St. Olav i Betlehem

Dette maleriet av St. Olav er ein fresko frå det 12. hundreåret i Fødselskyrkja i Betlehem, kyrkja som er bygd over Jesu fødestad.

Eg syns det er interessant at den norske helgenkongen ca 150 etter sin død på Stiklestad, var så viktig at korsfararene avbilda han på ei av søylene i Fødselskyrkja.

Den som har vore i Betlehem og sett søyla, veit at biletet i dag dessverre bare er svakt synleg. Denne gjengjevinga har eg på eit gamalt kalenderblad frå 1941, utgjeve av Dreyers Grafiske Anstalt i Stavanger.

Det har vore Olsok denne veka. Denne minnedagen (29. juli) for Olav Haraldsson / Olav den heilage blir ikkje markert så veldig tydeleg i Den norske kyrkja, bortsett frå at Olavsfestdagene i Trondheim har ei viss kyrkjeleg tilknyting.

Thor Bjarne Bore har blogga på verdidebatt.no om Olavsarven – aktuell i dag? Han skriv bl a:

Det nasjonalistiske i Olavsarven er neppe noe vi har særlig bruk for nå. Derimot kan Olavstradisjonen brukes positiv til å framheve lange linjer og framfor alt til å framheve det spesielle ved den kirkelige tradisjonen, det som ikke kan fås ved enhver ideologisk hjørnebutikk elles. (Les meir)

Helgenkongen har blitt aktuell i år også ved at Snorres saga om han er bearbeidd (i Stavanger!) og gitt ut på ny av Edvard Eikill i samarbeid med historieprofessor Torgrim Titlestad. Tittelen har blitt Den store sagaen om Olav den hellige. Forlaget skriv:

For første gang på moderne norsk lanseres denne sagaen i sin helhet. Mens sagaen om Olav Haraldsson den hellige i Heimskringla er en av flere sagaer, er denne versjonen skrevet med fokus på Olav fra innledningen av. Dermed blir dette en helt spesiell leseropplevelse. Verket fremstår som en veldreiet biografi hvor helgenen Olav trer i bakgrunnen og først viser sine trekk mot slutten – før det dramatiske slaget på Stiklestad. Med en visuell fremstillingsevne tar forfatteren oss med på flere spennende reiser gjennom det politiske landskapet i Norge for tusen år siden, med livsnære portretter av personligheter og tankeganger vi kan kjenne igjen i vår egen tid. Dette må være en av verdenslitteraturens mest fascinerende politiske biografier gjennom tidene! Årets store bokbegivenhet! Levert av © DnBB AS

Eg kan styra mi begeistring for påstanden “for første gang på moderne norsk”. Det er rett nok nokre år sidan Snorre kom ut, og eg er einig i at den utgåva eg har i bokhylla, kan opplevast tung språkleg sett. Eg vil likevel tru at tidlegare tiders utgåver, både på bokmål og nynorsk, har blitt oppfatta relativt moderne då dei var nye. Men trass i denne motførestellinga, kan eg godt tenkja meg å lesa den nye utgåva av sagaen.

Herodes’ grav på Herodion

Tidsskriftet Smithsonian har ein lengre og innhaldsrik artikkel om Herodion og om funnet av kong Herodes si grav på staden. Eg har tidlegare skrive ein del om funnet av denne grava i 2007 (bl a her).

Eg anbefaler gjerne Barbara Kreigers artikkel, som for øvrig viser at ikkje alle er like overbeviste om at Ehud Netzer verkeleg har funne Herodes si grav!

Her er eit utdrag:

Finding King Herod’s Tomb
After a 35-year search, an Israeli archaeologist is certain he has solved the mystery of the biblical figure’s final resting place

Shielding my eyes from the glare of the morning sun, I look toward the horizon and the small mountain that is my destination: Herodium, site of the fortified palace of King Herod the Great. I’m about seven miles south of Jerusalem, not far from the birthplace of the biblical prophet Amos, who declared: “Let justice stream forth like water.” Herod’s reign over Judea from 37 to 4 B.C. is not remembered for justice but for its indiscriminate cruelty. His most notorious act was the murder of all male infants in Bethlehem to prevent the fulfillment of a prophecy heralding the birth of the Messiah. There is no record of the decree other than the Gospel of Matthew, and biblical scholars debate whether it actually took place, but the story is in keeping with a man who arranged the murders of, among others, three of his own sons and a beloved wife.

Long an object of scholarly as well as popular fascination, Herodium, also called Herodion, was first positively identified in 1838 by the American scholar Edward Robinson, who had a knack for locating biblical landmarks. After scaling the mountain and comparing his observations with those of the first century Jewish-Roman historian Flavius Josephus, Robinson concluded that “all these particulars…leave scarcely a doubt, that this was Herodium, where the [Judean] tyrant sought his last repose.” Robinson’s observation was confirmed later that century by Conrad Schick, the famous German architect and archaeologist who conducted extensive surveys of Jerusalem and its nearby sites.

Mot slutten av artikkelen skildrar ho korleis professor Ehud Netzer som fann grava i 2007, viser henne fram på staden:

Clad in work shorts, hiking shoes and a well-worn leather Australian bush hat, Netzer scampers up the path to the tomb site. The septuagenarian offers me a hand as I seek a toehold. He greets the crew in Hebrew and Arabic as we pass from one section, where workers wield pickaxes, to another, where a young architect sketches decorative elements.

The tomb site is nearly barren, but the podium that bore the royal sarcophagus hints at magnificence. It is set into the stony earth, partially exposed and unmarred, the joints between the smooth white ashlars (slabs of square stone) so fine as to suggest they were cut by a machine. Netzer has also found the corner pilasters (columns partially built into the walls), enabling him to estimate that the mausoleum, nestled against the side of the mountain, stood on a base 30 by 30 feet and was some 80 feet high—as tall as a seven-story building. It was built of a whitish limestone called meleke (Arabic for “royal”) that was also used in Jerusalem and in the nearby Tomb of Absalom—named after the rebellious son of King David, but likely the tomb of the Judean King Alexander Jannaeus.

