 1997). Zwiep reviews prior scholarly work and offers his own intelligent and careful engagement with the textual data.

He notes that in Luke-Acts the author seems to distinguish between Jesus’ resurrection/exaltation on the one hand and the ascension on the other. He also rightly observes that the likely background for the idea of ascension is in OT/Jewish ideas of biblical figures being taken up into heaven (e.g., Elijah). Zwiep proposes that the point of the ascension-story in Luke-Acts was to encourage readers to cope with parousia delay by thinking in terms of a Jesus returning at an undefined future time.

Clearly, Luke-Acts does not portray an inactive Jesus, who has abandoned his disciples to their own devices. The exalted Jesus is pictured as dispensing Holy Spirit, directing apostles, revealing himself (esp. to Saul/Paul), etc. But, certainly, in Luke-Acts “the ascension marks the transition from the period of Jesus to the period of the church” (196). But it is also connected with the emphasis on Jesus’ return (Greek: “parousia”), framing the period between Jesus’ exaltation and that event.

Den jødiske bakgrunnen det blir referert til, er forteljinga om då Elia blei tatt opp til himmelen i 2. Kongebok 2,1-18.

Jesu bønerop på korset

Eg tenkjer meg at Jesus bad Salme 22 på korset, eventuelt at han bad med enkelte ord (på arameisk) som sidan har blitt knytt til denne salmen.

Alle dei fire evangelistane siterer Jesu bønerop og utsegner på korset. Men innhaldet er ulikt. I den kristne tradisjonen har det vakse fram ei harmonisering som gjerne blir kalla Jesu sju ord på korset (sjå her)

Eg har lese Raymond E. Brown si bok  The Death of the Messiah. From Gethsemane to the Grave. Han er opptatt av å skilja mellom tolkinga av orda slik dei bevisst er nytta av evangelistane og det me kan seia om kva Jesus ropte/sa på korset.

Jesu ord på korset er altså sterkt knytt til Salme 22. Det har vore drøfta om han bad heile denne salmen mens han hang på korset. Brown viser at det er mogleg å knyta alle dei fire evangelistane sine gjengjevingar av kva Jesus ropte og/eller sa, til denne salmen.

I Markus- og Matteusevangeliet roper Jesus eit fortvila ”Min Gud, min Gud, kvifor har du forlate meg?” Begge evangelia gjengjev Jesu ord (i litt ulik form) på arameisk, hans talemål. Dette er innleiingsorda til Salme 22. Markus og Matteus lar Jesus gjennom lidingshistoria bli forlaten av Gud. Han når, ved døden på korset, botnen av den menneskelege eksistensen. I Getsemane, ved innleiinga av lidingshistoria, bad han tillitsfullt til Gud som Far. No bed han med meir allmennmenneskeleg form til ”min Gud”. Me kan likevel merka oss at også denne bøna har tillit som føresetnad. Men sjølv om Salme 22 endar i siger, med orda om at Gud har “vist si rettferd”, lar ikkje evangelistane denne samanhengen bli synleg før etter Jesu død.

I Lukasevangeliet ropar Jesus med urokkeleg tillit: ”Far, i dine hender gjev eg mi ånd”. Dette er også ord henta frå Salmane, no frå Sal 31,6. Brown tenkjer seg at dette kan vera eit utslag av lukansk redigering. Både Sal 22 og 31 har utfriing frå fiendar som tema. Lukas har såleis kanskje ved redigeringa valt å nytta ein annan, men tilsvarande, salme som utgangspunkt, og så lagt eit vers prega av tillit i munnen på Jesus? Hos Lukas er Jesus gjennom heile livet prega av eit tillitsfullt forhold til Gud som Far; alt som 12-åring uttalte han seg om behovet for å vera ”i huset åt Far min” (2,49). I lidingshistoria møter me dette forholdet først i Getsemane (22,42), vidare i bøna hans i det han blir korsfesta (23,34) og så til sist i det han døyr med ønsket om å få vera i Fars hender.

I Johannesevangeliet møter me Jesus som han som meistrar situasjonen. Han har kome med eit oppdrag frå Gud, og på korset ”visste han at alt var fullført” (19,28+30). For at Skrifta skulle oppfyllast, sa han ”Eg er tørst”. Kanskje er det også her trådar tilbake til Sal 22; ”Munnen er tørr som eit potteskar, tunga er klistra til ganen” (Sal 22,16). Hans ord ”Det er fullført” referer både til den oppgåva Gud hadde gjeve han, og til oppfyllinga av Skrifta.

Her er det mest aktuelle avsnittet:

Salme 22

  2 Min Gud, min Gud, kvifor har du forlate meg?
Kvifor er du så langt borte
når eg treng hjelp og skrik ut mi naud?

3 Min Gud, eg ropar om dagen, men du svarar ikkje,
eg ropar om natta og finn ikkje ro.

4 Men du er Den heilage,
som tronar over Israels lovsong.

5 Til deg sette fedrane si lit,
dei leit på deg, og du fria dei ut.

6 Dei ropa til deg og vart berga,
dei leit på deg og vart ikkje til skamme.

7 Men eg er ein makk og ikkje ein mann,
spotta av menneske, forakta av folk.

8 Alle som ser meg, håner meg,
vrengjer leppene og rister på hovudet:

9 «Han har gjeve seg over til Herren,
lat han fria han ut og berga han,
han har då glede i han!»

10 Du drog meg fram frå mors liv,
du gjorde meg trygg ved hennar bryst.

11 Frå eg vart fødd, er eg kasta på deg,
frå mors liv er du min Gud.

12 Ver ikkje langt borte frå meg,
for trengsla er nær,
og det finst ingen som hjelper.

13 Store oksar samlar seg om meg,
stutar frå Basan flokkar seg rundt meg.

14 Dei spilar opp gapet mot meg
lik ei løve som brøler og riv sund.

15 Eg renn bort som vatn,
alle mine bein har losna.
Hjartet er som voks, det smeltar inni meg.

16 Munnen er tørr som eit potteskar,
tunga er klistra til ganen.
Du legg meg ned i dødens støv.

17 Hundar samlar seg om meg,
ein flokk av valdsmenn kringset meg.
Dei gjennomborar mine hender og føter.

18 Kvart bein i kroppen kan eg telja.
Dei stirer, dei ser på meg.

19 Dei deler kleda mine mellom seg
og kastar lodd om kappa.

Oversikt over Jesu lidingshistorie

Nå i den stille veka er det tid for å lesa Jesu lidingshistorie, som er detaljert skildra i Det nye testamentet. Historia kan delast inn på denne måten:

1. Jesus bed og blir arrestert i Getsemane på Oljeberget
2. Jesus overfor dei jødiske leiarane
3. Jesus overfor Pilatus, den romerske guvernøren
4. Jesus blir korsfesta og døyr på Golgata, og blir gravlagt i nærleiken

Men under kvar av desse fire overskriftene, skjular det seg ei forteljing med mange detaljar. Full oversikt over lidingshistoria kan du få i notatet Detaljar i Jesu lidingshistorie. Og sjølve teksten, – den finn du altså i NT.

Anno Domini 2012

Eg ønskjer alle lesarar av bloggen eit godt nytt år!

Nyttårsdagen er Jesu namnedag. Bakgrunnen for dette er at det er åttande juledag i dag og at Jesus blei omskoren og fekk namnet sitt den åttande dagen etter fødselen (Luk 2,21). Dagens tekst er frå Matteusevangeliet:

Då han hadde tenkt ut dette, synte ein engel frå Herren seg for han i ein draum og sa: «Josef, Davids son! Ver ikkje redd å ta Maria heim til deg som kona di. For barnet som er avla i henne, er av Den heilage ande.  Ho skal føda ein son, og du skal gje han namnet Jesus, for han skal frelsa folket sitt frå syndene deira.» (Matt 1,20-21)

Namnet Jesus er ei gresk form av det hebraiske namnet Yeshua som betyr Herren frelser.

I Israel blir Jesus i dag dessverre oftast omtalt som Yeshu, ei kortform av ei forbanning! Messianske jødar er derfor svært opptatt av å spreia informasjon om at han eigentleg heiter Yeshua, eit namn som set han i den rette samanhengen.