The mausoleum’s design is similar to the Tomb of Absalom, which dates to the first century B.C. and is notable for its conical roof, a motif also seen at Petra. The remnants of the mausoleum’s facade are composed of the three elements of classical entablature: architraves (ornamental beams that sit atop columns), friezes (horizontal bands above the architraves) and cornices (crown molding found on the top of buildings). Netzer has also found pieces of five decorative urns. The urn was a funerary motif, used notably at Petra.

Despite the work still to be done—excavating, assembling, publishing the data—Netzer is clearly gratified by what he has learned, which is, he says, the “secret” of Herodium: how Herod found a way to keep his vow and be buried in the desert. “In my field, ancient archaeology, you could say that once circumstances give me the opportunity to be quite certain, it’s not in my character to have further doubts.”

(Les meir)

Pavens program i Midt-Austen

8.-15. mai 2009

Pave Benedict er for tida på offisielt besøk i Jordan, Israel og dei palestinske områda. Dette er ei viktig reise som eg håper kan gje positive ringverknadar for den kristne minoriteten i desse landa og for forholdet mellom religionane som har røter her.

Pavebesøket i Midt-Austen starta i går då han kom til Amman. I dag har han bl a vore på Nebofjellet der Moses i følgje 5. Mosebok fekk sjå inn i det lova landet før han døydde (5. Mos 34,1-8), han har lagt ned grunnstein for eit katolsk universitet i Madaba og hatt samtalar med muslimske leiarar i Amman.

Her er nokre høgdepunkt frå paven sitt program dei komane dagane:

Søndag 10.05: Feiring av messe på stadion i Amman. Grunnsteins-nedlegging for to kyrkjer i Betania på den andre sida av Jordan.

Måndag 11.05: Paven kjem til Israel. Han landar på flyplassen i Tel Aviv og reiser vidare til Jerusalem. Besøk hos den israelske presidenten. Besøk i Yad Vashem. Møte med organisasjonar som er engasjert i religionsdialog.

Tysdag 12.05: Denne dagen skal han ha offisielle visittar hos religiøse leiarar. Først besøk hos Stormuftien, den muslimske leiaren i Jerusalem. Dette besøket skal vera på tempelplassen! Deretter besøk hos dei to sjefsrabbinarane i Jerusalem. Bøn i Øvresalen på Sionsfjellet. Deretter feirar paven messe i Kedrondalen.

Onsdag 13.05: Besøk i Betlehem, bl a med messe på Krybbeplassen framfor Fødselskyrkja og besøk i flyktiningeleiren Al Aida.

Torsdag 14.05: Besøk i Nasaret, bl a med messe, møte med religiøse leiarar i Galilea og vesper i det øvre kyrkjerommet i Bodskapskyrkja (“Bebudelseskirken”).

Sjå meir detaljert program her.

Sjå elles Den katolske kyrkja i Norge si samleside om reisa, med mange lenker vidare.

Bonden og Herodes den store

Fartein Valen-Sendstad har skrive ein interessant artikkel med bakgrunnsstoff for juleevangeliet. Han skriv godt om levekåra i Betlehem på tida då Jesus blei født og samanliknar med det lukseriøse livet til Herodes den store på borga Herodion like utanfor Betlehem.

Bonden og Herodes den store

Englene kom ikke til de rike ved bassengkanten.

Julefortellingene i Lukas-evangeliet fører oss til Betlehem mot slutten av kong Herodes’ regjeringstid. Kanskje er det år 7 før Kristus.

På den tiden var Betlehem ei lita bygd med noen få hundre innbyggere stablet tett sammen på et høydedrag. Bygda manglet permanent vannkilde og hadde derfor ikke ressurser til å bli noe av betydning. Bonden måtte samle alt han kunne av regnvann og lagre det i huler og sisterner i den porøse fjellmassen. Det kunne regne ganske bra, men bare fra desember til mars.

De fleste bodde i hus bygd av naturstein, noen også i huler i fjellet. Synagogen i datidens Betlehem var ikke en egen bygning, men et steinlagt gårdsrom eller et stort rom i det største huset.

(Les meir i Stavanger Aftenblad)

Frå Fødselsgrotta i Betlehem

Hic de Virgine Maria Jesus Christus natus est

Mitt hjerte alltid vanker i Jesu føderom,
der samles mine tanker som i sin hovedsum.
Der er min lengsel hjemme,
der har min tro sin skatt;
jeg kan deg aldri glemme, velsignet julenatt!

(Brorson)

Om Betlehemsstjerna

Det har kome ein kommentar på den gamle bloggen min. Tar ein kopi og legg det inn her som eit eige notat. Kommentaren er skriven av Eivind Lundager.

Hei.

Ros til Arne for en artig hjemmeside som inneholder mye interessant og tankevekkende stoff, blant annet over bibelsk akreologi.

Jeg ønsker bare å gjøre oppmerksom på en annen nettside som berører dette emnet i omfattende grad, nemlig www.bethlehemstar.net.
Der ligger det en solid og velbegrunnet studie over Betlehemsstjernen. Forskningen er basert på både bibelske og profane kilder kombinert med data-assistert astro-arkeologi. Undertegnede har for øvrig hatt god kontakt med The Star Project i USA som er eier av nettstedet – i forbindelse med at innholdet ble oversatt til norsk.

De som lurer på hva denne myteomspundne stjernen var, anbefales å finne norsk-knappen og lese seg opp på resten. Kom gjerne med kommentarer!

Riktig god fornøyelse!

Hilsen Eivind

Herodes’ grav på NGC

National Geographic Channel annonserer nå ei spesialsending om funnet av Herodes den store si grav. NGC si nettside inneheld mykje stoff om Herodes og grava, blant anna foto, video, artiklar og spel.

Sendinga skal gå på lufta søndag 23. november.

Herodes den store si grav blei funnen på Herodion ved Betlehem i 2007. Sjå tidlegare stoff om funnet av grava her på bloggen.