Forresten: Anno Domini (AD) er latin og betyr “Herrens år”.

Frå Egypt kalla eg son min

Notat til dagens tekst: Matt 2,13-18

Matteusevangeliet fortel at Josef og Maria flykta med barnet Jesus til Egypt.

Denne teksten har alltid vore svært viktig for dei koptiske (egyptiske) kristne. Det betyr mykje for deira identitet at Jesus var i Egypt som barn.

Det er ein vanleg tankegang blant kristne i Egypt at landet gjennom Jesu nærvere blei ein del av Det heilage landet.

Uttrykket Frå Egypt kalla eg son min (Matt 2,15), som evangelisten Matteus har henta frå Hos 11, er naturleg nok eit populært bibelvers i Egypt.

Dei koptiske kristne er den største kristne minoriteten i Midt-Austen. Dei står midt i ei vanskeleg tid og fortener all vår omsorg og forbøn.

Les tidlegare notat her på bloggen:

• Theophilus´openberring (28.12.2009)
• Flukta til Egypt (29.12.2008)

Jes 9,6

Mi julehelsing dette året er eit vers frå ein av dei flotte Messiasprofetiane hos profeten Jesaia:

For eit barn er oss fødd,
ein son er oss gjeven.
Herreveldet er lagt på hans skulder.
Han har fått namnet
Underfull rådgjevar, Veldig Gud,
Evig far, Fredsfyrste.

Eg ønskjer alle lesarane av bloggen ei velsigna julehøgtid!

Røykjelse og myrra

Bibelen fortel om vismenn som etter Jesu fødsel kom “frå Austerland” til Jerusalem og som hadde gåver med seg: gull, røykjelse og myrra (Matt 2,11).

Gull veit me ein del om i vår del av verda. Røykjelse og myrra har me ikkje det same forholdet til.

Ferrell Jenkins har skrive eit interessant notat om røykjelse og myrra på bloggen Ferrell’s Travel Blog: Frankincense and Myrrh. Han viser til at røykjelse og myrra blir nemnt saman også i Høgsongen i GT (Høgs 3,6 og 4,13-14).

Det høyrer med til historia at vismennene som kom for å finna ein konge i Jerusalem, enda opp hos barnet Jesus i Betlehem. Dei hylla han og gav han dei verdifulle gåvene sine.

Oppdatering 16.12.2011: Det viser seg at Ferrell Jenkins er i gang med ein serie omkring temaet “røykjelse og myrra”. Sjå desse notata:

• Frankincense comes from a tree
• Some things you may not hear about Myrrh in a sermon

Kunne Jesus lesa og skriva?

Jesus vaks opp i eit jødisk arameisk-språkleg miljø i Galilea. Dei heilage tekstane deira var skrivne på hebraisk. Familien hans levde i eit land som var under romersk styre og som hadde vore under hellenistisk (gresk) påverknad sidan Alexander den store si tid (332 f Kr). Det nye testamentet er skrive på gresk.

Dette gjer det naturleg å stilla seg spørsmål om kva som eigentleg var den språklege situasjonen i området på Jesu tid. Og når det gjeld Jesus sjølv: Evangeliet etter Lukas fortel at Jesus las frå profeten Jesaia i synagogen i Nasaret (Luk 4,16-17). Dette har vore på hebraisk. Kor mange språk beherska han? Og er det sannsynleg at han kunne skriva?

Professor Ben Witherington skriv for tida ein interessant serie om slike tema på bloggen The Bible and Culture:

• Reading and Writing in Herodian Israel– Was Jesus an Illiterate Peasant? Part One
• Reading and Writing in Jesus’ World— Was he an Illiterate Peasant? Part Two
• Was Jesus Illiterate? Part Three
• Books and Scrolls in the World of Jesus

Det eldste bilete av Jesus?

Det eldste kjente biletet av Jesus er funne i Dura-Europos i Syria og er frå år 240. Biletet blir vist fram på ei utstilling som opna i dag (23.09.2011) i New York. Det er New York Observer som skriv om dette som skal vera det eldste kjente Jesusbiletet:

Earliest Known Images of Christ on Display at NYU
Exhibition highlights religious coexistence and multiculturalism

This Friday, the earliest known images of Christ, from the year 240, go on view in New York for the first time, and they aren’t where you might expect them to be. They are part of a remarkable exhibition at the relatively obscure N.Y.U. Institute for the Study of the Ancient World, a jewel-box of a museum on East 84th Street whose mission, according to exhibitions director Dr. Jennifer Chi, is “to break down preconceived notions of antiquity.”

Utstillinga heiter Edge of Empires. Pagans, Jews, and Christians at Roman Dura-Europos. Det er Institute for the Study of the Ancient World ved New York University som inviterer til utstillinga. Instituttet er i følgje den seriøse bloggen PaleoJudaica ikkje så obskurt som avisa vil ha det til.

Avisa skriv også om andre viktige funn som er gjort i Dura-Europos:

Art and artifacts of stunning historical importance were uncovered. The paintings of Christ are part of a series of New Testament scenes that exhibition co-curator Dr. Peter De Staebler said are “the earliest dated Christian art in existence.” Narratives painted on the walls of Dura’s large synagogue, considered the best-preserved in the world, revealed a Jewish figural tradition that had been totally unknown—that had, in fact, been thought to be nonexistent. The rediscovery of these painted Bible stories—among them, Moses and the Burning Bush, the Sacrifice of Isaac and the Exodus from Egypt with the astounding representation of the hands of God (on display by photo and slideshow; the originals are in Damascus)—sparked a revolution in thinking about art and Jewish religious practice.

(…)

The New Testament scenes were found in what is believed to be the oldest-known baptistery, which was part of a Christian “house-church” (a house that was used as a church). Dura’s house-church is considered the oldest such structure ever revealed. The Institute is showing three of the baptistery’s original wall paintings.

Les meir

Les meir om Dura-Europos her.

Det Paulus hadde motteke

God påske! 

Kort tid etter oppstoda blei det formulert eit fast formular eller ei forteljing om det sentrale i påskebodskapen og om kven den oppstadne Jesus hadde vist seg for.

Dette overtok Paulus og gjorde til sitt, og han lærte det vidare til dei nystarta kyrkjelydane rundt omkring i Romarriket:

Paulus skriv: For først og fremst overgav eg til dykk det som eg sjølv hadde motteke,

at Kristus døydde for syndene våre, som skriftene har sagt,
at han vart gravlagd,
at han stod opp att tredje dagen, som skriftene har sagt,
og at han viste seg for Kefas og deretter for dei tolv.
Så viste han seg for meir enn fem hundre truande sysken på ein gong. Dei fleste av dei lever enno; men nokre har sovna inn. Sidan viste han seg for Jakob, så for alle apostlane. Og aller sist viste han seg òg for meg, eg som berre er eit ufullbore foster. For eg er den minste av apostlane; eg er ikkje verdig til å kallast apostel, for eg har forfølgt Guds kyrkje.

(1. kor 15,3-9)

Det mangfaldige vitnesbyrdet frå mange forskjellige menneske som etterkvart fekk møta den oppstadne Jesus, var eit viktig argument for trua på oppstoda for dei første kristne.

Moxnes om pavens Jesusbok

Professor Halvor Moxnes har skrive om pave Benedikt si Jesusbok bd 2 i Vårt Land.

Pavens personlige Jesus-forhold

De som har oppfattet Joseph Ratzinger som kirkepolitiker og som en streng håndhever av rettroenhet, kan bli overrasket over pavens personlige Jesus-forhold.

Pave Benedikts nye Jesus-bok frikjenner jødene for skyld i Jesu død. Det var den oppsiktsvekkende forhåndslanseringen fra Vatikanets PR-avdeling. Nå er boken kommet, slik at vi kan lese hva Ratzinger skriver i det andre bindet om Jesus, Jesus fra Nasaret. Fra inntoget i Jerusalem til oppstandelsen.