Ramaskrik

28. desember blir markert som Dei uskuldige barna sin dag.
Den kristne tradisjonen fokuserer denne dagen spesielt på historia om
at Herodes den store drap barna i Betlehem for å rydda Jesus av vegen.
Bibelhistoria finn me hos evangelisten Matteus (Matt 2,16-18):

Då
Herodes skjøna at vismennene hadde lurt han, vart han brennande harm.
Han sende ut folk og drap alle guteborn i Betlehem og nabolaget som var
to år eller yngre; dette svara til den tida han hadde fått vita av
vismennene. Då vart det oppfylt, det som er tala gjennom profeten Jeremia:

Eit rop høyrest i Rama
gråt og høglydt klage:
Rakel græt over borna sine
og vil ikkje la seg trøysta.
For dei er ikkje meir.

Eg
har lese at det kan ha vore om lag 20 barn som blei drepne i denne
terroraksjonen. Dette er sjølvsagt eit høgst usikkert tal, men skal
vera rekna ut på grunnlag av estimert folketal i Betlehem på den
aktuelle tida (Gunnar Johnstad: Håndbok til Det nye testamentet, s 22).

Det er forresten frå denne bibelteksten me har uttrykket ramaskrik. Rama er eit gamalt bibelsk bynamn og sitatet som Matteus nyttar, er frå Jer 31,15.

Les meir om Dei uskuldige barna sin dag på Den katolske kyrkja si nettside.

Å kom, bli med til Davids by. Del 3

Etter besøk på Hyrdemarkene (del 1) og i Fødselskyrkja (del 2) forlet me nå fortida og skal møta nokre av dei kristne palestinarane som bur i området i dag. Tidlegare var Betlehem ein kristen by, nå er muslimane i fleirtal. Og dei kristne blir stadig færre. Mange reiser ut for å få eit enklare liv. Den kristne kyrkja i området prøver å motverka denne tendensen, men det er vanskeleg å gjera noko med det.

Dei fleste kristne palestinarane høyrer til den gresk-ortodokse kyrkja, men det finst fleire kyrkjesamfunn her. For oss er det naturleg å oppsøkja den evangelisk-lutherske kyrkja, og me finn igjen fram til ein drosjesjåfør og bed han køyra oss til Reformasjonskyrkja i Beit Jala.

Her blir me tatt godt i mot av pastor Jadallah Shihadeh, som har gode kontaktar i europeiske kyrkjer og som bl a har besøkt Bryne. Han fortel meir om den kristne delen av det palestinske folket. Dei har vore eit kristent folk sidan Paulus si tid, dei er ikkje muslimar som har blitt kristne! Vidare fortel han om den lutherske kyrkjelyden som er ein minoritet i Beit Jala med ca 500 medlemer i ein bydel med 15.000 innbyggjarar.

Me blir invitert med på gudsteneste med kyrkjelyden. Liturgi og preike er på arabisk, men me kjenner oss heime likevel. Og når dei hentar fram brød og vin, får me feira vår felles tru på at den Jesus som blei født i Betlehem, også lever i dag.

Etterpå inviterer presten oss inn i gjestehuset deira, Abrahams Hus. Me får høyra om visjonen: ”Det eine folket si lukke er avhengig av det andre folket si lukke.” Kyrkjelyden ønskjer å vera eit senter for kultur, samtale og forsoning, og dei arbeider for å overvinna motsetnadar og konfliktar. I denne samanhengen er dei heller ikkje redde for å knyta kontaktar med jødar og muslimar.

Turen vår rundt i Betlehem har ført oss til ein kristen kyrkjelyd i byen der Jesus blei født. Her møter me menneske som lever i ei verd full av konfliktar, og som tar Bibelens ord om forsoning på alvor. Dei har eit håp om fred på jord, og dei trur at dei som kristne har ei viktig oppgåve i å arbeida for den freden.

Å kom, bli med til Davids by. Del 2

Juleevangeliet fortel at gjetarane fekk ei himmelsk oppfordring til å gå inn i byen og finna det nyfødde barnet. Me følgjer i gjetarane sine spor, og finn ein drosje som kan frakta oss vidare inn til sentrum av Davids by, til Fødselskyrkja.

Sjåføren køyrer oss heilt inn på Krubbeplassen og stansar framfor den store bygningen. Fødselskyrkja er ei svært gamal kyrkje, den har røter tilbake til keisar Konstantin si tid på 300-talet. Her har det vore eit samanhengande gudstenesteliv i snart 1700 år! Og tradisjonane om staden går enda lenger tilbake. Det er fleire skriftlege kjelder som syner at Jesu fødestad var kjent blant dei kristne i dei første hundreåra, og det var dei lokale kristne som peika ut staden då bygginga av den første Fødselskyrkja starta i 326.

Konstantins kyrkje blei øydelagt på 500-talet, og keisar Justinian bygde då ei ny og større kyrkje. I hovudsak er det faktisk denne kyrkja som står her ennå. Interiøret er rett nok sterkt prega av korsfarartida på 1100-talet. Og muslimar fjerna på 1500-talet marmoren som dekte kyrkja, og brukte den på Tempelplassen i Jerusalem.

Men kyrkja har utruleg nok blitt spart for meir omfattande herjingar i urolege tider, for eksempel i 614 då persarane øydela mykje i denne delen av det bysantinske riket.

Mange kyrkjer blei brent, men Fødselskyrkja blei ståande. Grunnen skal vera at den persiske hæren her møtte eit stort mosaikkbilete av tre menn med gull, røykjelse og myrra, – og dei hadde persiske klede på seg! I respekt for dette møtet med vise menn frå sin eigen kultur, sparte dei kyrkja.

Fødselskyrkja har verkeleg bevart preget av å vera ein heilagdom. Sjølv om det til tider kan vera mange menneske her, opplever me at roen senker seg. Og me blir uvilkårleg dregne mot trappa ned til grotta under hovudaltaret.

Fødselsgrotta er ein stad for undring og tilbeding, og svært mange som kjem hit, endar opp med å knela ned ved sølvstjerna som markerer Jesu fødestad. Me òg knelar ned, og me les innskrifta på stjerna: Hic de Virgine Maria Jesus Christus natus est (her blei Jesus Kristus født av jomfru Maria).

Besøket i Fødselsgrotta er eit høgdepunkt på turen rundt i Betlehem. Dette er ein fantastisk stad å koma! Sjølv om me har lese juleevangeliet tidlegare på dagen, tar me på nytt fram nytestamentet og les: ”Og medan dei var der, kom tida då ho skulle føda, og ho fekk son sin, den førstefødde; ho sveipte han og la han i ei krubbe, for dei fann ikkje husrom nokon stad.”

Og etterpå fell det naturleg å syngja Brorson sin julesalme:

Mitt hjerte alltid vanker i Jesu føderom,
der samles mine tanker som i sin hovedsum.
Der er min lengsel hjemme,
der har min tro sin skatt;
jeg kan deg aldri glemme, velsignet julenatt!

Men verda er full av paradoks. Midt i dette heilage rommet blir me minna om sølvstjerna si spesielle historie. Den blei først plassert her av katolikkane i 1717. Den gresk-ortodokse kyrkja fjerna den i 1847, men blei seks år seinare tvunge til å setja den på plass igjen av det tyrkiske (muslimske) styret.

Og denne ”stjernekrigen” var faktisk ei medverkande årsak til Krimkrigen (1853-1856) mellom Russland på den eine sida og England, Tyrkia og Frankrike på den andre sida. I dag er det den gresk-ortodokse kyrkja som har ansvar for grotta, og det verkar ikkje som om dei har nokon problem med å ha sølvstjerna her.

Hieronymus om Jesu fødestad

Hieronymus (331-419), ein av kyrkjefedrane, levde den siste delen av livet sitt i ei grotte nær Fødselsgrotta. Han var kritisk til utviklinga på staden, og sa i ei julepreike:

Hvor jeg ønsker jeg kunne fått se den krybbe der vår Herre en gang lå! Nå har vi kristne fjernet krybben av leire, og vi har erstattet den med en av sølv, angivelig for å ære ham som ble lagt der. Men for meg er den som er fjernet av større verd. For den hedenske verden samler seg gull og sølv. Men den kristne tro fortjener krybben av leire. For han som lå der forsmådde gull og sølv. Jeg forakter ikke dem som har villet ære ham og har satt opp sølvkrybben, slik jeg heller ikke har noen forakt for dem som laget gullkar til templet. Men jeg beundrer vår Herre – han som er verdens skaper, og som ikke ble født mellom sølv og gull, men som ble lagt i en krybbe av leire.

Skulpturen av Hieronymus står ved Fødselskyrkja i Betlehem.  Utdraget frå julepreika hans er sitert frå boka Barnet og byen av Ole Christian Kvarme.

 

Å kom, bli med til Davids by. Del 1

Originalversjonen av denne artikkelen stod i papirutgåva av Jærbladet 29. desember 2006. Eg har nå bearbeidd den for bloggen, og delt den opp i tre delar. Teksten er formulert som skildring av ein dagstur til Betlehem og er skriven på grunnlag av fleire besøk i byen dei siste åra.

Å kom, bli med til Davids by
hvor engler synger under sky!
Å la oss gå på marken ut
hvor hyrder hører nytt fra Gud!

Når me syng dette verset i julesongen Det kimer nå til julefest, er det Betlehem me syng om. Kong David kom frå Betlehem og Josef, som ”høyrde til Davids hus og ætt”, måtte i følgje juleevangeliet reisa hit for å skriva seg inn i manntalet.

Jesu fødestad har naturleg nok ein heilt spesiell posisjon i vår kristne kulturkrets. På Jesu tid var dette ein liten jødisk landsby med ei stolt historie knytt til David og med profetiar som knytte Messias til staden.

I dag er Betlehem ein palestinsk by på Vestbreidda, med blanda befolkning av kristne og muslimar. Det er normalt ikkje vanskeleg for ein norsk reisande å koma inn i byen. Men for lokalbefolkninga kan det vera svært problematisk å få passera grenseposten ved den omstridde muren.

Me skal nå leggja ut på ei reise inspirert av julesongen. Det er mykje å oppleva her, og me startar rett innanfor muren med å be sjåføren i ein av dei mange drosjane køyra oss til Hyrdemarkene.

Den nøyaktige staden der møtet mellom gjetarar og englar fann stad, kan av naturlege grunnar ikkje påvisast. Men tradisjonen om englane som synte seg for gjetarar på nattevakt, har alltid vore knytt til eit dalføre aust for Betlehem, og sjåføren veit kvar han skal køyra oss.

Han set oss av ved fransiskanarane sin eigedom i Beit Sahour. Heilt opp til vår tid har det vore beitemarker her, og faktisk treff me i dag ein gjetar som er ute med saueflokken sin i området.

Ein munk viser oss inn i ei stor naturleg grotte som i dag er gjort om til kapell. Det er ikkje så vanskeleg å sjå for seg at denne grotta i tidlegare tider kan ha vore overnattingsstad både for gjetarar og dyr.

Me finn fram nytestamentet og les: ”Det var nokre gjetarar der i området som var ute på markene og heldt vakt over flokken sin om natta. Med eitt stod ein Herrens engel framfor dei, og Herrens herlegdom lyste kringom dei. Då vart dei gripne av stor redsle. Men engelen sa til dei: Ver ikkje redde! Sjå, eg kjem til dykk med bod om ei stor glede, ei glede for heile folket. I dag er det fødd dykk ein frelsar i Davids by. Han er Messias, Herren.”

Munken tar oss også med inn i Englekapellet som fransiskanarane bygde på 1950-talet. Kapellet er forma som eit telt og er innvendig dominert av tre store veggmaleri som skildrar juleevangeliet. Her song englane det som har blitt utgangspunkt for lovsongen i kristne kyrkjer over heile verda: Gloria in excelsis Deo, ære vere Gud i det høgste. Forsiktig testar me den spesielle akustikken i kapellet, og her er det ikkje vanskeleg å bli inspirert til å bidra i den verdsvide lovsongen!

Julefeiring i Betlehem

I dag på 1. juledag kjem meldingar om at det er fleire tilreisande som feirar jul i Betlehem enn det har vore dei siste åra. Det er bra!

Vårt Land skriv:

Etter flere års laber interesse opplever Betlehem et oppsving i antall pilegrimer og turister som feirer jul i Jesu fødeby.

Den israelske muren og den vanskelige sikkerhetssituasjonen ser ikke
lenger ut til å skremme turistene bort fra byen på den palestinske
Vestbredden.