Det viser seg at de mest kyndige kommentarene til denne meldingen hadde rett: Det er ikke mye nytt i dette. Dette har bibelforskere og kirkeledere sagt i minst én generasjon. Det er velkjent at evangeliene beskriver hvordan jøder i Jerusalem var skyld i at Jesus ble tatt til fange, dømt og henrettet en påske i Jerusalem ca. år 30. Disse beretningene ble senere brukt til å overføre skyld til «alle jøder» gjennom alle tider, slik at mange jøder opp gjennom historien har opplevd å bli beskyldt for å ha «drept Jesus». Dette er selve kjerneeksemplet på å overføre «fedrenes skyld til barna».

(…)

Denne boken er ikke først og fremst historien om Jesu påske, men Ratzingers religøse fortolkning. Selv om han er tilbakeholdende med referanser til seg selv er det nærliggende å se et personlig element særlig i beskrivelsen av fotvaskingen. Dette er fortellingen i Johannes-evangeliet om hvordan Jesus ved avskjedsmåltidet med disiplene vasket deres føtter. Den finnes ikke i de andre evangeliene som i stedet har fortellingen om nattverden. For Ratzinger blir fotvaskingen det sentrale sakrament i påsken, ikke bare som et eksempel på å tjene andre, men som uttrykk for Jesu kjærlighet som forener ham med disiplene. Dette er sikkert en tolkning som preger paven når han selv går inn i Jesu rolle. Det skjer i et av de sentrale ritualene i påskefeiringen i Roma når paven skjærtorsdag foretar en fotvasking av tolv menn.

De som har oppfattet Ratzinger som kirkepolitiker og som en streng håndhever av rettroenhet, kan bli overrasket over hans personlige Jesus-forhold. Men det er åpenbart dette som bærer hans engasjement i boken og som gjør det til en bok også om pavens påske.

Les meir

Getsemane og Oljeberget

Getsemane og Oljeberget. Foto: Arne Berge 2005

Getsemane er eit kjent stadnamn frå Bibelen, knytt til Jesu lidingshistorie. Biletet viser Oljeberget som ligg aust for Gamlebyen i Jerusalem. Getsemane er namnet på området ved foten av denne høgda. Biletet er tatt frå den muslimske gravplassen som ligg langs austsida av tempelplassen. Du kan derfor sjå muslimske graver i forgrunnen.

Eg vel å ta fram dette biletet og stoff frå tidlegare notat om Getsemane nå i påsken. Biletet pryder apriloppslaget på ein fransk kalender for 2011, gjeve ut av dei katolske organisasjonane Légionnaires du Christ og Regnum Christi. Dei fann biletet på Flickr og bad om å få bruka det. Seinare fekk eg kalenderen i posten saman med eit hyggeleg takkebrev frå ei Carina som fortel at ho arbeider for Magdala Center Project. Altså eit lite økumenisk bidrag som til og med har ei lenke til eit bibelarkeologisk prosjekt!

Tilbake til biletet. Det er umogleg å vita kor stor Getsemanehagen var på Jesu tid. Namnet blir i dag brukt om området ved Getsemanegrotta (til venstre på biletet, ovanfor vegen som går på tvers), Alle Nasjonars kyrkje (den store kyrkja med mosaikk i gavlen) og den russiske kyrkja med gullkuplar lenger oppe i bakken.

Les me bibelforteljingane nøye, ser me at Jesus og disiplane truleg relativt ofte var samla i Getsemane. Dei budde ikkje fast i Jerusalem, men reiste nok som jødar flest tre gonger i året til byen i dei store høgtidene. Då var det fullt av folk i Jerusalem, og det er ikkje unaturleg at dei hadde ein eller fleire faste samlingsstadar. Kanskje dette var ein slik stad? (Les meir)

Dei fleste som kjem til Getsemane, konsentrerer seg om den katolske Alle Nasjonars kyrkje og om ein liten hage med eldgamle oliventre utanfor kyrkja.  Denne kyrkja blei bygd i 1924 over ruinane av ei kyrkje frå 300-talet. Framfor altaret kjem det ei flat klippe opp av golvet, og tradisjonen fortel at det var her Jesus hadde si avgjerande bønekamp. (Les meir)

Tradisjonen knyter Getsemanegrotta til Jesus og disiplane, og fortel at dette var deira opphaldsstad, og kanskje òg overnattingsstad, når dei var i Jerusalem. NT fortel at disiplane sovna i Getsemane mens Jesus kjempa sin avgjerande kamp i bøn eit steinkast unna. Kanskje sov dei, fordi dei var vane med å sova på denne staden? (Les meir)

Vermes: Om Jesus

A Jewish view of Jesus | Video | Sydneyanglicans.net.

(via Biblical Studies Carnival LXI / NT Blog)

Matt 17 og lauvhyttefesten

Notat til søndagens tekst: Matt 17,1-9 / Mark 9,2-13

Teksten om då tre disiplar fekk sjå Jesu herlegdom på fjellet, bør tolkast i lys av lauvhyttefesten. Pave Benedikt XVI / Joseph Ratzinger poengterer dette sterkt i si bok Jesus fra Nasaret (s 193 ff). Han skriv ein interessant kommentar til teksten og knyter den tydeleg til lauvhyttefesten (i det han støttar seg til Jean Daniélou og Harald Riesenfeld). Her er nokre sitat:

Jean Daniélou relaterer derimot evangelistenes tidsangivelser utelukkende til løvhyttefesten, som altså varte en uke. Ved en slik lesemåte ville tidsangivelsen hos Matteus, Markus og Lukas stemme overens. De seks eller åtte dagene ville da stå for løvhyttefestens festuke, og Jesu forklarelse ville finne sted på denne festens siste dag, som både var festens høydepunkt og en indre sammenfatning av den.

(…)

Som vi så i forrige kapittel, står de store hendelsene i Jesu liv i indre sammenheng med den jødiske festkalender.

(…)

Sammenhengen med løvhyttefesten blir overbevisende om vi tar i betraktning den messianske tolkning den hadde i jødedommen på Jesu tid. Daniélou har utviklet dette aspektet på en overbevisende måte og har knyttet det til vitnesbyrdet fra kirkefedrene som også var godt kjent med de jødiske overleveringene og leste dem på ny i en kristen kontekst. Løvhyttefesten oppviser de samme tre dimensjoner som vi så var betegnende for de store jødiske festene generelt: En fest med opphav i naturreligion blir samtidig en fest da man minnes Guds historiske handlinger, og dette minnet blir igjen til håpet om den definitive frelse. Skapelse – historie – håp forbindes med hverandre.

Oppdatering 11.02.2012: Eg har justert notatet slik at det nå også er knytt til Mark 9,2 ff, som frå i år har kome inn i tekstrekkjene.

Jesus stiller stormen

Notat til søndagens tekst: Matteus 8,23-27

Sjølv om Gennesaretsjøen ikkje er så stor, kan det raskt koma kraftig vind der. Eg har sjølv opplevd dette naturfenomenet utpå sjøen.

Matteus kjenner Markus si historie (Markus 4,35-41), men gjer den kortare og fokuserer på etterfølginga (v 23), sjå samanhengen han har plassert forteljinga i (v 18-22).

Teksten om då Jesus stilte stormen, handlar konkret om eit naturunder. Likevel har alltid kyrkja forstått det slik at teksten også har ei overført tyding. Kyrkja er eit skip. Jesus er ombord. Den som følgjer Jesus vil oppleva at det stormar i livet.  Jesus kan hjelpa. Disiplane var redde. Dei ropte: Herre, frels! Ei bøn som minnar om vår liturgiske bøn Kyrie eleison.

Jødisk bakgrunn for teksten: Både i GT og i andre jødiske tekstar er havet/sjøen symbol for kaosmaktene. Jesus viser her at han har makta over kaos/det vonde. Me finn den same symbolikken knytt til havet i Op 21,1 i omtalen av den nye himmel og den nye jord. Her står det at “havet var ikkje meir”. Det betyr sjølvsagt ikkje at det ikkje er vatn på den nyskapte jorda, men at kaosmaktene er borte.

(Til Markus-varianten av teksten; sjå notatet Evangelisten Markus).

Jesu dåp i Jordanelva

Notat til søndagens tekst: Matt 3,13-17

Jesus blei døypt i Jordanelva av Døyparen Johannes.

Men kvar skjedde det? Det er i det minste tre ulike stadar som blir rekna som Jesu dåpsstad.