– Mellom 25.000 og 35.000 pilegrimer
og turister kommer til å være her i dag og i morgen, dobbelt så mange
som i fjor. I dag har vi omtrent 60 til 70 prosent av normal turisme og
pilegrimsferder til byen, sier ordfører Victor Batarseh til BBC.

Også handelsnæringen setter pris på oppgangen.

– I år er det mye bedre for
turistnæringen enn de sju siste årene. Stemningen er generelt bedre.
Det er relativt rolig når det gjelder sikkerhet, sier butikkmannen
Jacques Aman til nyhetsbyrået AP.

BBCs reporter konstaterer imidlertid
at det er langt færre turister i byen enn for noen år siden, og at de
fleste som samlet seg ved Fødselskirken til messe julaften, var lokale
innbyggere. (les meir)

Oppdatering: Karin Riska har i dag lagt ut bilete frå feiringa i Betlehem på bloggen sin. Bileta viser tradisjonell palestinsk julefeiring, omtrent som ein norsk 17. mai. Her er det tog med korps og speidarar, og eit yrande folkeliv. Sjå bileta hennar her.

Gjesteskribent: Matteus

Jesus blir fødd

Då
Jesus Kristus vart fødd, gjekk det såleis til: Mor hans, Maria, var
lova bort til Josef. Men før dei kom saman, synte det seg at ho var med
barn ved Den heilage ande. Josef,
mannen hennar, var ein rettvis mann og ville ikkje føra skam over
henne; han sette seg føre å skilja seg frå henne i det stille. Då
han hadde tenkt ut dette, synte ein engel frå Herren seg for han i ein
draum og sa: «Josef, Davids son! Ver ikkje redd å ta Maria heim til deg
som kona di. For barnet som er avla i henne, er av Den heilage ande. Ho skal føda ein son, og du skal gje han namnet Jesus, for han skal frelsa folket sitt frå syndene deira.» Alt dette hende så det skulle oppfyllast, det Herren har tala gjennom profeten:

Sjå, møya skal bli med barn og føda ein son
og dei skal gje han namnet Immanuel
– det tyder: Gud med oss.

Då Josef vakna frå søvnen, gjorde han som Herrens engel hadde bode han og tok Maria heim til seg som kona si. Men han levde ikkje saman med henne før ho hadde fødd son sin, og han gav han namnet Jesus.

Vismennene hyllar Jesus

Då Jesus var fødd i Betlehem i Judea, i kong Herodes’ dagar, kom det nokre vismenn frå Austerland til Jerusalem og spurde: «Kvar er den jødekongen som no er fødd? Vi såg stjerna hans gå opp, og no er vi komne og vil hylla han.» Då kong Herodes fekk høyra det, vart han svært uroleg, og heile Jerusalem med han. Han kalla saman alle overprestane og dei skriftlærde i folket, og spurde dei ut kvar Messias skulle bli fødd. «I Betlehem i Judea,» svara dei, «for slik står det skrive hos profeten:

Du Betlehem i Juda land,
blant fyrstane i Juda  er du slett ikkje den ringaste.
Frå deg skal det koma ein fyrste,
ein hyrding for mitt folk Israel.»

Då kalla Herodes vismennene til seg i løynd og spurde dei nøye ut om kva tid stjerna hadde synt seg. Så
sende han dei til Betlehem og sa: «Gå og forhøyr dykk nøye om barnet.
Og når de har funne det, så sei frå til meg, så eg òg kan koma og hylla
det.» Då
dei hadde høyrt kva kongen hadde å seia, tok dei i veg. Og sjå, stjerna
som dei hadde sett koma opp, fór føre dei heilt til ho vart ståande
over staden der barnet var. Då dei såg stjerna, vart dei umåteleg glade. Dei
gjekk inn i huset og fann barnet hos mora, Maria. Og dei fall på kne og
hylla det. Så opna dei skrina sine og bar fram gåver til barnet: gull,
røykjelse og myrra. Men Gud varsla dei i ein draum at dei ikkje måtte fara attende til Herodes, og dei tok ein annan veg heim til landet sitt.

På flukt til Egypt

Då
dei var farne, synte Herrens engel seg for Josef i ein draum og sa:
«Stå opp, ta barnet og mora med deg og røm til Egypt, og bli der til eg
seier frå! For Herodes kjem til å leita etter barnet og vil drepa det.» Han stod opp, tok barnet og mora og drog til Egypt same natta. Der vart han verande til Herodes døydde. Slik skulle det oppfyllast, det Herren har tala gjennom profeten:

Frå Egypt kalla eg son min.

Barnemordet i Betlehem

Då
Herodes skjøna at vismennene hadde lurt han, vart han brennande harm.
Han sende ut folk og drap alle guteborn i Betlehem og nabolaget som var
to år eller yngre; dette svara til den tida han hadde fått vita av
vismennene. Då vart det oppfylt, det som er tala gjennom profeten Jeremia:

Eit rop høyrest i Rama,
gråt og høglydt klage:
Rakel græt over borna sine
og vil ikkje la seg trøysta.
For dei er ikkje meir.

Frå Egypt til Nasaret

Etter at Herodes var død, synte Herrens engel seg i ein draum for Josef i Egypt og sa: «Stå opp, ta barnet og mora og dra til Israelslandet! For no er dei døde, dei som ville ta livet av barnet.» Då stod han opp, tok barnet og mora og fór til Israelslandet. Men
då han fekk høyra at Arkelaos hadde vorte konge i Judea etter Herodes,
far sin, torde han ikkje fara dit. Han vart varsla i ein draum og fór
til Galilea. Då
han kom dit, busette han seg i ein by som heiter Nasaret. Slik skulle
det oppfyllast, det som er tala gjennom profetane, at han skulle
kallast nasarear.