Eg har tidlegare skrive om Betania på andre sida av Jordan (i Jordan).

Eg har ikkje nemnt Yardenit (biletet), etter mitt skjøn ein relativt uinteressant stad som ligg på den israelske sida like sør for Gennesaretsjøen.

Om kort tid opnar ein tredje dåpsstad; Kasr al-Yehud

i nærleiken av Jeriko. Dette kan fort bli den staden som får mest merksemd:

Kasr al-Yehud, the probable site where John the Baptist baptized his cousin Jesus of Nazareth, will be opened to the public with a special ceremony on January 18 after 42 years as a closed military zone which pilgrims could only visit after coordinating with the Civil Administration for Judea and Samaria.

The site is located in the Jordan Valley in the West Bank, but starting on the 18th it will be operated by the jurisdiction of the Israel’s Nature and Parks Authority, after Israeli authorities invested millions of shekels to build facilities there to handle a large number of tourists.

The 18th is significant because it is the traditional day when Greek and Russian Orthodox Christians make an annual pilgrimage to the site to celebrate the Feast of the Epiphany.

Vice Premier Silvan Shalom, who was instrumental in the project, said he hoped Kasr al-Yehud would become a symbol for cooperation among Israel, Jordan and the Palestinian Authority, as it would be a major attraction for tourists who would also want to visit other Biblical sites in the area.

(frå ECEJ News, via BiblePlaces Blog)

Det er sjølvsagt ikkje mogleg å seia sikkert kvar Jesu dåp skjedde. NT gjev ikkje nøyaktige geografiske opplysningar i denne saka. Men det er relativt sikkert at det skjedde ved Jordanelva (eller ei sideelv) mellom Gennesaretsjøen og Dødehavet. Alle dei tre lokaliseringane er innanfor dette området.

Sjå også notatet Jordanelva som symbol.

Teksten

13 Då kom Jesus frå Galilea til Johannes ved Jordan for å bli døypt av han. 14 Men Johannes ville hindra han og sa: «Eg treng dåp av deg, og så kjem du til meg?» 15 Jesus svara: «Lat det no skje! Dette må vi gjera for å oppfylla all rettferd.» Då gjorde Johannes som Jesus ville. 16 Med det same Jesus var døypt, steig han opp av vatnet. Og sjå, himmelen opna seg, og han såg Guds Ande koma dalande ned over seg som ei due.17 Og det lydde ei røyst frå himmelen: «Dette er Son min, han som eg elskar, i han har eg mi glede.» (Matt 3,13-17)

Jesu dåp peiker fram mot Jesu død og oppstode til frelse for alle folkeslag. Vår kristne dåp byggjer på Jesu død og oppstode. Jesu dåp er ei grunnleggjande hending ved starten av Jesu offentlege virke. Han opplevde sjølv at dette ”måtte” skje, og me kan sjå på Jesu dåp som ei innviing til hans frelsargjerning.

Den Heilage Ande kom konkret over Jesus og Guds røyst høyrdest frå himmelen. Men kven høyrde dette? Truleg bare Jesus og Johannes. Andre som eventuelt var til stades, såg truleg bare dua. Dei forstod ikkje at dette var Anden, og dei høyrde truleg ikkje Guds røyst.

Også idag må Guds handlingar tolkast. Den som bare er tilskodar, får ikkje med seg meir enn det ytre.

Husrom i Betlehem

Kor har det blitt av herberget i juleevangeliet?

Luk 2.7 er nå omsett slik:

…. og ho fekk son sin, den førstefødde; ho sveipte han og la han i ei krubbe, for dei fann ikkje husrom nokon stad.

Eg har tidlegare nemnt her på bloggen at evangelisten Lukas eigentleg ikkje skreiv om noko herberge i Betlehem:

Me kan leggja merke til at Lukas verken nemner herberget eller stallen! Det mykje omtalte herberget, der det ikkje var ledig rom, har nå også forsvunne ut av den nyaste norske omsetjinga av Bibelen. Ordet som tradisjonelt har vore omsett med “herberge”, er katalyma. Det brukest til vanleg om gjesterommet i eit privathus, eit rom som ofte låg i andre etasje over staden der dyra var. Og dyra var ikkje i ein norsk stall, men i eit rom i huset eller i ei grotte i tilknyting til huset. (Les meir)

Den som vil lesa meir om det manglande husrommet i Betlehem, kan gå til artikkelen The Accommodations of Joseph and Mary in Bethlehem: Κατάλυμα in Luke 2.7 av Stephan C. Carlson. Artikkelen har stått i tidsskriftet New Test. Stud. 56/2010, og er gjengitt på bloggen Hypotyposeis. Carlson har sin teori om saka, – og den var ny for meg.

Her er eit kort samandrag av artikkelen:

The identity of the κατάλυμα in Luke 2.7 has been debated among Western scholars for over five hundred years. Proposals have ranged from an inn to a guest room. This article argues that the term κατάλυμα has a generic sense of ‘place to stay’ and that the final clause of Luke 2.7 should be rendered ‘because they had no space in their place to stay’. Moreover, three clues in the context—Joseph’s compliance with the census order, the betrothal of Mary, and the manger—suggest that the accommodations presupposed by Luke are a marital chamber too small for giving birth.

(via BiblePlaces Blog)

Pilegrim i Jorsalaborg III

Eg er i gang med ein serie bloggnotat om den norrøne abbeden Nikolas som reiste som pilegrim til Jerusalem på 1150-talet (sjå del I og del II). Her kjem eit nytt notat i serien.

Nikolas kom til Jerusalem midt i korsfarartida. Byen var styrt av korsfararane i 88 år, i perioden 1099-1187. Korsfararane er først og fremst huska for si råe framferd i kampen for å sikra Den heilage landet eit kristent styre. Det paradoksale sett med vår tids auge, er at korsfararane fór fram på alt anna enn kristeleg vis for å nå sine mål.

Det som er mindre kjent, er at korsfararane også var aktive med store byggeprosjekt. Jerusalem hadde vore muslimsk i over 450 år då korsfararane inntok byen. Nå ville dei at den tidlegare muslimske byen skulle oppgraderast til eit sentrum for den kristne verda. Slik gjekk det ikkje, men fleire av bygga frå korsfarartida er framleis med og pregar Gamlebyen i Jerusalem.

Det var nok imponerande for den norrøne abbeden å koma til byen midt i denne tidsepoken. Det viktigaste pilegrimsmålet var Golgata og Jesu grav, som pilegrimen kunne finna inne i Gravkyrkja. Då Nikolas kom til Jerusalem, var denne gamle kyrkja nyleg gjenopna og gjenvigsla i 1149. Korsfararane hadde markert sine første 50 år i byen med ei omfattande utviding av Gravkyrkja.

Det norrøne namnet på kyrkja var Pulkrokyrkja – jfr dagens engelske namn: The Church of the Holy Sepulchre.

Abbed Nikolas skreiv slik om kyrkja:

Der er kyrkja med Herrens grav og staden der Kristi kross stod. Der kan ein klårt sjå Kristi blod på steinen, som om det nyleg hadde blødd, og slik vil det vera til dommedag. Der får folk lys ned frå himmelen påskeaftan. Ho er kalla Pulkrokyrkja og er open ovanom grava.

Eg merker meg tre ting i omtalen av Gravkyrkja. For det første den nærast naivistiske trua på korleis Jesu blod framleis var tydeleg til stades på Golgata. For det andre omtalen av den heilage elden, ein spesiell tradisjon med lystenning som framleis er levande kvart år på påskeaftan. Eg har sjølv opplevd denne lystenningstradisjonen, i påsken 2001 (her).

Det tredje eg merkar meg, er vanskelegare å forstå. Det er kjent at den første Gravkyrkja, bygd på 300-talet, var open over grava. Men eg har tidlegare oppfatta det slik at også denne delen av kyrkja var komen under tak i korsfarartida. Dette vil eg finna ut meir om!

I dag er det ein stor kuppel over sjølve gravstaden.

Påskegalleri

Sjå Glo sitt påskegalleri. Her er mykje flott å ta med seg som ei oppsummering av påskebodskapen.

(via BiblePlaces Blog)