Kjelde: Evangeliet etter Matteus 1,18-2,23, omsett av Den Norske Bibelselskap på www.bibelen.no

En krybbe var vuggen

Nå når det nærmar seg jul, vil eg trekkja fram noko eg skreiv om juleevangeliet her på bloggen i jula i fjor. Eg refererte blant anna til nokre tankar om krubba i juleevangeliet, henta frå boka The Birth of the Messiah av Raymond E. Brown:

Han poengterer at krubba i juleevangeliet slett ikkje treng vera eit teikn på at Jesus var født i fattigdom i forhold til den tids levestandard, men at ho først og fremst er ei underleg og oppsiktsvekkjande plassering av eit nyfødt barn og derfor eit teikn for gjetarane. (les meir)

Betlehem i fokus

"I wanted to see where Jesus was born — I think it’s something every
Christian should do," said 21-year-old Ukrainian baptist Andrew
Dubovoy. "I asked the tour agency many times about safety but now I’m
in the city I feel fine."

Det er nyhetsbyrået Reuters som i går skreiv om denne unge pilegrimen i artikkelen Bethlehem profits from peaceful Christmas. Mange ulike medier melder nå om at det kjem mange tilreisande til Betlehem i jula i år, noko eg også i forrige veke kommenterte her på bloggen.  Dette er godt nytt for den lidande kristne befolkninga i Betlehem.

Eit anna tema som heldigvis også får fokus nå før jul, er nettopp dei kristne palestinarane sin vanskelege situasjon, sjå t.d. denne artikkelen i det danske Kristelig Dagblad:

Hvis de kristne palæstinensere ikke er ved at pakke deres kufferter, er
det, fordi de allerede er rejst. Sådan beskriver den israelske advokat
Justus Reid Weiner situationen i Det Palæstinensiske Selvstyre, hvor de
kristne ifølge hans overbevisning bliver trængt ud af samfundet af den
tiltagende islamisme.

Det
værste ved denne tendens er ifølge Weiner, at medier,
menneskerettighedsorganisationer og politikere næsten alle forholder
sig apatisk til den dramatiske udtømning af selvstyreområderne for
kristne beboere.

Justus Reid Weiner er tilknyttet tænketanken
Jerusalem Center for Public Affairs. Han er advokat med speciale i
menneskerettigheder. (les meir)

Til Betlehem i jula?

Reiseaktiviteten til Betlehem er visstnok på veg oppover igjen. Det har vore fleire dårlege år, og dette gjer det svært vanskeleg for byen som i stor grad er økonomisk avhengig av turismen. Nå melder Yahoo News at det er venta mange tilreisande til Betlehem i jula i år:

There’s a reason for Christmas cheer in biblical Bethlehem
this year — more tourists are on their way now than in any holiday
season since Israeli-Palestinian fighting broke out seven years ago,
the town’s mayor said Tuesday. (les meir)

Eg håper det er meir enn ønsketenking!

Sjølv har eg vore i Betlehem fleire gonger dei siste åra, men aldri i julehøgtida. Biletet viser delar av Fødselskyrkja, bygd over staden der Jesus truleg blei født. Eg har skrive noko Betlehemsrelatert stoff her på bloggen tidlegare, sjå f eks dette innlegget om kristne palestinarar i Betlehem.

Født i Betlehem eller i …?

Denne jula har det vore ei rekke medieoppslag om kvar Jesus "eigentleg" blei født. Det viser seg å vera godt stoff. Men det er viktig å vera merksam på at me finn heile spekteret frå fagleg interessante artiklar til det eg vågar å kalla useriøs vidareformidling (kvitvasking?) av heller tvilsame teoriar.

Krubba i juleevangeliet

Eg er heime etter å ha forretta ved tre gudstenester nå på julaftan. Først to familiegudstenester med masse barn til stades, og så ei meir stille og “vaksen” gudsteneste til slutt. Det er flott å vera i kyrkja ein slik dag. Her kjem folk i alle aldrar og feirar Jesu fødsel. “Nå vandrer fra hver en verdenskrok, i ånden frem, i ånden frem, et uoverskuelig pilgrimstog mot Betlehem, mot Betlehem.”  Ca 1200 menneske har vore til gudsteneste i Bryne kyrkje i dag. Og i morgon er det høgtidsgudsteneste, der me også reknar med meir folk enn vanleg.

Kyrkja er pynta til fest, – nye folk har tatt ansvar og gjort det på sin flotte måte. Og nytt av året var også ein stor stall med krubbe og høy, som barna kunne koma fram og setja seg inn i.

Men først og fremst er julaftan feiringa av at Gud blei menneske, i eit lite barn i ei krubbe. Derfor tar eg med litt stoff om juleevangeliet her på bloggen i kveld. Det er mange interessante detaljar i denne bibelteksten, og utruleg mange trådar som kan trekkjast til andre bibeltekstar. I dag vil eg skriva litt om krubba som Jesus blei lagt i.

(Julemiddagen er snart klar, gjestene har kome og storfamilien på 12 skal snart gå igang med den meir private delen av feiringa. Heldigvis hadde eg skrive dei følgjande tankane tidlegare i dag.)

Juleevangeliet (Luk 2,1-20) kan delast i tre hovuddelar:

1. Jesu fødsel (v 1-7)
2. Bodskapen (v 8-14)
3. Reaksjonen (v 15-20)

Sentrum i teksten er det som står i vers 11:

“I dag er det fødd dykk ein frelsar i Davids by. Han er Messias, Herren.”

Lukas fortel at den nyfødde frelsaren blei lagt i ei krubbe. Det kan faktisk verka som om det var svært viktig for han å få fram kvar Jesus blei lagt. Krubba er med i alle dei tre hovuddelane av teksten (v. 6, 12 og 16). Og Lukas er nøye med skildringa; barnet blei sveipt og lagt i ei krubbe, fordi dei ikkje fann husrom nokon stad.

Me kan leggja merke til at Lukas verken nemner herberget eller stallen! Det mykje omtalte herberget, der det ikkje var ledig rom, har nå også forsvunne ut av den nyaste norske omsetjinga av Bibelen. Ordet som tradisjonelt har vore omsett med “herberge”, er katalyma. Det brukest til vanleg om gjesterommet i eit privathus, eit rom som ofte låg i andre etasje over staden der dyra var. Og dyra var ikkje i ein norsk stall, men i eit rom i huset eller i ei grotte i tilknyting til huset.

Eg har høyrt mange forklaringar og utleggingar om korfor Maria og Josef ikkje fann husrom nokon stad. Men dette skriv faktisk ikkje Lukas noko om. Slike innleggingar i teksten skapar sjølvsagt liv i dei mange dramatiseringane av juleevangeliet (og dette er noko eg likar å vera med på!), men akkurat nå vil eg heller sjå på kva teksten faktisk seier og den bibelske bakgrunnen for dette.

I adventstida i år har eg arbeidd med The Birth of the Messiah av Raymond E. Brown. Dette er ein svær kommentar og eg har ikkje hatt tid til å lesa heile boka (eg kjøpte den på antikvariat i Tel Aviv i haustferien). Eg tar i det følgjande med nokre tankar som eg har funne hos Brown (s 418 ff).

Jesus født i fattigdom?

Han poengterer at krubba i juleevangeliet slett ikkje treng vera eit teikn på at Jesus var født i fattigdom i forhold til den tids levestandard, men at ho først og fremst er ei underleg og oppsiktsvekkjande plassering av eit nyfødt barn og derfor eit teikn for gjetarane.

Ei anna sak er at Jesus blei født “i fattigdom” då han, som Guds evige Son, lét seg føda inn i vår verd som eit vanleg menneske. Her er eit par bibelsitat som seier noko om dette:

Han var i Guds skapnad (…)
men han gav avkall på sitt eige,
tok ein tenars skapnad
og vart menneske lik. (Fil 2,6-7)

De kjenner vår Herre Jesu Kristi nåde, at han for dykkar skuld vart fattig då han var rik, så de ved hans fattigdom skulle bli rike. (2. kor 8,9)

Bibelsk bakgrunn for krubba?

Jes 1,3 er ein viktig bakgrunn for krubba i juleevangeliet:

Ein okse kjenner sin eigarmann,
og eit esel krubba åt herren sin.
Men Israel kjenner ingen ting,
mitt folk er utan skjøn.

Lukas si forteljing opphevar denne domen over Israel, seier Brown. Gjetarane blir sendt til krubba for å finna Herren som er ei kjelde til glede for heile Israelsfolket. Dei finn barnet i krubba og dei byrjar å prisa Gud. Med andre ord; Guds folk har begynt å kjenna “krubba åt herren sin”.

Eit barn som er sveipt

Kanskje det manglande husrommet (Luk 2,7) kan ha ein samanheng med orda i Jer 14,8, adressert til Israels herre og frelsar?

… kvifor er du som ein gjest i landet,
lik ein ferdamann som berre stoggar for ei natt?

Brown peiker på at Israels herre og frelsar nå ikkje kjem som ein framand som treng husrom/herberge for ei natt. Sveipinga kan vera eit teikn på at Israels Messias ikkje er eit utskot i folket, men tvert imot at barnet blir tatt i mot på ein omsorgsfull og passande måte.

I Visdommens bok 7,3 ff står desse orda, tillagt kong Salomo:  “Da jeg kom til verden, begynte jeg å puste den samme luft som alle andre. Jeg ble lagt på den samme jord, og som hos alle andre nyfødte var min første lyd et skrik. Jeg ble reivet og stelt med, for slik begynner også kongen livet. Inngangen til livet er ens for alle; utgangen likeså.” (Visdommens bok er ei av dei apokryfe bøkene som er med i nokre bibelutgåver. Dette er jødiske skrift frå tida mellom GT og NT. Du finn dei, dessverre bare på bokmål, på www.bibelen.no viss du merkar av feltet “inkl de deuterokanoniske bøker”.)

Brown avsluttar omtalen av krubba med å visa til ein artikkel av Giblin der biletet blir samanfatta slik: Jesus er født i Davids by, ikkje i husrom/herberge som ein framand, men i ei krubbe der Gud stadfestar at folket er hans folk. Og sveipinga svarar til hans kongelege rolle.

Stoltenberg på heilag grunn

NTB melder i dag at statsministeren har besøkt Fødselskyrkja i Betlehem. Det blir meldt at han ikkje har nokon kristen tru, men at han "blei rørt" då han tende lys på Jesu fødestad. Flott at han blei rørt, tenkjer eg!

Dette biletet av lys i Fødselskyrkja tok eg då eg var der i haustferien i år.

Eg syns det er sterkt å koma til denne staden, og interessant nok ser eg at det er det same ordet Stoltenberg grip til når han skal seia kva han tenkjer:

"Alle mennesker kjenner følelser når de er på et slikt sted. Uavhengig av hvilken tro man har, er det sterkt å være et sted som representerer så mye tro for så mange." (Les meir)

Det er på ein måte som om han står utanfor og kommenterer juleevangeliet, der engelen forkynner at Jesu fødsel er "ei glede for heile folket" (Luk 2,10).

Veien til Betlehem

I kveld har eg vore og sett filmen Veien til Betlehem. Jesu barndomshistorie er ei veldig kjent og viktig forteljing, og eg syns det var spennande å sjå koss denne forteljinga var blitt behandla som film.

Det er mykje bra å seia om filmen. Spesielt blei eg imponert over Josef, spelt av Oscar Isaac. Tolkninga av Josef fekk fram mange flotte trekk ved denne bibelske personen. Det var også fint å sjå koss livet i Nasaret var skildra. På mange måtar minna bygningane og miljøet meg om Nazareth Village som eg besøkte tidlegare i haust. Eg syns scenene med daglegliv frå Nasaret verka sannsynlege og ekte.

Filmen set også Jesu kome inn i ein større samanheng. Slik sett er det verkeleg ein film for adventstida. Det heile byrjar med eit sitat frå profeten Jeremia (23,5-6) der det står om dagar som skal koma då ein rettferdig spire skal veksa fram i Davidsætta. Det blir gjort klart at den messianske forventninga låg som eit bakteppe i Galilea i tida rundt Jesu fødsel. Samtidig kjem det fram kor annleis Jesu fødsel var i forhold til dei mange forventningane som fanst. Det var slett ikkje venta at Messias skulle koma som eit barn!

Eg syns den delen av filmen som handla om Betlehem, var den svakaste. Dessverre, må eg seia, for dette skulle jo vera høgdepunktet! Josef og Maria kom i følgje filmen fram om natta og han hadde det meir travelt enn eg har forestilt meg med å finna husly før fødselen sette igang. Det var ingen andre menneske ute då dei kom til Betlehem. Jo forresten, det var visst ein mann der, som lot dei få ta inn i grotta der dyra hans var. Men eg fekk heller ikkje seinare inntrykk av at det var levande liv i byen der Jesus blei født! Den nyfødte Jesus fekk besøk av gjetarar og vismenn (samtidig!) og Josef flykta med Maria og barnet til Egypt i siste liten. Alt dette skjedde i rask rekkefølgje, – eg fekk mest inntrykk av at det skjedde i løpet av ei natt …

Herrens engel som kom med viktige bodskap, var fint framstilt. Men kvar blei det av den store himmelhæren som song Gloria på markene utanfor Betlehem?

«Ære vere Gud i det høgste,
og fred på jord blant menneske som Gud har glede i!»

Trass dette hadde eg alt i alt ei god oppleving i kinosalen. For meg fungerte det som ei annleis levandegjering av den store juleforteljinga. Og dette er jo bibelstoff eg sjølv arbeider mykje med  for tida, gjennom adventsgudstenester og andre samlingar, og gjennom førebuing til julehøgtida i kyrkja.

Oppdatering 15.12: Sjå også Peter T. Chattaways vurdering av filmen på Christianity Today Movies (via NT Gateway Weblog).

Kort rapport

Bare ein kort rapport fraa Jerusalem. Turen har gaatt flott saa langt. Alt er vel med oss. Det var flott aa koma tilbake til kyrkjelyden i Beit Jala paa gudsteneste i dag.

Jesu føderom

Eg har vore i Betlehem fleire gonger. Det som er viktigast for meg når eg er i byen, er besøk i den gamle Fødselskyrkja og kontakt med dei kristne palestinarane som bur der i dag.

Fødselskyrkja er bygd på det som truleg var Jesu fødestad. Den eldste kyrkja på staden blei vigsla 31. mai 339. Altaret blei bygd rett over grotta som var kjent som Jesu fødestad blant dei lokale kristne. Denne kyrkja blei seinare øydelagt, men det er restar av den som er bygd inn i dagens kyrkje, som er frå 500-talet. Sidan har faktisk kyrkja fått stå, og her har det vore kristent gudstenesteliv i alle dei hundreåra som har gått sidan.

Biletet er frå Fødselsgrotta under kyrkja. Biletet viser den store sølvstjerna som er felt ned i golvet under eit altar i grotta og som skal minna oss om Jesu fødsel.

Mitt hjerte alltid vanker i Jesu føderom, der samles mine tanker som i sin hovedsum. Der er min lengsel hjemme, der har min tro sin skatt; jeg kan deg aldri glemme, velsignet julenatt!

Fødselskyrkja har ei heilt spesiell betydning for meg. Det er flott å vera der. Nå for tida er det dessverre få som får sjangs til å koma til Betlehem, pga den urolege politiske situasjonen i området. Dei siste gongene eg har vore der, har eg vore nesten åleine. Det kan sjølvsagt vera fint, stille og roleg. Men i denne samanhengen er det negativt, fordi det er så mange over heile verda som gjerne ville reist dit, og fordi dei kristne i byen svært gjerne vil ta imot pilegrimar og turistar.

Eg har tidlegare skrive om Fødselskyrkja og om besøk hos kristne i byen i vår tid i artikkelen Kristne palestinarar i Betlehem, ein meir dagboksprega artikkel frå eit besøk i byen i april i år.

Når eg skriv dette, er det tidleg på dagen på julaftan. Eg skal i dag feira Jesu fødsel både i kyrkja der eg er prest og heime saman med familien min. Det er ein spesiell dag, med fokus på det sentrale at Gud kom inn i verda gjennom Jesus. Det er viktig å huska på at dette budskapet er for alle, både for dei som opplever julehøgtida som ein fest og for dei som strevar med livet på slike høgtidsdagar.

Finn fram juleevangeliet i Bibelen din eller på www.bibelen.no som gir oss den siste omsetjinga, både på bokmål og nynorsk. Teksten står i Lukasevangeliet, kapittel 2. Her tar eg med det sentrale verset der me får høyra engelen sitt bodskap til gjetarane utanfor Betlehem: «Ver ikkje redde! Sjå, eg kjem til dykk med bod om ei stor glede, ei glede for heile folket. I dag er det fødd dykk ein frelsar i Davids by. Han er Messias, Herren. Og det skal de ha til teikn: De skal finna eit barn som er sveipt og ligg i ei krubbe.»

Oppdatering 2. juledag: I år har det faktisk for første gong på fleire år vore mange som har reist til Betlehem i jula! Det er bra! Både for dei som får oppleva dette, og for den palestinske befolkninga som treng inntektene frå tilreisande pilegrimar og turistar. Det er Dagbladet som fortel om julefeiringa i Betlehem i artikkelen Julefred over Betlehem.

Kristne palestinarar i Betlehem

Sundag og måndag reiste me til Betlehem, som ligg bare litt meir enn ein mil utanfor Jerusalem. Me skulle besøkja ulike kristne kyrkjer og institusjonar. Biletet viser den lutherske kyrkja og gjestehuset deira i Beit Jala ved Betlehem. Betlehemsområdet er det einaste distriktet innanfor dei palestinske områda på Vestbreidda og Gaza der det er ein relativt stor kristen befolkning. Desse kristne palestinarane er ikkje muslimar som er blitt omvendt (sjølv om det og skjer, i liten målestokk), men det er ein kristen befolkning som har levd ved sidan av muslimane opp gjennom historia. Stort sett lever dei godt saman.

Byen Betlehem har ein spesiell betydning for oss som er kristne. Her var det Jesus blei født. Har kom Gud oss nær i eit lite barn. Biletet viser stjerna i Fødselskyrkja, ei stjerne som skal minna oss om Jesu fødsel i Betlehem.

Men engelen sa til dei: «Ver ikkje redde! Eg kjem med bod til dykk om ei stor glede som skal timast alt folket. I dag er det fødd dykk ein frelsar i Davids by; han er Kristus, Herren. Og det skal de ha til teikn: De skal finna eit barn som er sveipt og ligg i ei krubbe.» (Luk 2)